You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •                                                                                                                           

                                                                                                                     

    عنوان: روان شناسی بازجویی  [1]

    معرف:

    معادل انگلیسی:interrogation psychology 

    تعریف:

    بازجویی، استنطاق، تفتیش یا تجسس پلیسی زمانی صورت می­گیرد که پلیس فردی را به اتهام ارتکاب یکی از جرایم مندرج در قوانین کیفری بازداشت کرده باشد. در اسناد بین المللی، تعریفی از بازجویی ارائه نشده است. این واژه بدون اینکه تعریفی از آن ارائه شود، تنها در اصل 23 "مجموعه اصول برای حمایت تمام افرادی که تحت هرگونه بازداشت یا زندان هستند " (مصوب 9 دسامبر 1988 مجمع عمومی سازمان ملل متحد)، ذکر شده است. در قانون آیین دادرسی کیفری ایران نیز تعریفی از بازجویی ارائه نشده و فقط در بخش دوم فصل اول قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور کیفری (مصوب 04/12/92 ) به نحوه بازجویی اشاره شده است. لغت نامه حقوقی آکسفورد، بازجویی را این چنین تعریف کرده است: پرسیدن سوال های متعدد از مظنون توسط پلیس(آکسفورد،2006 : 263).

      روان شناسی، علمی است که در ماموریت­های پلیسی از جمله مصاحبه و بازجویی کاربرد زیادی دارد. جنبه های کاربردی روان شناسی در زمینه ماموریت­های تخصصی پلیس جنایی به ویژه مصاحبه و بازجویی با ایجاد مهارت­هایی از قبیل، شناخت  سازوکاردفاعی سوژه، تشخیص خطاهای ادراکی سوژه، آشنایی با ابعاد روانی تکلم، شناخت حرکات غیرکلامی، شناخت علل و انگیزه­های دروغ و تسلط به فنون جلب اطاعت و رهبری، طبقه بندی­های شخصیتی سوژه­ها، شستشوی مغزی، تحلیل­گر فشار صوتی، تشخیص تخدیری، هیپنوتیزم و غیره،  باعث توفیق روز افزون کارآگاهان در انجام وظایف محوله می­شود(خوش­زاد و هاشمی،1386).

    متن

    بازجویی معمولا پس از انجام سایر موارد تحقیقاتی انجام می­گیرد تا مامور با توجه به اطلاعاتی که کسب کرده است، به تکمیل اطلاعات مورد نیاز خود برسد. در مجموع می­توان گفت: بازجویی مقدماتی در جریان کشف و تعقیب جرم توسط ضابطان دادگستری از تمام کسانی به عمل آورده می شود که در مظان اتهام قرار می­گیرند یا کسانی که  از وقوع جرم وکیفیت ارتکاب آن اطلاعی دارند (پرچی زاده،1394: 98).

    بازجویی­های مدرن به دو مرحله تقسیم می­شوند. مرحله اول شامل پذیرش اولیه است،که برای تغییر تصمیم مظنون مبنی بر مسئولیت پذیری جرم و بیان اینکه "من انجام دادم" طراحی شده است؛  مرحله دوم بازجویی، تلاش برای پذیرش جرم توسط مظنون و ثابت کردن گناه مظنون است(آفشه[2] و لئو[3] ، 1997 : 17).

     از لحاظ تفاوت فرایندهای ادراکی و حافظه­ای میان متهمان و شهود، نکته  مهم این است که هیجان، نیروی یادآوری خاطرات را فلج می کند. فرایندهای ادراکی و حافظه­ ای کسی که آگاهانه و از روی تامل و نقشه قبلی مرتکب جرم می شود، در مقایسه با کسی که بدون نقشه قبلی و از روی واکنش های آنی مرتکب جرم می شود، یکسان نیست؛ چون فرایند در شخص قبلی(باسبق تصمیم) کمتر از شخص بعدی(بدون نقشه قبلی) دچار اختلال می­شود. پس هر اندازه انگیزه و نیروی محرک در ارتکاب جرم  قوی­تر باشد، یادآوری فرایند جنایی بیشتر است و هر اندازه نیروی محرک در ارتکاب جرم ضعیف تر باشد، یادآوری آنچه که انجام داده ضعیف­تر است و این ضعف ممکن است در شدیدترین وضعیت به ناتوانی در یادآوری و حتی کورذهنی تبدیل شود. مثال های بارز چنین مواردی عبارت اند از: بزهکاران عشقی که خاطره جنایتی را که انجام داده­اند نمی توانند به خوبی حفظ کنند و آنچه را که اتفاق افتاده ناقص، غیردقیق یا حتی اشتباه بیان می کنند و علت آن غلبه هیجانات و احساسات بر توجه و عقل است ؛ بنابراین، ماموران تحقیق هنگام بازجویی از چنین اشخاصی باید توجه کنند که اظهارات این قبیل اشخاص معمولا ناقص، غیر دقیق و گمراه کننده است(خوش زاد و هاشمی،1386: 212).

    فنون بازجويي

    شناخت دقیق فنون بازجویی، سبب استفاده از آنها در زمان­های مناسب و به ویژه در مقابل واکنش افراد در بازجویی مي شود. برخی از این فنون عبارت اند از: فن منطق و استدلال، فن همدردی و دلسوزی، فن تظاهر به بی تفاوتی، فن حفظ آبرو و حیثیت، فن منیت و خودستایی، فن بزرگ نمایی و کمینه سازی، فن پرونده و اسناد یا پرونده سازی، فن بررسی سوابق، فن اخراج سریع، فن آرام، فن شکستن مقاومت، فن اصطلاحات، فن تکرار، فن بلوف یا یک دستی، فن مقایسه اوراق بازجویی، فن داستانی، فن سه سئوال و سه جواب، فن تعویض صحنه، فن تداعی معانی و فن ایجاد تفرقه در میان متهمان(خوش زاد و هاشمی، 228:1386).

     بخشی از کار بازجویی با هدف دروغ یابی از مظنونان و دقت در رفتار غیرشفاهی آنان انجام می شود(کوستانزو[4] و کراوس[5] 1394: 75). برای گرفتن اطلاعات نمی­توان متهم را شکنجه داد؛ اما برخی اعتقاد دارند در بازجویی از تروریست­ها این امر مجاز است. شکنجه تروریست ها در بازجویی ، اخلاقی، قانونی و اثربخش است(بول[6] ؛ والنتین[7] و ویلیامسون[8] ،2009 : 95). به عقیده اغلب دانشمندان رفتارگرا، 65 درصد از ارتباطات میان افراد از طریق زبان بدن و ارتباطات غیر کلامی صورت می­گیرد. این درصد، بر حسب مهارت­های ارتباطی و شخصیت افراد، ممکن است بیشتر یا کمتر باشد(والترز، 1385: 18). شناخت قبلی تیپ متهم و ویژگی های شخصیتی او باعث می­شود که مامور بداند چگونه باید با او روبرو شود(خوش زاد و هاشمی،1386 : 210).

      درهرجامعه­ای همواره افرادی پیدا می­شوند که دارای اختلال های شخصیتی هستند و  نمی­توانند با هنجارهای اجتماعی سازگاری پیدا کنند. اختلالات شخصیتی، طیف وسیعی از انواع رفتارهای غیرانطباقی، از سلطه­پذیری مفرد گرفته تا رفتار ضداجتماعی وحشیانه را در بر می­گیرد. برخی این ناسازگاران جامعه را روان رنجور یا جامعه ستیز و رفتارشان را ضد اجتماعی می خوانند(ستوده؛ میرزایی و پازند،1394 : 161). تبهکاران حرفه­ای به دلیل خودبینی، غرور و بی باکی، افرادی فعال، سمج، مستبد، برازنده تبهکاری، مصمم، جسور و رزمجو هستند. آنان از ستیزه­جویی روگردان نیستند و در اثر خود بینی فاقد حساسیت اخلاقی یا دچار ضعف عاطفی هستند(کی نیا ، 1390 : 749). تهیه نیمرخ افراد جانی موضوعی است که در آمریکا مورد توجه زیادی قرار گرفته و در نمایش­هایی مانند Profiler، Criminal minds  پررنگ شده است. این نمایش­ها به فرد تازه کار کمک می­کند تا به ذهنیت فرد جانی پی برده و در ایجاد هیجان برای شکار نقش داشته باشد(توماس[9] ، 1393).

    تاثیر و کاربرد روان شناسی در بازجویی

    در زمان بازجویی، بین افکار متهم و بازجو ارتباطی مستقیم برقرار می­شود که این امر برای متهم چندان خوشایند نیست؛ چرا که می­ترسد بازجو به افکار و احساسات او پی ببرد. اگر بازجو به علم روان شناسی مسلط  یا آشنا باشد، ممکن است که از رفتار، افکار و سخنان متهم رمزگشایی کند. بازجو با استفاده از دانش روان شناسی  می تواند پاسخ­های روانی و هیجانی متهم را تحلیل کند و به واقعیت برسد. عدم صداقت متهم، از طریق میزان استرس و نوع پاسخ های  او شناسایی می­شود.  اين پاسخ ها می­توانند  به صورت چانه­زنی، انکار و خشم خود را نشان دهند.

      پاسخ های شناختی و هیجانی فرد به محرک بیرونی، باعث فعال شدن آنها می شود. اگر بازجو شدت این نوع فرایندهای منفی را کاهش دهد، به هدف اصلی خود که اعتراف سوژه است، نخواهد رسید. بازجو باید با سرعت و دقت، پاسخ های خاص سوژه را شناسایی کرده و حمله بازجویانه خویش را طرح ریزی کند. بدین منظور، مصاحبه­گر برای کنترل واکنش های سوژه و سوق دادن وی به سوی پذیرش و اعتراف، باید نسبت به حالات پاسخ به استرس و مواردی همچون ویژگی ها و تعریف هر پاسخ و نوع واکنش مناسب در برابر هر پاسخ، آگاهی کامل داشته باشد(والترز ، 1385: 324).

     زمانی­که مامور تحقیق مرحله تجزیه و تحلیل را تکمیل کرد  ، باید فرایند بازجویی را آغاز کند. مامور تحقیق برای اینکه در کارش موفق باشد، باید در مورد شخصیت سوژه اطلاعاتی را به دست آورده و آن را  تجزیه وتحلیل کند. این ارزیابی و اطلاعات به دست آمده در مورد شخصیت سوژه،  چارچوبی را ارائه می­دهد تا بازجو بتواند به پرسشگری و بازجویی بپردازد(والترز،1385: 467). در این مرحله از تحقیقات، هر گونه تعلل می­تواند جبران ناپذیر باشد. پلیس برای موفقیت در بازجویی به یک حس روان شناختی نیازمند است و موفقیت وی در گرو روشی است که انتخاب می­کند. در این مرحله از تحقیقات که باید از روش های سریع استفاده شود، می­توان از داده های شکل شناختی و برخی از آزمون­های روان شناختی برای تکمیل مشاهدات سود جست؛ اما چون اجرای این آزمون­ها نیازمند متخصصان کارآزموده و آزمایشگاه ­های مجهز است، استفاده از آنها تنها در موارد مشکل و حساس امکان پذیر است(دادستان،1389: 27).

     در مورد اهمیت بازجویی باید گفت که در بسياری از مواقع نمی توان دلايل مادی نظير آثار انگشت، آثار پا، خون، مو و وسايل متعلق به مجرم را در صحنه جرم به دست آورد تا  با دلايل علمی و آزمايشگاهی آن را به مظنون منتسب کرد . همچنين در برخی جرایم مثل قاچاق مواد مخدر ، قاچاق کالا و مفاسد اجتماعی ، به ندرت دلايل مادی را می­توان يافت که قابل انتساب به متهم باشد. در اين وضعيت، تنها راه موجود استفاده از فنون بازجويی توسط افراد مجرب و کار­آزموده است(جشان،1381: 49).

    هدف های بازجویی

    1- کشف حقایق؛

    2- رفع مظنونیت یا اثبات بی گناهی؛

    3- شناسایی مجرم و همدستان وی؛

    4- گرفتن اعتراف؛

    5- تکمیل پرونده (خوش زاد و هاشمی، 182:1386).

     

    ویژگی ها و مهارت های بازجو

    برای بازجو ویژگی های زیادی برشمرده­اند که  از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد: داشتن اطلاعات کافی در زمینه شغلی، آشنایی کامل به فنون و حیله های بزهکاران و روش های ارتکاب جرم، آگاهی از قواعد و فنون خاص کشف جرایم و روان شناسی فردی و گروهی، داشتن دقت و موشکافی، هوشمندی و سرعت ادراک، خونسردی، رازداری و بی طرفی در انجام وظیفه(انصاری، 1394). مأمور بازجويی بايد دارای سجايای اخلاقی و روانی فراوانی باشد و از ظرفيت های روحی در مواجهه با تندی و توهين متهم برخوردار باشد و با صبوری و شکيبايی و کنترل خشم و عصبانيت ، با علاقه مندی به انجام وظيفه خويش بپردازد .

    وظايف بازجو:

    1- بازجو ، مظنون را متهم به جرم می­کند(مدارک واقعی و جعلی را علیه او ذکر می کند)؛

    2- بازجو، برخي از بهانه های ممکن برای جرم را به مظنون می­دهد؛

    3- بازجو، تلاش مظنون در تکذیب کردن جرم هایش را خنثی می کند(کوستانزو و کرا،1394: 57).   

    توانمندي هاي روان شناختي بازجو                                                                                                        

    بازجو باید مجموعه ای از  توانمندی­ها را داشته باشد تا بتواند موقعیت بازجویی را سریع تر به نتیجه برساند. برخی از این توانمندی ها عبارت اند از:

    -         توانمندی­های روان شناختی: به ویژه در حوزه روان شناختی رشد، شخصیت، آسیب شناسی روانی و غیره؛

    -         اعتماد به نفس: بازجوی موفق کسی است که اعتماد به نفس بسیار بالایی در توانایی خود برای ردیابی یا تشخیص حقیقت از دروغ دارد(سوری، 1395: 186)؛

    -         مهارت پرس و جو: منظور از مهارت پرس و جو این است که با طرح چند سوال از اندیشه و احساس طرف مقابل خود آگاه شود(حیدریان، 1389: 44)؛

    -         آشنایی با روان شناسی عصب شناسانه(بل[10]، 1390: 84).

    داشتن تجربه و تبحر کافی در امر بازجويی ، آگاهی کامل از محتويات پرونده و موضوع جرم ، برخورداری از صبر و حوصله ،آگاهی از روان شناسی و آشنايی با طبيعت انسان ها و داشتن قدرت ترغيب و تشويق­کنندگی و لزوم تعديل تعصبات شخصی و خودداری از تحقير متهم، از جمله مهارت­های يک بازجو به شمار می­آيد(بهرام­زاد،1385: 34).

     

    واژه های کلیدی:

    روان شناسی بازجویی، بازجو، فنون بازجویی، پاسخ های هیجانی.

     

     

     

     

     

    ارجاعات:

    -         انصاری، ولی الله(1394).کشف علمی جرایم: چاپ ششم. قم: گلها.

    -         انصاری، ولی الله(1380).  کشف علمی جرایم. چاپ اول. تهران: نشر سمت.

    -         بل، سوزان(1390). دانشنامه پلیس علمی. ترجمه مهدی نجابتی و علی شایان. تهران : سمت.

    -         پرچی زاده، همایون(1394).دستگیری، نگهداری و بدرقه متهم. چاپ اول. تهران: دانشگاه علوم انتظامی امین.

    -         توماس، دیوید جی(1393). روان شناسی پلیس. ترجمه ویدا علیخانی. تهران: آوای نور.

    -         جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1374).ترمینولوژی حقوق: چاپ هفتم. تهران: گنج دانش.

    -         جشان، داوود(1381). مصاحبه و بازجويی جنايی. چاپ اول. بی جا. نشر انديشه خرداد.

    -         حیدریان، مریم(1389).پلیس و مهارت های ارتباطی. چاپ اول. تهران: چاپخانه معاونت تربیت و آموزش ناجا.

    -         خوش زاد، سیدرضا و حیدر هاشمی (1386). مصاحبه و بازجویی نوین. چاپ دوم. تهران: برگ سبز دانش.

    -         دادستان، پریرخ(1389).روان شناسی جنایی. چاپ هشتم. تهران: سمت.

    -         ستوده، هدایت الله؛ میرزایی بهشته و افسانه پازند (1394). روان شناسی جنایی. چاپ نهم. تهران: آوای نور.

    -         سوری، احمد(1395).روان شناسی جنایی. چاپ اول. تهران: دانشگاه علوم انتظامی امین.

    -         کوستانزو، مارک و دانیل کراوس (1394). روان شناسی کیفری. ترجمه ویدا علیخانی. تهران: آوای نور.

    -         کی نیا، مهدی(1390).روان شناسی جنایی. چاپ دوم. تهران: رشد.

    -         والترز، استن بی (1385). اصول مصاحبه و بازجویی مبتنی بر حرکت شناسی. ترجمه مهدی جاوید. تهران: انتشارات دانشگاه علوم انتظامی امین.

    -          Bull, R., Valentine, T., & Williamson, T. (Eds.). (2009). Handbook of psychology of investigative interviewing: Current developments and future directions. John Wiley & Sons.

    -          Kassin, S. M., Appleby, S. C., & Perillo, J. T. (2010). Interviewing suspects: Practice, science, and future directions. Legal and Criminological Psychology, 15(1), 39-55.

    -Ofshe, R. J., & Leo, R. A. (1997). The social psychology of police interrogation: The theory and classification of true and false confessions. STUDIES IN LAW POLITICS AND SOCIETY, 16, 189-254.

    منابع بیشتر براي مطالعه

    -         امینی، محمدصادق (‏۱۳۹۱). روان‌شناسی قضایی: بازجويی و مصاحبه‌ی کاربردی بر اساس تيپ شخصيتي افراد برای استفاده‌ی قضات بازجویان و مصاحبه گران. چاپ اول. اصفهان: انتشارات نقش نگین.

    -         خلعتبری، عبدالحسین (1388). مصاحبه و بازجویی جنایی. چاپ اول. تهران: مرکز تهیه و توزیع منابع آموزشی دانشگاهی منتهی.

     

    -          Bernstein, Richard J. "Radical evil: A philosophical interrogation." (2002).

    Seifert, T. L. (1993). Effects of elaborative interrogation with prose passages. Journal of Educational Psychology, 85(4), 642.

    Woloshyn, V. E., Wood, E., & Willoughby, T. (1994). Considering prior knowledge when using elaborative interrogation. Applied Cognitive Psychology, 8(1), 25-36.

    Seifert, T. L. (1993). Effects of elaborative interrogation with prose passages. Journal of Educational Psychology, 85(4), 642.

    Granhag, P. A., & Hartwig, M. (2008). A new theoretical perspective on deception detection: On the psychology of instrumental mind-reading. Psychology, Crime & Law, 14(3), 189-200.

    Meissner, C. A., Hartwig, M., & Russano, M. B. (2010). The need for a positive psychological approach and collaborative effort for improving practice in the interrogation room. Law and human behavior, 34(1), 43-45.

    Williamson, T. M. (1993). From interrogation to investigative interviewing; strategic trends in police questioning. Journal of Community & Applied Social Psychology, 3(2), 89-99.

    Gudjonsson, G. H. (2003). Psychology brings justice: The science of forensic psychology. Criminal Behaviour and Mental Health, 13(3), 159-167.

    Kelly, C. E., Miller, J. C., Redlich, A. D., & Kleinman, S. M. (2013). A taxonomy of interrogation methods. Psychology, public policy, and law, 19(2), 165.

    Wood, E., Miller, G., Symons, S., Canough, T., & Yedlicka, J. (1993). Effects of elaborative interrogation on young learners' recall of facts. The Elementary School Journal, 94(2), 245-254.

    Hilgard, E. R., & Loftus, E. F. (1979). Effective interrogation of the eyewitness. The International journal of clinical and experimental hypnosis27(4), 342-357.

    Bull, R., & Milne, B. (2004). Attempts to improve the police interviewing of suspects. In Interrogations, confessions, and entrapment (pp. 181-196). Springer US.



    [1] Interrogation Psychology

    [2]Ofshe

    [3] Leo

    [4] Costanzo

    [5] Krauss

    [6] Bull

    [7] Valentine

    [8] Williamson

    [9] Thomas

    [10] Bell

نظر شما