You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    عنوان: ناهنجاری اجتماعی

    معرف:

    1- معادل انگلیسی مدخل: Social Anomy

    2- تعریف:

    ناهنجاری یا آنومی[1]، به معنای فروشکستن، اغتشاش یا تعارض در هنجارهای یک جامعه است. واژه "Anomia" در آثار کلاسیک مختلف یونان و در پیوند با صفت "Anomos" به معنای فقدان قانون است (گوردون[2]، 1388: 43). دورکیم[3] آنومی یا بی‌هنجاری را نوعی از هم‌پاشیدگی هنحارها و وضعیتی از آرزوهای بی حد و حصر دانسته و مرتن[4] آن را ستیز میان هنجارهای پذیرفته شده با واقعیت اجتماعی تلقی می‌کند ( ستوده ، 1389: 128). این واژه در جامعه‌شناسی، عبارت از رفتاری است که با انتظارات جامعه یا گروه معینی از جامعه، تطابق ندارد. بدیهی است رفتارها و کنش‌های انحراف آمیز را هنجارهای اجتماعی حاکم بر فرهنگ، مشخص می‌سازند (کوئن[5]، 1375: 160).

    متن:

    ﻫﻨﺠﺎرﻫﺎى اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ، به عنوان مهم‌ترین اﺻﻮل ، ﻗﻮاﻋﺪ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ زﻧﺪﮔﻰ ﺟﻤﻌﻰ (فدایی، 1385: 56)، معمولاً به یکی از چهار صورت ارزش‌ها، شیوه‌های قومی، رسوم اخلاقی و سرانجام، قوانین وجود دارند (کوئن، 1387: 255). اندیشمندان ناهنجاری‌های اجتماعی را با رویکردهای متعددی از قبیل رویکرد زیست‌شناختی، روان‌شناختی، فرهنگی، جامعه‌شناختی و در سطوح خرد، میانه و کلان تبیین می‌کنند. دورکیم ناهنجاری در نظام مدرن را ناشی از تقسیم کار پیچیده و فزاینده می‌داند که انواع خودکشی‌ها نیز از آن نشات می گیرد. مرتون انحراف را ناشی از وجود شکاف در ساختار اجتماعی بین تمایلات و موفقیت عملی (بین اهداف و وسایل) می‌داند. کلوآرد[6]، متغیر دستیابی به وسایل نامشروع را به وسایل مشروع مرتن اضافه می‌کند. مارکس[7] نیز ازخودبیگانگی[8] را، که محصول تضاد طبقاتی است، نوعی از ناهنجاری اجتماعی برمی‌شمرد (بخارایی، 1393: 216-215).

        ناهنجاری اجتماعی به سه شکل ممکن است اتفاق بیافتد:

    1-بی‌سازمانی شخصیت، به معنی غلبه یکی از اجزای شخصیت( غریزه، من، ابرمن) بر دو جزء دیگر؛ آن چنان که فرد، خود را در برابر قوانین، منحرف و متمرد نشان دهد؛

    2- وضعیت اجتماعی، که در آن هنجارها با یکدیگر در تنازع هستند و افراد به سختی می‌توانند بین خواسته‌ها و توقعات متناقض محیط اجتماع آشتی و سازگاری برقرار کنند؛

    3-شرایط اجتماعی فاقد هنجار.

    بی‌هنجاری یا آنومی زمانی رخ می‌دهد که شرایطی از این قبیل: عدم جذب کامل افراد در نظام اجتماعی، و کاهش قدرت هنجارها و قوانین به دلایلی نظیر انقلاب، دگرگونی‌های سریع، تنازع درونی هنجارها و ... رخ داده باشد (بخارایی، 1393: 118).

    عوامل مؤثر بر ناهنجاری‌های اجتماعی

    در پیدایش رفتارهای نابهنجار و آسیب‌زا ، عوامل متعددی دخالت دارند که از جمله آن ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

    1- عوامل فردی: جنس، سن، وضعیت ظاهری و قیافه، ضعف و قدرت، بیماری، عامل ژنتیک و...؛

    2- عوامل روانی: حساسیت، نفرت، ترس و وحشت، اضطراب، کم‌هوشی، خیال‌پردازی، قدرت‌طلبی، کم‌رویی، پرخاشگری، حسادت، بیماری‌های روانی و...؛

     3- عوامل محیطی: اوضاع و شرایط اقلیمی، شهر و روستا، کوچه و خیابان، گرما و سرما و...؛

     4- عوامل اجتماعی: خانواده، طلاق، فقر، فرهنگ، اقتصاد، بی‌کاری، شغل، رسانه‌ها، مهاجرت، جمعیت و... (فولادی، 1389).

     دین‌داری یکی از عوامل مهم در پیشگیری یا کاهش جرم و کج‌روی اجتماعی است. تحقیقات در این حوزه بیانگر آن است که با افزایش دین‌داری، میزان ارتکاب جرم نیز کاهش می‌یابد (خسروشاهی و جوادی، 1395). آموزه‌های دینی ، ضمن توجه به هر دو بعد خودکنترلی و دیگر کنترلی، موجب کنترل شخص می‌شود و هر چه ساخت اعتقادی فرد قوی‌تر باشد، میزان ناهنجاری و ارتکاب جرم وی کمتر خواهد بود (میکولوگ[9]، 2009).

    در تحلیل و تقسیم‌بندی انواع ناهنجاری اجتماعی،  موضوعات زیر قابل اشاره و تبیین است:

    1-سطح تحلیل پدیده اعم از فرد، گروه و جامعه؛

     2- زمان وقوع؛

     3- ساختار جامعه ساده، نیمه پیچیده، پیچیده و مدرن؛

     4- طبقه اجتماعی بالا، متوسط و پایین؛

     5- سطح هنجارشکنی شامل کژهنجاری، کم هنجاری یا بی‌هنجاری؛

     6- وزن هنجارشکنی شامل حداقلی، میانه یا حداکثری؛

     7- ماهیت هنجارشکنی ضعیف، متوسط و قوی به میزان آسیب رساندن از دیدگاه کارشناسان؛

     8- رابطه نظر و عمل افراد جامعه، تطابق یا تضاد؛

     9- میزان اختیار فرد حداکثری، متوسط و حداقلی (بخارایی، 1393: 217).

    صورت‌های  نا‌هنجاری اجتماعی

    ناهنجاری‌های اجتماعی به صورت‌های متفاوتی از جمله قانون‌گریزی در جامعه بروز می‌یابد. قوانین، مهم‌ترین هنجارهای رسمی جامعه هستند و هرگونه ناهنجاری و تخلف از قوانین، انحراف یا جرم محسوب می‌شود (صدیق اورعی، 1388: 24)؛ علاوه براین، نا‌هنجاری گاهی رفتارهای ضداجتماعی، تنازع و عدم پذیرش هنجارها و گاهی نوآوری، اصلاح‌طلبی را در پی دارد (بخارایی، 1393: 118).

    پلیس و ناهنجاری اجتماعی

    ﺑﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻨﺪ 5  از اصل 165 ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﻰ ﺟﻤﻬﻮرى اﺳﻼﻣﻰ، ﭘﻴﺸﮕﻴﺮى از وﻗﻮع ﺟﺮایم و ناهنجاری‌های اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ و اﺻﻼح ﻣﺠﺮﻣان، ﺟﺰو وﻇﺎﻳﻒ و مأموریت‌های اﺻﻠﻰ ﻗﻮه ﻗﻀﺎییه محسوب می‌شود. بر این اساس، به استناد قسمت «د» از بند 8 ماده 4 قانون تشکیل ﻧﻴﺮوى اﻧﺘﻈﺎﻣﻰ ج.ا.ا (1369)،  اجرای این ماموریت به عهده ﭘﻠـﻴﺲ (به عنوان ضابط قوه قضاییه) گذاشته شده است.

    از مهم‌ترین وظایف پلیس در پیشگیری و مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

     1-تأمین انضباط اجتماعی و نظارت بر هنجارها، به مفهوم نظم‌پذیری در همه امور؛

     2- حفظ ارزش‌ها و اشاعه آن در جامعه، به عنوان مهم‌ترین وظیفه ناجا؛

     3- دفاع از اصول و امنیت اخلاقی، معنوی، فکری و فرهنگی جامعه؛

     4- سالم‌سازی محیط اجتماعی مردم؛

     5- جلب اعتماد و مشارکت دادن مردم در امور محوله؛

     6- الگو بودن و تأثیرگذاری بر مردم در رعایت هنجارهای اجتماعی؛

     7- قانون‌مندی و رعایت حقوق افراد جامعه (کریمایی، 1393: 181).

    اگرچه ﺟﺮم و ﻧﺎهنجاری اجتماعی را نمی‌توان از ﻣﻴﺎن ﺑﺮد، اما وﻇﻴﻔـﻪ جرم‌شناسی در اﺧﺘﻴـﺎر ﮔﺬاﺷـﺘﻦ اﺑـﺰارها و اﻣﻜﺎﻧـﺎت ﻳـﻚ ﺳﻴﺎﺳـﺖ ﺟﻨـﺎیی ﺑـﻪ دولت‌ها است تا از این طریق، ﺑﺰﻫﻜﺎرى و ﻧﺎهنجاری ﺑﻪ ﺳﻄﺤﻰ ﻣﻌﻘﻮل ﻛـﺎﻫﺶ ﻳﺎﺑـﺪ (پیکا[10]، 1370: 39). اﻏﻠﺐ ناهنجاری‌ها و اﻧﺤﺮاﻓﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ، ﺳﺮاﻳﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ دارﻧﺪ. ﻧﺎﻣﺘﻌﺎدل ﺑﻮدن ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدى و اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ، ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ارزش‌های ﻣﺎدى و بی‌توجهی ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻣﻮر ﻣﻌﻨﻮى و اﺧﻼﻗﻰ، از ﻋﻮاﻣﻞ ﺑـﺮوز ناهنجاری‌ها و اﻧﺤﺮاﻓﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻰ اﺳﺖ. ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻣﻮازﻳﻦ اﺧﻼﻗﻰ و اﻧﺴﺎﻧﻰ می‌تواند ﺟﺎﻣﻌـﻪ را به‌سوی ﭘﺎرﺳـﺎیی و ﭘﻮﻳـﺎﻳﻰ و ﭘﺎﻛﻰ و ﭘﺎﻳﺪارى و ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺳﻮق دﻫﺪ (فدائی، 1385: 57).

    ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ راه ﺑﺮاى ﭘﻴﺸﮕﻴﺮى ناهنجاری‌های اجتماعی، در وهله نخست، اﻧﺠﺎم ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻋﻠﻤﻰ به‌ منظور ﺷﻨﺎﺧﺖ علل وقوع این ناهنجاری‌ها و سپس، تعامل نزدیک پلیس با اجتماع و نهادهای محلی است (نیازپور، 1386: 244) اﻟﮕﻮي ﭘﻠﻴﺲ جامعه‌محور، ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ و ﺗﺤﻜﻴﻢ رواﺑﻂ ﭘﻠـﻴﺲ و ﺟﺎﻣﻌـﻪ، بر اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم و ﭘﻴﺸﮕﻴﺮي از وﻗﻮع ﺟﺮم و بی‌نظمی، ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان وظیفه اولیه پلیس در یک جامعه مردم‌سالار تأکید دارد (بابایی و نجیبیان، 1387: 27).

    واژه‌های کلیدی: ناهنجاری، ناهنجاری اجتماعی، آنومی. کجروی، جرم.

    ارجاعات:

    - بابایی، محمدعلی و نجیبیان، علی (1387). تعامل پلیس با نهادهای جامعه در پیشگیری از جرم (با تأکید بر تدبیر نظارت شخص ثالث). فصلنامه پیشگیری از جرم. (7)3، 31-7 .

    - پیکا، ژرژ (1370). جرم‌شناسی. ترجمه دکتر علی حسینی نجفی ابرندآبادی. چاپ اول. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

    - تامسون، دوگ (1397). درآمدی بر جامعه‌شناسی: جرم و انحراف. ترجمه رضا علی محسنی. تهران: انتشارات جامعه شناسان.

    - خسروشاهی، قدرت الله و جوادی حسین‌آبادی، حسین (1395). تحلیل رابطه مؤلفه‌های هویت دینی و پیشگیری از جرم (مورد مطالعه: دانشگاه اصفهان). پژوهش حقوق کیفری. 5(17)، 135-91.

    ستوده، هدایت اله (1389). آسیب‌شناسی اجتماعی ( جامعه‌شناسی انحرافات). تهران: انتشارات آوای نور.

    - صدیق اورعی، غلامرضا (1388). بررسی جامعه‌شناختی ناهنجاری‌های اجتماعی. دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی، معاونت فرهنگی و اجتماعی.

    - فدایی شهری، غلامرضا (1385). نقش پلیس مکتبی در پیشگیری از ناهنجاری‌های اجتماعی. فصلنامه مطالعات پیشگیری از جرم، 1(1)، 74-55.

    - فولادی، محمد (1389). علل و عوامل پیدایش آسیب‌های اجتماعی و راه‌های پیشگیری از آن. مجله معرفت. شماره 91. بازیابی از: پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، https://hawzah.net/fa/Article/View/90587

    - کوئن، بروس (1375). درآمدی بر جامعه‌شناسی. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: توتیا.

    کریمایی، علی اعظم و مرادیان، محسن (1393). توسعه، امنیت و کارکردهای نیروی انتظامی. تهران: دانشگاه علوم انتظامی امین.

    - گوردون، مارشال (1388). فرهنگ جامعه‌شناسی آکسفورد. ترجمه دکتر حمیرا مشیر زاده. چاپ اول. تهران: میزان.

    - نیازپور، امیرحسن(1386). اقدام‌های دستگاه‌های دوﻟﺘـﻲ اﻳـﺮان در زﻣﻴﻨـﻪ ﭘﻴﺸـﮕﻴﺮي از جرم. مجله الهیات و حقوق دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 6(20)، 86-61.

    معرفی منابع بیشتر برای مطالعه:

    - جمال نژاد، احمد (1397). تأثیر پدیده حاشیه‌نشینی بر ناهنجاری‌های اجتماعی (مطالعه موردی شهر مشکین‌دشت کرج). پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد صفادشت.

    صادقی فسایی، سهیلا و امینیان، احسان (1395). از هنجارگرایی تا هنجار گریزی: سنخ شناسی همنوایی اجتماعی و تحلیل کیفی شرایط علّی مؤثر بر آن. نشریه بررسی مسائل اجتماعی ایران، (2)7، 104-77.

    - حبیبی، عاطفه (1396). سیره ارتباطی امام باقر در برخورد با ناهنجاری‌های اجتماعی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه قرآن و حدیث قم. دانشکده علوم و حدیث.

    - محمدی، مهناز (1389). بررسی و تحلیل جامعه‌شناختی مواجهه اهل بیت (ع) با ناهنجاری‌های اجتماعی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه قرآن و حدیث. دانشکده علوم حدیث.

    - مؤمنی، امیر (1394). ناهنجاری‌های اجتماعی. گرگان: انتشارات نوروزی.

    - میریان اندانی، فردوس (1388). هنجارها و ناهنجاری‌های اجتماعی از دیدگاه نهج‌البلاغه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.

     



    [1] - Anomy

    [2] - Gordon

    [3] - Durkaim

    [4] - Merton

    [5] - Bruce Cohen

    [6] - Kloard

    [7] - Marks

    [8] - Elination

    [9] - Mccullough

    [10] - Pika

     

     

نظر شما