You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    عنوان: کودکان خیابانی

    معرف:

    1- معادل انگلیسی:Street Children

    2- تعریف:

    کودکان خیابانی،[1] کودکانی هستند که تمام یا بخش زیادی از وقت خود را در خیابان می گذرانند. این افراد در انگلستان کودک خیابانی[2]، در آمریکا گربه‌های خیابانی[3]، و در ایتالیا و سومالی، بچه‌های تونل[4] نامیده می‌شوند( عظیم زاده اردبیلی،1382: 102).

    متن:

    پدیده کودکان خیابانی، مخصوص شهرهای بزرگ (اوایج[5]، ادبیه[6] و اوسوز[7]، 2009: 1) و یک تراژدی شهری است. این گروه به علت مشکلات اقتصادی، اجتماعی و جنگ (شاوردی، 1383: 107)، بیشترین ساعت های زندگی روزمره خود را در خیابان‌ها سپری می‌کنند و به انواع کارها از جمله تکدی گری، کاسبی خیابانی، پادویی، واکسی، ولگردی و... مشغول هستند. نمی‌توان گفت که همه کودکان خیابانی، بی‌خانمان هستند؛ بلکه بیشتر آنان یعنی بیش از سه‌چهارم تا 90 درصد کودکان خیابانی در خیابان کار می کنند، اما در خانه زندگی می‌کنند. در تعریف صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل یونیسف[8] ، کودکان خیابانی به یکی از سه گروه  زیر تعلق دارند:

    1- کودکانی که در خیابان زندگی می‌کنند و هیچ‌گونه ارتباطی با خانواده خود ندارند؛

    2- کودکانی که در خیابان زندگی می‌کنند و تا حدودی ارتباط خود را با خانواده حفظ کرده‌اند؛

    3- کودکانی که با خانواده زندگی، ولی در خیابان کار می‌کنند. مسکن این دسته از کودکان، اغلب آلونک‌های واقع در پیاده‌رو یا حلبی‌آباد است(یونیسف، 1381: 4)؛ علاوه براین، گروه چهارمی هستند که به علت ارتکاب جرایم، در بازداشت بوده و ﺗﺤﺖ ﻣﺮاﻗﺒﺖ کانون‌های اصلاحی هستند؛ بنابراین، فعلاً در خیابان زندگی نمی‌کنند(عظیم زاده، 1382: 102).

    دلایل خیابانی شدن کودکان:

    بسیاری از افراد، کودکان خیابانی را محصول فقر و برخی نیز داشتن خانواده معیوب را علت این پدیده می‌دانند. مطالعه بیش از هزار کودک خیابانی در زامبیا نشان داد که 90 درصد پدران این کودکان بیکارند و زندگی آنان ارتباط زیادی با فقر دارد(لمبا[9]، 2002: 8). در ایران این پدیده بیشتر معلول شرایط نامطلوب در خانواده های نابسامان، آزار کودک در خانواده و فرار از خانه است(پورکاظمی، 1388: 8)؛ علاوه براین وضعیت اشتغال والدین (بیکاری) ، اعتیاد والدین ، طلاق والدین ، خشونت والدین ، مهاجرت و حاشیه نشینی رابطه مستقیم و مثبتی با  این پدیده دارند (آقاجانی, امیر و علی اسدنژاد، ۱۳۹۶).

    نظریه های مربوط به کودکان خیابانی:

    رهیافت آسیب‌شناسی اجتماعی با تأکید بر فرد به عنوان واحد تحلیل، کودکان خیابانی را یک آسیب و بیماری اجتماعی دانسته و آنان را بزهکار تلقی می‌کند. رویکرد ناهنجاری یا آنومی مرتن[10](مرتن، 1938) و نظریه عدم تعادل ساختاری پارسونز[11] و نیزبت[12](1976) در بررسی این پدیده، به شرایطی توجه دارند که منجر به از هم گسیختگی، ضعف و تناقض و ناکارآمدی قواعد، هنجارها و ساخت‌های اجتماعی می‌شوند و عدم تعادل ساختاری و ضعف انسجام اجتماعی را به وجود می‌آورند. کودکان خیابانی، انعکاسی از شرایط زیست اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اقشار تهی‌دست و آسیب‌پذیر حاشیه‌نشین است که نتوانسته‌اند در جریان مواجهه با تحولات اجتماعی با شرایط موجود انطباق یابند(آزاد ارمکی،1377: 65). عدم بهره‌گیری از آموزش و تحصیل علم و فن، ماهیت عملکرد و روابط ناموزون مؤلفه‌های نظام اجتماعی، منجر به شکل‌گیری فرایند دیالکتیکی گسترده‌ای در تولید و بازتولید این گروه از کودکان می‌شود (آقاپور فرکوش، 1395: 3).

    وضعیت کودکان خیابانی:

    نتیجه فرا تحلیل از 31 مطالعه در سه قاره آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا نشان می‌دهد که کار روزمزد، قابل‌قبول‌ترین روش درآمد معیشت برای این کودکان است و پس از آن، فروشنده خیابانی و سایر کارها قرار دارد(آلم و لاها[13]، 2016: 13). سلامت کودکان خیابانی در هر سه بعد جسمی، روانی و اجتماعی متفاوت از همسالان خود است و آنان در شرایط نامطلوب تغذیه، بهداشت، آموزش و انجام کارهای خطرناک و حاد به سر می‌برند؛ سه گروه بیماری‌های واگیر، غیر واگیر و مشکلات عاطفی، سلامت کودکان خیابانی را تهدید می‌کند؛ شیوع آلودگی به ایدز[14] در میان آنان حدود 5 درصد و 45 برابر جمعیت عادی است؛ بیماری‌های دیگر مثل هپاتیت و عفونت‌های انگلی روده در میان آن‌ها شیوع دارد؛ از گرسنگی و سوءتغذیه رنج می‌برند و کوتاهی قدشان 10 درصد بیشتر از سایر کودکان است (کاظمی، 1396: 77).

    در ایران تعداد کودکان خیابانی در سال 1375، 20 هزار نفر و در سال 1381 این تعداد فقط در تهران 35 هزار نفر گزارش شد. طبق آمار غیر رسمی، یک میلیون و دویست هزار کودک خیابانی در سطح کشور پراکنده‌اند. طبق آخرین آمار یک گروه کارشناس فرانسوی، 16 هزار کودک خیابانی در تهران وجود دارند (بخارایی، 1393: 147-145). مطالعه پنج استان کشور (تهران، اهواز، شیراز، مشهد و رشت) در سال 1385 ، بیشترین درصد کودکان خیابانی را اتباع کشورهای افغانستان، پاکستان و عراق و 55 درصد آنان را افغانی‌ها نشان داد. بیش از 90 درصد کودکان خیابانی، پدر و مادر دارند و با اطلاع و توصیه خانواده به صورت مستقل به کار و زندگی در خیابان مشغولند و شب‌ها به محل اقامت خود باز می‌گردند. در ایران برخلاف  تعاریف آژانس‌های بین‌المللی، منظور از کودکان خیابانی، بی‌خانه و کاشانه بودن نیست؛ بلکه آنان کودکانی هستند که بیشتر وقت خود را به‌جای گذراندن در نهادهای حمایتی مانند خانواده یا مدرسه، تحت تأثیر فشارهای اقتصادی یا اجبار والدین و بزرگ‌ترهای خود به کار یا پرسه زدن در خیابان‌ها می‌گذرانند و البته در معرض خطراتی از قبیل خشونت بهره‌کشی، بزه دیدگی، بزهکاری و انحرافات اجتماعی قرار دارند(حسینی، 1385: 164). طبق گزارش خبرگزاری ایرنا در سال 1390، 40درصد کودکان خیابانی در کلان‌شهر تهران به سوءمصرف مواد مخدر مبتلا هستند(رضا بخش: 1395: 59). عوامل مختلفی نظیر بی‌سازمانی اجتماعی، فقر و محرومیت در خانواده و اجتماع بزرگ‌تر و نیز طرد اجتماعی و ابعاد شش‌گانه آن شامل طرد از خانواده، مسکن، اشتغال، سلامت و بهداشت، آموزش و اجتماع (قاضی نژاد، ساوالان پور، 1388) این کودکان را می‌تواند به‌راحتی بازیچه دست بزهکاران حرفه‌ای، اعم از سارقان یا باندهای توزیع مواد مخدر، عوامل ایجاد خانه‌های فساد و قرار دهد.

    نتیجه‌گیری:

    تحولات اجتماعـی ایـران، گسترش فزاینده این پدیده را امری قابل پیش‌بینی کرده است (محمدی، 1394: 71). حل این معضل، نیازمند عزم جدی دستگاه‌های دولتی و مشارکت جامعه مدنی در کاهش و کنترل عوامل زمینه‌ای مؤثر و اقدامات برنامه‌ریزی‌شده برای توانمندسازی کودکان و خانواده‌های آنان است (وامقی، 1384: 201). نیروی انتظامی به این کودکان به دیده ولگرد، مجرم و منحرف می‌نگرد و شهرداری‌ها با وجود کودکان خیابانی، چهره شهرها را زشت می‌دانند‌ که باید جمع‌آوری شوند. بی‌شک انكار پدیده کودکان کار و خیابان و به رسمیت نشناختن آنان، موجب رشد و گسترش تصاعدی و مخفیانه این پدیده می‌شود (محمدی، 1394: 73).

    واژه‌های کلیدی: کودکان خیابانی، کودکان کار، فقر، انحرافات اجتماعی، کودکان بی‌سرپناه.

    ارجاعات:

    - آزاد ارمکی، تقی و بهار، مهری(1377). بررسی مسائل اجتماعی. تهران: مؤسسه نشر آزاد.

    - آقاپور فرکوش، مجید(1395). تبیین جامعه‌شناختی کودکان خیابانی شهر تهران. پایان‌نامه دکتری. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.

    آقاجانی, امیر و علی اسدنژاد.(1396). بررسی عوامل اجتماعی موثر بر پیدایش کودکان کار در شهر تهران سال 95، اولین کنفرانس بین المللی علوم اجتماعی، تربیتی علوم انسانی و روانشناسی، تهران، شرکت بین المللی کوشا، https://www.civilica.com/Paper-SEPCONF01-SEPCONF01_070.html

    - بخارایی، احمد (1393). جامعه‌شناسی انحرافات اجتماعی در ایران. تهران: انتشارات جامعه شناسان.

    - پورکاظمی، شهلا (1388). بررسی وضعیت کودکان خیابانی، علل، پیدایش و راه‌کارها. اصلاح و تربیت، 7 (78). 8-7.

    - حسینی، سیدحسن(1384). وضعیت کودکان کار و خیابان در ایران. فصلنامه علمی و پژوهشی رفاه اجتماعی. 5 (19) . 174-155.

    - رضابخش، حسین (1395). کودکان خیابانی: پیامد آسیب‌زای حاشیه‌نشینی کلان‌شهرها. فصلنامه دانش انتظامی البرز. 4 (12). 70-55.

    - شاوردی، تهمینه(1383). نگاهی به وضعیت کودکان خیابانی در ایران و علل و عوامل آن. مجموعه مقالات اولین همایش ملی آسیب‌های اجتماعی در ایران. خرداد 1381. جلد پنجم. روسپیگری، کودکان خیابانی و تکدی. چاپ پنجم، تهران: آگاه.

    - عظیم زاده اردبیلی، فائزه (1382). پ‍دی‍ده‌ ک‍ودک‍ان‌ خ‍ی‍اب‍ان‍ی‌ و راه‍ک‍اره‍ای‌ م‍ق‍اب‍ل‍ه‌ ب‍ا آن. ن‍دای‌ ص‍ادق‌. (31). 108-101.

    - کاظمی، سیمین (1396). کودکان کار: جهانی که هرگز نساخته‌اند. مجله مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت.4(2)، 76-78.

    - قاضی نژاد، مریم؛ ساوالان پور، الهام(1388). بررسی رابطه طرد اجتماعی و آمادگی برای اعتیاد. مسائل اجتماعی ایران. 16(63). 180- 139.

    - محمدی، خلیل(1394). بررسی عوامل مؤثر بر پدیده کودکان خیابانی و راه‌کارهای مقابله با آن. فصلنامه علمی- تخصصی دانش انتظامی پلیس پایتخت.8 (3). 77-57.

    - وامقی، مروئه(1384). کودکان خیابانی ایران و رویکردهای دولتی. رفاه اجتماعی. (19). 204-175 .

    - یونیسف (1381). ک‍ودک‍ان‌ خ‍ی‍اب‍ان‍ی‌ در ب‍م‍ب‍ئ‍ی‌ و ک‍ل‍ک‍ت‍ه‌ (م‍روری‌ ب‍ر چ‍ن‍د پ‍روژه‌ ب‍رای‌ ک‍ودک‍ان‌ خ‍ی‍اب‍ان‍ی‌). ت‍ه‍ی‍ه‌ک‍ن‍ن‍ده‌ دف‍ت‍ر ی‍ون‍ی‍س‍ف‌ در ت‍ه‍ران، تهران: یونیسف (صندوق کودکان سازمان ملل متحد).

    Alem, H.; Wandimu; Laha, Arindam. (2016). Livelihood of Street Children and the Role of Social Intervention: Insights from Literature Using Meta-Analysis. Hindawi Publishing Corporation Child Development Research. Article ID 3582101, P. 13.

    - Lemba, M. (2002). Rapid Assessment of Street Children in Lusaka. Fountain of Hope, FLAME, Jesus Cares Ministries, Lazarus Project, MAPODE (Movement of Community Action for the Prevention and Protection of Young People Against Poverty, Destitution, Disease and Exploitation), Zambia Red Cross Drop-In Centre, St. Lawrence Home of Hope, Mthunzi Center.p.1-28.

    - Owoaje E. T; Adebiyi, A.O; Asuzu M.C. (2009). Socio-Demographic characteristics of street children in rural communities undergoing urbanization.  Annals of Ibadan Postgraduate  Medicine. 7(1): 10-15.

    معرفی منابع بیشتر برای مطالعه:

    - سلیمی، مهدی (1397). جامعه‌شناسی کودکان کار و خیابانی. تهران: علوی.

    - شریفی، الهام (1390). مجموعه مقالات کودک و خیابان. تهران: مهزاد.

    - عبدی، حمزه و پسندیده، عباس (1390). درآمدی بر پدیده کودکان خیابانی در منابع اسلامی. تهران: سازمان بهزیستی کشور.

    -قاسم‌زاده، فاطمه(1388). بانک اطلاعات کودکان کار و خیابان. تهران: درخت بلورین.



    [1] - Street Children

    [2] - Street child

    [3] - Street cats

    [4] - Children of tunnels

    [5] - Owoaje E.

    [6] - Adebiyi

    [7] - Asuzu

    [8] - Unicef

    [9] - Lemba

    [10] - Robert K. Merton

    [11] -Talcott Parsons

    [12] -Robert A. Nisbet

    [13] - Alem & Laha

    [14] - HIV

     

نظر شما