You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.




  • عنوان: امنیّت اجتماعی

    معرف

    1. معادل انگلیسی:  Social Security

    2. تعریف

     

    «رابینگتن و واینبرگ» تعریفی موجز از امنیّت اجتماعی به دست داده‌اند. از نظر آنان امنیّت اجتماعی، آرامش و امنیّت خاطری است که جامعه و نظام سیاسی برای اعضای خود ایجاد می‌کند. امنیّت اجتماعی ناظر بر تدارک سلامت افراد جامعه در مقابل اقدامات خشونت‌آمیز و رفع دغدغه‌های ذهنی (احساس ناامنی) شهروندان است (گیدنز، 1987: 51).

     

    متن

    امنیّت اجتماعی، که برای نخستین بار در سال 1993 میلادی بوزان[1]، ویور[2]، لیمتر[3] آن را مطرح کردند؛ مقوله‌ای است که افراد و دولت به همراه یکدیگر در تأمین آن سهیم و شریک هستند، در­حالی­که مفهوم تأمین اجتماعی که گاه با امنیّت اجتماعی به اشتباه یکی فرض می‌شود، فقط به نگرانی‌ها و معضلات جامعه در موارد و مواقع خاص می‌پردازد. امنیّت اجتماعی را می‌توان به‌عنوان یک مفهوم فرضی برای هر جمع انسانی به­کار برد و عبارت است از: قابلیت حفظ شرایط قابل پذیرش داخلی برای تکامل الگوهای سنتی زبان، فرهنگ، انجمن‌ها، مذهب، هویت ملی و رسوم. امنیّت اجتماعی از نظر بوزان به حفظ مجموعه ویژگی‌هایی اشاره دارد که بر مبنای آن افراد، خود را به­عنوان عضو یک گروه اجتماعی قلمداد می‌کنند یا به بیان دیگر معطوف به جنبه‌هایی از زندگی فرد می‌شود که هویت گروهی او را سامان می‌بخشد (بوزان، 1378: 71). تعریف جامع‌تر امنیّت اجتماعی عبارت‌است از: «عدم تهدید نسبت به حقوق افراد، اعم از حقوق فردی و اجتماعی و حقوق طبیعی (حق حیات خانواده، اشتغال، اقامت، مالکیت)، وضعی (مدنی وسیاسی) و اجتماعی (نگاه کنید به: روی، 13826؛ نویدنیا، 1385 و 1382).

     

     

    امنیّت اجتماعی عبارت است از: اطمینان خاطر افراد جامعه و نیز گروه‌های اجتماعی دربارۀ موجودیت و انسجام خود در قبال تحرکات عمدی (مانند کوچاندن هوشمند یک قوم) و تحولات عادی (مانند زلزله یا گسست نسلی). بر اساس این تعریف، موضوع امنیّت اجتماعی در اینجا فقط گروه نیست، بلکه فرد نیز به­عنوان عضو گروه و مؤلفه سازنده جامعه در شمول امنیّت اجتماعی قرار می‌گیرد (بوزان، 1378: 39). همچنین افراد و گروه‌ها، هم دغدغه موجودیت خود را دارند و هم نگران هویت و انسجام جمعی خود هستند. امنیّت اجتماعی و مؤلفه‌های آن مانند انسجام گروهی، نظم عمومی، سلامت و مهارت افراد، امید به زندگی و امنیّت هویت، نقش مهمی در بقا و بالندگی ملت‌ها دارد؛ بنابراین امنیّت اجتماعی موردنظر عبارت است از: مجموعه حرکت‌های عمدی و تحولات عادی که اطمینان‌خاطر افراد و انسجام گروه‌های اجتماعی را برقرار می­کند. بدین ترتیب امنیّت جوامع آشکارا با امنیّت سیاسی پیوند دارد، اما مجزا از آن است. «امنیّت سیاسی» به ثبات سازمانی کشورها، نظام‌های دولت و ایدئولوژی‌هایی که به دولت‌ها و حکومت‌ها مشروعیت می‌بخشد، مربوط می‌شود، اما «امنیّت اجتماعی» به بقای گروه‌های اجتماعی توجه دارد که به ­دلیل اشتراک اعضای آن در اندیشه، احساس و اعمال، کلیت یکپارچه‌ای را تشکیل می‌دهند که از آن با اصطلاح «هویت» یاد می‌شود (موتیمر[4]، 1380: 37).

    امنیّت اجتماعی را می‌توان در امان بودن یا در امان حس کردن خود از تهدید، تهدید­کننده بودن محیط زندگی، افراد خانواده، دوستان، مال و سرمایه تعریف کرد (نگاه کنید به: روی، 1382). امنیّت اجتماعی، نوعی جهت گیری مثبت (رضایت­بخش، قانع­کننده و آرامش­بخش) گروه‌های اجتماعی در برابر عدم تأثیرگذاری حضور و بروز رویدادها و وقایع ضد امنیّتی (تهدید در شرایط فعلی و آتی) است. در واقع امنیّت اجتماعی در تعریفی عملیاتی به فقدان هراس از تهدید شدن یا به مخاطره افتادن و نبود ترس از نادیده گرفته شدن حقوق و آزادی‌های مشروع یک گروه اجتماعی گفته می‌شود. به­طور­کلی «امنیّت اجتماعی» به قلمروهایی از حفظ حریم فرد مربوط می‌شود که به نحوی در ارتباط با دیگر افراد جامعه است و به نظام سیاسی و دولت مربوط می‌شود. این قلمروها می‌توانند زبان، نژاد، قومیت، اعتبار، نقش اجتماعی، کار، درآمد، رفاه، مشارکت سیاسی، آزادی، اعتقاد و ... باشند.

    شاخص‌های امنیّت اجتماعی: بر این اساس، مهم‌ترین شاخص‌های (مستقیم و غیر­مستقیم یا رسمی و غیر‌رسمی) امنیّت اجتماعی عبارت است از (نویدنیا، 1382): قانون، نوع حاکمیت، نحوۀ رفتار نیروهای انتظامی، ایدئولوژی، پایین بودن نرخ کجروی و جرم و جنایت، برهم خوردن ساختار روابط مشترک میان افراد گروه یا جامعه، کاهش میزان رضایت­مندی و اعتماد، تضعیف شدن پیمان‌ها و مشارکت‌های اجتماعی، وجود محدودیت در جامعه برای فعایت های انواع گروه‌های اجتماعی، عدم اطمینان از برآورده نشدن حقوق و آزادی‌های مدنی و قومی، افزایش میزان جرم و ناهنجاری‌ها در جامعه، عدم آرامش و عدم در امان بودن خانواده، از دست دادن جان، مال، سرمایه و شغل و... .

     

     

     

    امنیّت اجتماعی و اسلام: در حوزۀ اسلامی وقتی از «امنیّت اجتماعی» یا «امنیّت اجتماعی­ شده» سخن گفته می‌شود، گفتمان ایجابی امنیّت مهم است؛ بر همین اساس چند نکته اهمیت دارد: 1. در گفتمان ایجابی اساساً امنیّت در درون اجتماع و در فرایند تعاملات اجتماعی شکل گرفته، رضایت­مندی مردم، مهم‌ترین ویژگی آن است؛ 2. نام این نظریه «نظریۀ امنیّت اجتماعی ­شده هنجاری» است و بر روی هنجارها بنا شده؛ یعنی گفتمان ارزش بنیاد و جامعه­محور است؛ 3. نویسندگانی مانند بوزان از «مکتب کپنهاگ» امنیّت را اجتماعی دیده‌اند؛ 4. در اینجا مهم­ترین اصلی که در گفتمان امنیّت اجتماعی وجود دارد اصل توحید است؛ 5. امنیّت اجتماعی یک حقیقت است و نه ابزار. در این خصوص موضوع مهم مفهوم «سعادت» است که امنیّت را از مقوله‌ای متصلب و جغرافیا­مدار به مفهومی فراگیر تبدیل می‌کند و «بنای آن بر جامعه فراگیر انسانی» است؛ 6. ربط امنیّت اجتماعی با ولایت است که به­عنوان یک نظریۀ سیاسی مطرح شده است؛ 7. اصل هدایت است. اصل هدایت در واقع همان چیزی است که ما درون جامعه با ساز­و­کارهایی مثل امر به معروف و نهی از منکر می‌شناسیم و اجتماعی‌ترین ساز­و­کار برای تولید امنیّت است (افتخاری،1391 و 1392).

    اهمیت و ضرورت: امنیّت اجتماعی همواره به­عنوان یکی از نیازهای اساسی هر جامعة  انسانی مطرح بوده است، زیرا وجود این پدیده در سطح جوامع نظم و بقا را به­عنوان مهم­ترین کارکرد اساسی نظام اجتماعی به وجود می‌آورد. در واقع این پدیده که مردم حق خود را در مورد دفاع از حریم عمومی و خصوصی، حفظ جامعه به نهاد اجتماعی حکومت تفویض می‌کنند، از اصلی‌ترین کار ویژه‌های نهاد اجتماعی حکومت یا همان دولت است. این موضوع بر اساس دیدگاه نخبه­گرایی بیانگر نقش بارز نهاد اجتماعی حاکمیت در تأمین امنیّت در سطح جامعه است.

    ویژگی‌های امنیّت اجتماعی: برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های امنیّت اجتماعی عبارت است از: جامعه بودن (هر حوزه‌ای که به اداره امور جامعه مرتبط است می‌توان برای بسط امنیّت اجتماعی ضروری دانست)، تجزیه‌ناپذیر بودن (فقدان امنیّت اجتماعی در تمام سطوح باعث می‌شود که به کل امنیّت صدمه وارد شود)، ذاتی بودن (هم به معنای عدم نیاز به علت و هم به معنای ضروری و نیاز غیرقابل رفع و ویژگی ناگزیر و غیرقابل گریز است)، تمرکز بر عدالت، اثرگذاری بر سایر شئون اجتماعی (بوزان، 1378: 67).

    سطوح و گفتمان‌های امنیّت اجتماعی: معمولاً دو نوع از سطح خُرد و کلان برای تحلیل جامعه­شناختی امنیّت اجتماعی (نویدنیا،1385: 65) و دو نوع گفتمان در امنیّت اجتماعی وجود دارد: گفتمان سلبی و گفتمان ایجابی[5] (بوزان و دیگران،1386: 67؛ افتخاری، 1384: 39؛ نویدنیا، 1382: 27). در عین حال مهم‌ترین رویکردهای امنیّت اجتماعی نیز عبارت است از:  ایده­آل­گرایی (غفاری، 1390: 114)،  اثبات­گرایی (کرافت و کریفت،1381: 360؛ عسگری، 1382: 389)، فرا اثبات­گرایی (کرافت و کریفت،1381: 362)، فمینیسم فرا اثبات­گرا (عسگری،1382: 369)، نظریۀ سیستمی (مجردی،1391: 40). در این بین رهیافت‌های مدرن (غفاری،1390: 118) و  پُست­مدرنیسم (روی،1382: 692)،  دیدگاه انتقادی (موتیمر،2009: 129 به نقل از غفاری،1390: 120-119؛ افتخاری،1384: 342)، رهیافت امنیّت اجتماعی­ شده (جامعه‌ای) (ساروخانی و نویدنیا،1385: 105-104) از جمله دیگر دسته­ بندی‌های نظریه‌های امنیّت اجتماعی است.

     

         نوع گفتمان مؤلفه

    گفتمان سَلبی (منفی)

    گفتمان ایجابی (مثبت)

    امنیّت

     فقدان تهدید و خطر

    کسب فرصت و منافع

    وجه امنیّت

     اولویت با نظامی­گری نسبت به سایر ابعاد

    اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و...

    نگرش

    عینی- بیرونی

    ذهنی- درونی

    ابزار

     قدرت و زور

    اطلاعات و بینش

    هدف

    بقا و ادامه حیات

     تکامل و توسعه

    نوع امنیّت

     سخت­افزاری

    نرم­افزاری

    در همه جوامع امروزین، به­ویژه در جامعه ما، دو مأموریت مهم و کلیدی از سوی نهادهای تقنینی به پلیس واگذار شده است. آن دو مأموریت یکی ایجاد نظم و انضباط[6] است و دیگری تولید، تقویت و تحکیم امنیّت اجتماعی[7]. اغلب شهروندان جامعه امنیّت اجتماعی را به پلیس و نظام حاکم «اسناد» می‌دهند؛ یعنی بر این باورند که پلیس و سایر نهادهای حاکمیت باید بتوانند با طرح و تدبیر و اقدام و هوشمندی بسنده و لازم به مقابله کارآمد و سودبخش با عوامل مخلّ نظم و امنیّت جامعه بپردازند و بسترهای ظهور و بروز کجروی و کژکارکردی اجتماعی را از میان برانند. به همین سبب، وقتی احساس کنند پلیس و نهادهای حاکمیتی به‌گونه‌ای اثربخش و سودمند این مأموریت و «تکلیف» مهم را به سامان رسانده‌اند از یک­سو احساس امنیّت‌شان رو به فزونی می‌نهد و از دیگر سو نگرش و اعتماد و اطمینان آنها به پلیس و نهادهای حاکمیتی بهبود می‌یابد[8].

     

     



    انواع امنیّت اجتماعی: بسیاری از محققان و اندیشمندان (مثلاً نویدنیا،1385) امنیّت اجتماعی را به دو نوع عینی[9] و ذهنی[10] تقسیم کرده‌اند. بُعد عینی وجود امنیّت واقعی در جامعه است، در­حالی­که بُعد ذهنی یک حالت درونی است که از آن با عناوینی نظیر احساس امنیّت و امنیّت روانی یاد می‌شود. به باور امیر کافی (1380)، وقتی در جامعه امنیّت اجتماعی، خواه در شکل ذهنی یا عینی آن، گسترش یافته باشد، مردم به یکدیگر اعتماد می‌کنند و لاجرم آمادگی بیشتری برای حضور در نهادهای مدنی و گروه‌های اجتماعی خواهند داشت.

    امنیّت اجتماعی در ایران: پس از مرور و تبیین مفهوم و نظریه‌های امنیّت اجتماعی، این پرسش قابل طرح است که آیا مضمون امنیّت اجتماعی و اشکال بروز و ساماندهی آن در همه جوامع یکسان است؟ چگونه می‌توان ضمن استفاده از تجربه‌ها و یافته‌های جهانی، ملاحظات بومی را در طراحی و تفسیر امنیّت اجتماعی دخیل کرد؟ فرض بر آن است که ریشه‌های بروز و شیوه‌های مدیریت امنیّت اجتماعی در جوامع گوناگون، متفاوت است. این فرض را نظریه‌پردازان اولیه امنیّت اجتماعی نیز می‌پذیرند. به ­نظر می‌رسد «هویت­ خواهی» اولین اولویت مبحث امنیّت اجتماعی در ایران نیست (محمدی، 1383). عناصر اصلی امنیّت اجتماعی در ایران،  (در سطح فردی و گروهی) به ­ترتیب وزن و نقش مؤثر عبارت­اند از: فقر اقتصادی، اعتیاد، خشونت خانوادگی، فساد و فحشا، بی‌اعتمادی، هویت‌خواهی، تبعیض، نظام تأمین اجتماعی، جنایات سازمان­یافته، مسائل زنان و بالاخره بیماری­ها و اختلالات روانی (رفیعی و همکاران، 1388). همایش‌های سال 1391 و 1397 «انجمن جامعه­شناسی» ضمن تأکید بر تأثیر این آسیب‌ها بر امنیّت اجتماعی نشان داد که این آسیب‌ها فراوانی بالاتری یافته و افراد بیشتری را به کام خویش فرو برده است. سنخ و گونۀ آسیب‌ها و عناوین آن، بسط و گسترش قابل­توجهی یافته است. سرعت شکل­ گیری و پیدایش و تغییر شکل آسیب‌ها و تبدیل آن­ها به گونه‌های جدید و تلفیقی افزایش یافته است. به هر ترتیب در ایران امنیّت اجتماعی و مؤلفه‌های آن مانند انسجام گروهی، نظم عمومی، سلامت و مهارت افراد، امید به زندگی و امنیّت هویت، نقش مهمی در بقا و بالندگی ملتها دارند[11].

    امنیّت اجتماعی و پلیس: امنیّت اجتماعی با تأکید بر پلیس از سال‌های پس از 1386 و اجرای طرح امنیّت اجتماعی (به­ویژه در موضوع عفاف و حجاب) مطرح شد. تا هم اکنون که رئیس عقیدتی سیاسی نیروی انتظامی (در تیر ماه 1398) اعلام کرد: ناجا به دنبال راه­اندازی «پلیس امنیّت اجتماعی و ارزشی» است. ایجاد و حفظ امنیّت از مهم‌ترین مقولاتی است که از دیرباز تا کنون از مسئولیت­ های دولت‌ها و نیروهای امنیّتی به­ویژه پلیس بوده است. مادۀ 4 قانون نیروی انتظامی نیز استقرار نظم و امنیّت در جامعه را از وظایف و مأموریت‌های اصلی پلیس ایران دانسته است.

    در تفکر سنتی، نظر عموم این بود که وظیفۀ پلیس نه در پیشگیری از جرائم، بلکه بعد از وقوع جرم است، اما تحول در مفاهیم امنیّت و آشنایی نظری با عوامل مؤثر بر رفتار انسان‌ها از جمله عوامل مؤثر بر گرایش انسان به جرم و اعمال خلاف، رویکرد جدیدی در جرم‌شناسی و بالطبع در وظایف پلیس به وجود آورده است. این نگاه و رهیافت جدید که علاوه بر نظریه­ها به مرور از قوت و حمایت‌های فراوانی برخوردار شد، بر اولویت پیشگیری از جرائم در مقابله با جرائم و ایجاد جامعه‌ای به دور از قانون‌شکنی استوار است؛ بنابراین در رویکرد جدید، یکی از وظایف پلیس، جلوگیری از جرائم می‌باشد که به یک مسئله مهم و اساسی در کشورهای توسعه‌یافته تبدیل شده است. امروزه آمار و ارقام وقوع جرم، بیانگر افزایش و پیچیده‌تر شدن انواع جرائم در جهان است. آگاه‌سازی مردم به قوانین و مقررات اجتماعی، آموزش به آن­ها دربارۀ چگونگی حفظ اموال و دارایی‌های خود و روش‌های مقابله با سارقان و غیره، تأثیر زیادی در ارتقای ضریب امنیّت فردی و اجتماعی جامعه دارد. این راهبرد در واقع حرکت و عبور از شیوۀ سنتی (واکنشی و مبتنی بر وقوع حادثه) به سوی شیوۀ فعال مبتنی بر حل مسئله است که با مشارکت واقعی مردم صورت می‌پذیرد.

    کلید واژه‌ها: امنیّت اجتماعی، اطمینان افراد، نظم عمومی، سلامت افراد، امنیّت هویت.

    منابع

    -        افتخاری، اصغر (1384). ساختار اجتماعی امنیّت، مجموعه مقالات همایش امنیّت اجتماعی، معاونت اجتماعی ناجا.

    -        افتخاری، اصغر (1391). «اصول امنیّت اجتماعی­شده در اسلام؛ مطالعۀ موردی: سوره‌های مبارکه اعراف، یونس و صافات»، دانش سیاسی، سال هشتم بهار و تابستان 1391 شمارۀ 1 (پیاپی 15).صص 1-35.

    -        افتخاری، اصغر (زمستان 1392). «نقد نظریۀ امنیّت اجتماعی­شده»، دوفصل­نامۀ مطالعات تحول در علوم انسانی / سال اول، شمارۀ اول. صص 27- 52.

    -        امیر کافی، مهدی (1380). «اعتماد اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن»، فصل­نامۀ نمایه پژوهشی، 1380، سال پنجم، شمارۀ 18، صص 9-42..

    -        بوزان، باری و دیگران (1386). چارچوبی تازه برای تحلیل امنیّت، ترجمۀ علیرضا طیب، چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.

    -        بوزان، باری، (1378). مردم، دولت‌ها و هراس، ترجمۀ پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.

    -        رفیعی، حسن و همکاران (1388). «مشکلات اجتماعی در اولویت ایران»، مجله جامعه ­شناسی ایران. دورۀ نهم، شمارۀ 1 و 2، صص 184- 208.

    -        روی، پل (1382). «معمای امنیّت اجتماعی»، ترجمۀ منیژه نویدنیا، فصل­نامۀ مطالعات راهبردی، سال ششم، شمارۀ سوم، صص 708-605. قابل دسترس در www.sid.ir..

    -        ساروخانی، باقر و منیژه نویدنیا (1385). «امنیّت اجتماعی خانواده و محل سکونت در تهران»، فصل­نامۀ رفاه اجتماعی، شمارۀ 22، قابل دسترس در www.sid.ir..صص 87- 107.

    -        عسگری، محمود (1382). «رهیافت‌های شناخت­شناسی امنیّت»، فصل­نامۀ مطالعات راهبردی، سال ششم، شمارۀ دوم، صص. 403-383. قابل دسترس درwww.sid.ir..

    -        غفاری، غلامرضا (1390). سرمایه اجتماعی و امنیّت انتظامی، چاپ اول، تهران: انتشارات جامعه­شناسان.

    -        کرافت، استوارت و تری کریفت (1381). «چرخش بسوی پست پوزیتیویسم»، ترجمۀ علیرضا طیب، فصل­نامۀ مطالعات راهبردی، سال پنجم، شمارۀ دوم، صص.382-359. قابل دسترس درwww.sid.ir..

    -        مجردی، سعید (1391). اینترنت و امنیّت اجتماعی، چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

    -        موتیمر، دیوید (1380). «فراسوی استراتژی؛ اندیشه انتقادی و مطالعات نوین»، ترجمه: محمود عسگری، فصل­نامۀ مطالعات راهبردی.

    -        نویدنیا، منیژه (1382). «درآمدی بر امنیّت اجتماعی»، فصل­نامۀ مطالعات راهبردی، سال ششم، شمارۀ اول. صص 76-55. قابل دسترس در www.sid.ir

    -        نویدنیا، منیژه (1385). «تأملی نظری در امنیّت اجتماعی: با تأکید بر گونه‌های امنیّت»، فصل­نامۀ مطالعات راهبردی، سال نهم، شمارۀ اول، صص.72-53. قابل دسترس درwww.sid.ir

    -        یوسفی، علی و حسین اکبری (1390). «تأملی جامعه ­شناختی در تشخیص و تعیین اولویت مسائل اجتماعی ایران»، مجله مسائل اجتماعی ایران. سال دوم. شمارۀ 1. صص 195- 223.

    فهریت منابع انگلیسی

    -         Giddens, A. 1987. The nation-state and violence.Cambridge: Polity

    منابع بیشتر برای مطالعه

    -        جهان­بین، داریوش (بی تا). «نقش رسانه‌ها در کنترل و امنیّت اجتماعی»، مجله حقوقی دادگستری. شمارۀ 43. صص 93 119.

    -        عربی، فرانک (1384). بررسی احساس امنیّت اجتماعی از دیدگاه هشت شهر کشور. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران

     

     

     



    [1] Barry Buzan

    [2] Ole Waever

    [3] Lemaiter

    [4] Motimmer

    [5] Negative Discourse& positive Discourse

    [6]. Order and

    [7].Social security

    [8] احمدرضا رادان (بهار 1395). سنجش میزان تأثیر احساس امنیت شهروندان بر سرمایۀ اجتماعی و ارائه مدل انتظامی مداخله در امنیت اجتماعی، رساله دکتری رشتۀ مدیریت برنامه‌ریزی. دانشگاه آزاد اسلامی. واحد علوم و تحقیقات تهران. به راهنمایی سیدرضا صالحی امیری.

    [9] Objective

    [10] Subjective

    [11] http://www.ihcs.ac.ir/csss/fa/page/51پژوهشگاه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. مطالعات امنیت و جامعه.

     

نظر شما