You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان: قاچاق اعضای بدن

    معرف:

    1- معادل انگلیسی: Organ Trafficking

    2- تعریف: قاچاق، در لغت به معنای تردستی و کاری را پنهانی و با تردستی انجام دادن است (معتمدی، 1388: 33). قاچاق عضو، به معنای به‌کارگیری افراد برای حمل‌و نقل، انتقال، پناه دادن و دریافت افراد زنده یا مرده یا اعضای انسانی است؛ که به وسیله تهدید، اجبار، آدم‌ربایی، فریب، تقلب، سوءاستفاده از قدرت یا وضعیت آسیب‌پذیری اشخاص، یا با دادن پول و منافع به یک شخص ثالث، با هدف بهره‌کشی یا برداشتن عضوی از اندام‌های بدن انسان به منظور پیوند رخ می‌دهد (اعلامیه استانبول، 2008).

    متن:

    پیوند عضو، شامل پیوند قرنیه، چشم، کلیه، کبد، قلب، پوست و مغز استخوان، شیوه‌ای جدید برای درمان برخی از بیماری‌ها است. پیوند اعضای بدن و عدم تناسب عرضه و تقاضا برای پیوند، منجر به خرید و فروش اعضا، بازار سیاه، سرقت و قاچاق بین‌المللی (ستاری، 1390: 46) و یک واقعیت جهانی شده است (مور و هاگی[1]، 2005: 294) در توافقنامه تجارت انسان در معاهده پالرمو،[2] از این اقدام به عنوان جنایت سازمان‌یافته و در دادگاه بین‌المللی روزنبرگ[3] ، به عنوان جنایت علیه بشریت یاد شده است (ساونا[4]و استفانیزی[5]، 1390: 11 و 18).

    عوامل پیدایش قاچاق اعضای بدن انسان:

    نیاز برخی بیماران به پیوند عضو و وجود تقاضا، به ویژه از طرف بیماران ثروتمند در کشورهای استعمارگر، تجارت و خرید و فروش اعضای بدن را شایع کرده است (ذاقلی، 1389: 141). در سه دهه گذشته، از 5/3 میلیون تولد سالیانه در برزیل، سه هزار کودک برای فروش اعضای بدن توسط آدم‌ربایان و قاچاقچیان وارد آمریکا شده‌اند (خلعتبری و خوشزاد، 1386: 79). آمار سازمان بهداشت جهانی[6] در سال 2011، سود سالیانه این نوع تجارت را بین 600‌ میلیون تا 1.2 میلیارد دلار برآورد کرده است. در ایران آمار قابل استنادی در این باره منتشر نشده است (قناد قرصی، 1396: 1)؛ از سوی دیگر، یکپارچه نبودن قوانین کشورها منجر می‌شود دریافت‌کنندگان با سفر به کشورهای هم‌جوار و انجام پیوند عضو در آن کشورها، قوانین یا فرآیندهای پیوند عضو در کشور خود را دور بزنند (کاپلان[7] و دیگران، 2009: 40).

    کشورهای مرتبط با قاچاق اعضای بدن:

    کشور سریلانکا بزرگ‌ترین صادر کننده چشم انسان است و تاکنون از این کشور بیش از 32 هزار جفت چشم به 60 کشور جهان صادر شده است. علاوه بر پیوند کلیه و قلب در کشورهای غربی، اعضای دیگر بدن مانند روده، کبد، قرنیه، چشم، پوست و ریه نیز در این کشورها پیوند می‌شود. قربانیان از میان مردان سالم و جوانان فقیر هستند (ذاقلی، 1389: 141). بر اساس گزارش پلیس بین الملل، کشورهای فعال در بحث قاچاق اعضای بدن در قاره‌های مختلف عبارت‌اند از:

    قاره آمریکا: آمریکا، آرژانتین، اروگوئه، بولیوی و پرو.

    قاره اروپا: اوکراین، لیتوانی، بوسنی و هرزگوین، جمهوری چک، بلغارستان، مجارستان، لهستان، رومانی، گرجستان، یونان، مولداوی، اسپانیا و روسیه.

    قاره آسیا: هندوستان، چین، ایران، عراق، پاکستان، فیلیپین، مالزی و ترکیه.

    قاره آفریقا: آفریقای جنوبی، کامرون و مصر (ستاری، 1390: 34).

    رژیم صهیونیستی رکورددار تجارت غیرقانونی اعضای بدن است. ربایش کودکان فلسطینی، الجزایری و آفریقایی برای استفاده از اعضای بدن آن ها از سوی این رژیم اتفاق می‌افتد (تبریزی، 1390: 67 -65). در روسیه نیز خرید و فروش کودکان یتیم برای فروش اعضای بدن رونق دارد. در آمریکا تجارت اعضای بدن انسان، از شکل یک مؤسسه غیرانتفاعی به یک تجارت عظیم رو به رشد تبدیل شده است. جسد یک انسان تا بیش از یک‌صد هزار دلار ارزش دارد و امروزه علاوه بر پیوند اعضا، جراحی‌های ترمیمی برای زیبایی نیز انجام می‌شود (تبریزی، 1390: 121).

    عمده‌ترین کشورهای مقصد عبارت‌اند از: آفریقای جنوبی و ترکیه و در کنار آن ها کشورهای برزیل، مولداوی، رومانی، اردن و هندوستان جزو کشورهای مبدأ هستند که بیشترین تعداد قربانیان قاچاق اعضای بدن متعلق به آن ها است. اغلب کشورهای دریافت‌کننده عضو در آسیا، از قبیل ژاپن، سنگاپور، تایوان، کره شمالی ، کره جنوبی و هنگ‌کنگ ، اعضای مورد نیاز خود را در چین به دست آورده و در همان‌جا نیز جراحی می‌شوند. برزیل رتبه اول تجارت اعضای انسانی را در آمریکای جنوبی در اختیار داشته و ترکیه و هندوستان بازار اولیه اعضای انسانی در خاورمیانه محسوب می‌ شوند. بیماران آمریکایی زیادی برای دریافت کلیه به چین سفر می‌کنند. با این حال، ترکیب اصلی تقاضا برای پیوند عضو در این کشورها به وسیله «توریسم پیوند» تعیین می‌شود که موجب پایدارسازی و رونق صنعت عضو می‌شود (فخرز، 1386: 19). ایران نیز همانند بسیاری از کشورها از تیررس قاچاقچیان انسان در امان نمانده است؛ اما آمار و ارقام آن اغلب نامعتبر است و اطلاعات به دست آمده از منابع رسمی بسیار اندک است (کاپلان[8] و دیگران، 2009: 41).

    پیامدها:

    سوداگری و قاچاق عضو و در نظر گرفتن اعضای بدن انسان همانند یک کالا، مخالف کرامت و حقوق انسانی است و جریان انسان دوستانه اهدای عضو را سست می‌کند (عینی و نظری، 1392: 108). این جرم ضمن آسیب‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و امنیتی (بیابانی و سلطانی فر، 1390: 112)، حیات ملت‌ها و دولت‌ها را به خطر می‌اندازد (آقایی، 1392: 1) و با دیگر جرایم سازمان‌یافته، همانند پول‌شویی، ارتباط تنگاتنگی دارد (کاپلان[9] و دیگران، 2009: 41).

    برخورد مجامع بین‌المللی و داخلی با پدیده قاچاق اعضای بدن:

    پروتکل پیشگیری، سرکوب و مجازات قاچاق اشخاص، به‌ویژه زنان و کودکان، الحاقی به کنوانسیون مبارزه با جرایم سازمان‌یافته فراملی، مهم‌ترین سند بین‌المللی موجود در مورد قاچاق انسان است. قطعنامه 156/59، 20 دسامبر 2004 مجمع عمومی سازمان ملل متحد، با موضوع جلوگیری، مبارزه و مجازات قاچاق اعضای بدن انسان، تجاری‌سازی بدن انسان را ممنوع کرده است. در ایران قانون مبارزه با قاچاق انسان در سال 1383 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید (بنیادی، 1389: 2) و طبق ماده 1 این قانون ، قاچاق اعضای بدن نیز جزو قاچاق انسان قرار گرفته است (معتمدی، 1388: 35).

    روش‌های پیشگیری:

    اعضا و جوارح فقط تحت مراقبت‌های ویژه و برای مدت زمان معین می‌توانند خارج از بدن نگهداری شوند (پیرسون[10]، 2004: 3)؛ بنابراین، پزشکان و متخصصان مراقبت‌های بهداشتی به دلیل دسترسی منحصر به فرد به اطلاعات بیمار و گیرنده و دهنده عضو، می‌توانند نقش مهمی در نظارت و کاهش قاچاق اعضای بدن داشته باشند (کالفیلد[11]و تیموتی[12]، 2016). علاوه براین، فرهنگ‌سازی در اهدای عضو، نقش واسطه‌ها و بروز جرایم را کاهش می‌دهد (کلامب[13]، 2017).

    اقدامات پلیس:

    پلیس در پرونده‌های پی‌جویی قاچاق انسان و اعضا، دو راه عمده پیش رو دارد:

    واکنش منفعلانه: که با درخواست کمک و شکایت‌های مردم و مبتنی بر شواهد و ادله بزه دیدگان و قربانیان وارد عمل می‌شود؛

    امور پلیسی بازدارنده: که بر اساس اطلاعات، خواست یا اخبار دریافتی از مردم یا واحدهای خاص پلیسی، با استفاده از تکنیک‌های تحقیقاتی ویژه و عملیات پلیسی، موضوع را پیگری می‌‌کند (پلیس ملی فیلیپین، 1395: 23).

    نتیجه‌گیری:

    افزایش تقاضا برای پیوند عضو و یکپارچه نبودن قوانین در برخی از کشورها، زمینه را برای بازار سیاه و تجارت پر سود قاچاق اعضای بدن ایجاد کرده است. دولت‌ها موظف‌اند ضمن جرم‌انگاری قاچاق عضو، از اقدامات منجر به تشویق یا تسهیل سوداگری عضو جلوگیری کنند؛ علاوه براین، لازم است با استفاده از رسانه‌ها و سایر وسایل ارتباط‌جمعی، اطلاع‌رسانی و افزایش آگاهی‌های عمومی صورت گیرد. پليس، به عنوان یک سازمان امنيتی- انتظامي، نقش بسیار مهمی در پیشگیری از قاچاق اعضای بدن ایفا می‌ کند. این نهاد امنیتی انتظامی، وظیفه جلوگيري از قاچاق اعضای بدن، دستگيري مجرمان و قاچاقچیان، جلوگيري از امحاي آثار جرم و حمایت‌های مقدماتي از بزه ديدگان قاچاق اعضای بدن را به عهده دارد.

    واژه‌های کلیدی:

     تجارت عضو، قاچاق اعضای بدن، توریسم پیوند، قاچاق انسان.

    ارجاعات:

    - آقایی، فاطمه(1392). سیاست جنایی ایران در قبال قاچاق اعضای بدن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه قم. مرکز آموزش‌های الکترونیکی.

    - بنیادی، مسلم(1389). بررسی تطبیقی قاچاق انسان در حقوق کیفری. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. مؤسسه آموزش عالی غیرانتفاعی و غیردولتی شهید اشرفی. دانشکده علوم انسانی.

    - بیابانی، غلامحسین و سلطانی فر، محمد(1390). قاچاق زنان یا تجارت جرم. تهران. اداره کل پلیس اینترپل ناجا.

    - پلیس ملی فیلیپین (1395). معیارهای عملیات پلیسی در پی‌جویی قاچاق انسان. ترجمه رسول نجار باغسیاه و علی قنبری باغسیاه. تهران: دانشگاه علوم انتظامی امین.

    - تبریزی، ایرج (1390). تجارت شیطایی یا فاجعه انسانی. تهران: شرکت انتشارات کیهان.

    - خلعتبری، عبدالحسین و خوشزاد، سیدرضا(1386). آدم‌ربایی، گمشدگان، گروگان‌گیری. تهران: معاونت آموزش ناجا.

    - ذاقلی، عباس(1389). قاچاق انسان. تهران: نشر میزان.

    - ساونا، ارنستو و استفانیزی، سونیا (1390). قاچاق انسان، پیچیدگی‌ها و خطرات. ترجمه رحیم قاسمیه. بوشهر: انتشارات تات. به سفارش دفتر تحقیقات کاربردی فرماندهی انتظامی استان بوشهر.

    - ستاری، سیامک(1390). بررسی جرم قاچاق اعضای بدن انسان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه بین‌المللی امام خمینی.

    - عینی، محسن و نظری، زهرا(1392). قاچاق عضو در اسناد بین‌المللی و حقوق داخلی. آموزه‌های حقوق کیفری. دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

    - فخرز، میررحیم(1386). قاچاق انسان و تجارت بین‌المللی اعضای بدن. تهران: کارآگاه.

    - قناد قرصی، فاطمه(1396). قاچاق اعضای بدن. روزنامه آرمان. 16/6/1396. بازیابی از: http://www.irna.ir/fa/News/82656503.

    - معتمدی، هادی و مستوفی فر، فرزانه(1388). قاچاق انسان، چالش‌ها و راهکارهای پیشگیری. تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام. مرکز تحقیقات استراتژیک.

    - Caplan, A.; Beatriz, D-G.; Matesanz, R; Prior, C. (2009). Trafficking in Organs, Tissues and Cells and Trafficking in Human Beings for the Purpose of the Removal of Organs, Directorate General of Human Rights and Legal Affairs Council of Europe.

    - Caulfield, Timothy LLB. (2016). Trafficking in Human Beings for the Purpose of Organ Removal and the Ethical and Legal Obligations of Healthcare Providers. Transplantation Direct: February - Volume 2 - Issue 2 - p .60.

    doi: 10.1097/TXD.0566

    -Mor, E; Hagai B. (2005). Organ Trafficking: Scope and Ethical Dilemma, Current Diabetes Reports, V (5): 294.

    -Pearson, E.(2004). Coercion in the Kidney Trade? Deutsche Gesellschaft fur Technische Zusammenarbeit, Eschborn, Germany.

    - The Declaration of Istanbul on Organ Trafficking and Transplant Tourism, The Transplantation Society and International Society of Nephrology in Istanbul, Turkey, 30 April to 2 May 2008.

    Seán Columb. (2017). Excavating the Organ Trade: An Empirical Study of Organ Trading Networks in Cairo, Egypt. The British Journal of Criminology, Volume 57, Issue 6, Pages 1301–1321, https://doi.org/10.1093/bjc/azw068.

    معرفی منابع بیشتر برای مطالعه:

    - شادی پور، حسین(1395). بررسی جرم قاچاق انسان در حقوق کیفری ایران با نگرشی بر اتحادیه اروپا. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی. دانشکده حقوق و الهیات.

    - فرح دوست، سیما(1395). بررسی وضعیت خرید وفروش اعضای بدن انسان در پرتو جرایم علیه بشریت. تهران: چراغ دانش.

     

     



    [1] - Mor & Hagai

    [2] - Palermo

    [3] - Rosenberg

    [4] - Savanna

    [5] - Stephaneezi

    [6] - WHO

    [7] - Caplan

    [8] - Caplan

    [9] - Caplan

    [10] - Pearson

    [11] - Caulfield

    [12] - Timothy

    [13] - Columb

     

     
     

     

     

     

نظر شما