You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    عنوان: رفتار جمعی  

    الف) معرف

    1. معادل انگلیسی          Collective Behavior

    2. تعریف

    «رفتار جمعی» به حرکت یا فعلی گفته می‌شود که به‌صورت جمعی انجام گیرد (جان­بزرگی، 1390: 123). در معنای وسیع، رفتار جمعی به هر فعالیت مرتبط با گروهی از افراد که از لحاظ اندازه، چشمگیر است، اما ساختار قاعده‌مندی ندارد، اطلاق می‌شود. در تعریفی دیگر، رفتار جمعی به‌صورت الگوهای رفتاری بی‌ساختار، خودانگیخته، هیجانی و پیش‌بینی‌ناپذیر تعریف شده است (کوئن[1]، 1384: 323). این نوع رفتار معمولاً به روش فکری، احساسی و کرداری، بخش چشمگیری از مردم که نسبتاً به‌صورت خودانگیخته صورت می‌گیرد و از طرح و الگویی خاص پیروی نمی‌کند، اطلاق می‌شود. شورش‌ها، غوغاها، شیفتگی‌ها، شوریدگی‌ها، وحشت‌زدگی‌ها و شکل‌گیری سریع مُد و افکار عمومی، پرخاشگری‌ها و واکنش‌های هیجانی و عاطفی لجام‌گسیخته دسته‌جمعی، نمونه‌ها و صور رفتار جمعی به‌شمار می‌آیند. هواداران شوریده و شیفته تیم‌های فوتبال در ورزشگاه‌های بزرگ، به آشکارترین و روشن‌ترین شکلی رفتار جمعی را به نمایش می‌گذارند (جان­بزرگی، 1389: 489).

     

     

     

     

     


    ب) متن

    اساساً اصطلاح رفتار جمعی را جامعه‌شناسان آمریکایی ابداع کرده و به کار برده‌اند؛ اما بعدها از سوی روان‌شناسان اجتماعی و علمای علوم سیاسی هم به کار گرفته شد. این افراد، معتقد بودند که رفتارهای جمعی و گروهی، خصوصیات ویژه‌ای دارند که آن را از سایر رفتارها متمایز می‌سازد؛ خصوصیات مهمی مثل «مشارکت افراد درگیر، موقعیت سیّال رفتارها، ناشناسی و گمنامی، حالت غیرشخصی، ترس و اضطراب و غیر قابل پیش‌بینی بودن» (اسملسر[2]، 1380: 16) که خود باعث بروز رفتار عقلانی در جمع می‌شود. هرگونه محرک آنی، پیش‌بینی‌نشده و ناپایدار (اعم از یک رخداد طبیعی مانند سیل و زلزله و طوفان، برد و باخت­های ورزشی، درگیری‌های قومی و حزبی، مشکلات اقتصادی، افزایش کالاها یا مالیات‌ها و...)، می‌تواند انسان‌ها را به واکنش‌های رفتار جمعی تحریک کند.

    برای نمونه در هفدهم ژانویه 2017، «مولینز و سانزائو و آداموویچ[3]» پژوهشی را با تأکید بر تأثیر استرس پلیس بر شکل‌گیری رفتارهای جمعی در کشور فرانسه انجام دادند و دریافتند که عوامل استرس‌زای سازمانی در پلیس به وقوع رفتارهای غیر شهروندی مانند رفتارهای جمعی کمک می‌کند. همچنین، «شلینتر و تئوتیلر[4]» در تحقیقی که پانزدهم ژوئن 2011، بر روی رفتارهای جمعی و سپس شورش بازی هاکی انجام دادند به این نتیجه رسیدند که رابطۀ معناداری میان اتفاقات پیش از بازی و پیام‌های رد و بدل شده در شبکه‌های اجتماعی مجازی وجود دارد؛ مثلاً پیام‌هایی که در رسانه‌های اجتماعی ساخته شد، در وقوع و گسترش این رفتار جمعی تأثیر بسزایی داشت.

     

     

     

     

     

     

     

    رفتار جمعی به‌عنوان پاسخ عده‌ای از مردم به یک وضعیت یا مسئله خاص، هنگامی رخ می‌دهد که شیوه‌های عمل سنتی و رسمی، برای تنظیم رفتار اجتماعی کافی نباشند (کوئن[5]، 1384: 322). به تعبیر دیگر برای آنکه رفتاری، جمعی محسوب شود، یک عقیده بایستی به‌نوعی در جمع انتقال یابد که مردم را به کنش وادار کند. این عقیده، ممکن است، به‌وسیله حرکت بدن، علامت، شایعه، ارتباطات چهره‌به‌چهره، رسانه‌های جمعی یا شکل‌گیری یک ایدئولوژی انتقال پذیرد. رابرت پارک[6]، به‌عنوان واضع این اصطلاح، آن را این‌گونه توصیف می‌کند: رفتار جمعی، از هر گردهمایی انسانی نشئت می‌گیرد که در آن هر فرد، در اثر خلق یا وضع روحی- که هر کس در آن سهمی دارد و در شکل‌یابی آن شرکت داشته است، به‌سوی عمل یا اندیشه‌ای رانده می‌شود (اسملسر، 1380: 16).

    نیل اسملسر[7]، اشکال رفتار جمعی را شامل این موارد می‌داند: هراس، هیجان جمعی (شامل شورش‌ها، غوغاها، شیفتگی‌ها، شوریدگی‌ها، شکل‌گیری سریع مُدها و افکار عمومی، هوس جمعی، رونق تجاری، موقعیت‌سنجی و احیای دینی)، طغیان خصومت‌آمیز، جنبش معطوف به هنجار (شامل جنبش اصطلاحی) و جنبش معطوف به ارزش (شامل انقلاب سیاسی و دینی، شکل‌گیری فرقه‌ها و جنبش‌های ناسیونالیستی / ملی­گرایانه و غیره) (کوئن، 1384: 325).

    انواع رفتار جمعی: در یک تقسیم‌بندی کلی رفتارهای جمعی شامل چهار دسته است:

    رفتارهای جمعی کاملاً سازماندهی‌شده: مانند سازمان‌های بوروکراتیک و اداری؛

    رفتارهای جمعی سازماندهی‌شده: مانند جنبش‌های اجتماعی؛

    رفتارهای جمعی کمتر سازماندهی‌شده: انقلاب‌ها و واکنش‌های جمعی هنگام مواجهه با بلایای طبیعی؛

    رفتارهای جمعی فاقد سازمان: هیجانات جمعی و شورش‌های خیابانی (گولد و کولب[8]، 1376: 442).

    رفتار جمعی از جمله رخدادهای مهمی بود که نه­تنها تمامی سازمان‌ها، که پلیس باید در خصوص آن اطلاعات و داده‌های زیادی جمع‌آوری و سپس تحلیل می‌کرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که تصمیم‌گیری آنها بر اساس تحلیل الگوهای چهارگانۀ اخیر همواره توأم با حساسیت و احتمال آسیب بوده است. آن‌ها می‌بایست برای رفتار و احساسات جمعی، راهکاری بیندیشند (رینر، 1386). در کشور انگلستان یکی از مهم‌ترین رفتارهای ناهنجار و جمعی، رفتار ضداجتماعی[9] (ASBO) است که در حوزۀ بی‌نظمی اجتماعی بوده و احکام سنگینی در پی دارد.

    یک رفتار جمعی منتج به اغتشاش که دارای پوشش خبری گسترده‌ای شده و کنجکاوی مردم را برانگیخنه است، می‌تواند آثار سیاسی، حقوقی و دولتی بر سازمان پلیس بگذارد (وفادار، 1390). البته در این بین «نگرش‌های افراد، گروه‌های اجتماعی و مسئولان» متغیری مهم در چشم‌انداز رفتار جمعی است و بر برداشت‌های افراد شرکت‌کننده در رفتار جمعی تأثیر می‌گذارند و اعمال آنها را هدایت می‌کنند (مور و همکاران[10]، 1390).

    پیامدهای رفتار جمعی: در پی وقوع رفتارهای جمعی در قالب اعتراضات و اغتشاش‌ها، ممکن است خسارت‌های مالی زیادی به بار آید؛ بسیاری از ساختمان‌ها سوزانده و بسیاری از اموال شهری غارت شود، بانک‌ها و پمپ‌بنزین‌ها به آتش کشیده شده و حتی برخی افراد تهدید به کشته شدن شوند. با این وصف معمولاً پیامدها و خسارات رفتارهای جمعی، مانند غارتگری و خرابکاری، بسیار کمتر است از آنچه تصور می‌شود و رسانه‌ها پر و بال می‌دهند. در این وضعیت، ممکن است بسیاری از مقامات کشوری اظهار نگرانی کنند، درخواست اتخاذ تصمیمات و اقدامات مختلف برای شناسایی افراد این حوادث داشته باشند. باید به خاطر داشت که صبر و بردباری مسئولان و پلیس در این شرایط (به‌ویژه زمانی که حق با تظاهرکننده‌ها باشد) اهمیتی ویژه دارد (روبرگ و همکاران[11]، 1398: 327).

    باید توجه داشت بسیاری از معضلات اجتماعی که می‌تواند به حرکت‌های اجتماعی، جنبش‌های اجتماعی، آشوب‌ها و اغتشاشات بیانجامد و به نحوی نظم و انتظام اجتماعی را مختل کند، ممکن است در ابتدا نه یک یک پدیدۀ انتظامی و امنیتی، که پدیده‌ای اجتماعی باشد و در اثر عدم خویشتن‌داری مسئولان و یا شاید عملکرد ناخواسته مأموران به پدیده‌ای انتظامی و امنیتی بدل شود؛ اما ما این را هم می‌دانیم که به‌طور طبیعی ممکن است حرکت‌های جمعی به‌صورت مسالمت‌آمیز و یا قهرآمیز بروز کند و در هر دو صورت، به نحوی امنیت انتظامی و حتی اجتماعی را دچار مشکل و یا حتی بحران کند و بسیاری از پیامدهای انتظامی را در پی داشته باشد. به همین سبب اتخاذ راهبردهای ویژه برای کاستن از خسارات و درعین‌حال حفظ اعتماد عمومی، ضرورت دارد (وفادار، 1390: 101).

     

    هنگام بروز رفتارهای جمعی، اغتشاشات و بی‌نظمی‌های اجتماعی، به­دلیل غفلت مردم از شرایط محیط و سرگرم شدن نیروهای پلیس، جرائمی مانند سوزاندن، غارتگری، آشوب و تلاطم عمومی، دزدی و غارت اموال مردم و اموال عمومی جنبۀ گسترده‌تری یافته و عمومیت بیشتری می‌یابد؛ ازاین‌رو پلیس باید در این گونه حالات، با آمادگی بیشتری حضور یابد.

    نظریه‌های رفتار جمعی: رفتار جمعی زمانی رخ می‌دهد که روش‌های مرسوم و سنتی برای ادارۀ امور مناسب و کافی نباشد. یکی از نخستین نظریات چهارگانه شکل‌گیری و توسعۀ سازمان‌های پلیسی، نظریۀ «کنترل بی‌نظمی[12] رفتارها» است، که فلسفۀ وجودی سازمان پلیس را با تأکید بر سرکوب خشونت آشوبگران و اغتشاش‌گران و برهم زنندگان نظم اجتماعی (بی‌نظمی‌های مدنی[13]) توضیح می‌دهد. علاوه بر آن در سال 1822، «رابرت پیل»  زمانی که به مقام وزیر کشور، یعنی شخصی که مسئول امنیّت داخلی در انگلستان است، گماشته شد، یکی از مهم‌ترین اهدافش ایجاد یک نیروی کارآمد پلیس برای واکنش به اغتشاشات و جرائم بود. نظریۀ فوق و اتفاقات پس از آن تا دهه 60 میلادی که با اوج‌گیری رفتارها و شورش‌های جمعی توأم بود، این نظریه را تأییدی کرد. با این وصف اغتشاش‌های شهری در اوایل دهۀ شصت بر مشکلاتی تأکید داشت که در روابط پلیس و شهروندان به­وجود آمده بودند؛ اما در سال‌های بعد رفتارهای جمعی بر تغییرات و تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی متمرکز شد (روبرگ و همکاران، 1398: 361).

     


     

    خصوصیات رفتار جمعی: اساساً اصطلاح رفتار جمعی را جامعه‌شناسان آمریکایی به کار می‌برده‌اند؛ اما بعدها روان‌شناسان اجتماعی و دانشمندان علوم سیاسی نیز آن را به کار گرفتند. این افراد، معتقد بودند که رفتارهای جمعی و گروهی، خصوصیات خاصی دارند که آن را از سایر رفتارها متمایز می‌کند. این خصوصیات عبارت‌اند از:

    مشارکت افراد درگیر: این رفتار، مشارکت تعداد زیادی از مردمان را که در فرایندی از تحریک متقابل درگیر شده‌اند، دربر می‌گیرد. این مردمان به‌سوی گسترش حالات روحی مشترک، انگیزه‌ها و احساساتی سوق داده می‌شوند که آنان را به‌صورت یک جمع، پیوند می‌دهد؛

    موقعیت سیّال رفتارها: رفتارهای یادشده، در موقعیتی نسبتاً سیّال و تعریف‌نشده، پی‌ریزی‌شده، شکل یافته یا نمایان می‌شود. در آغاز، بیان و تجلّی انگیزه‌ها و احساسات، خودبه‌خودی و هدایت‌نشده است؛ اما رفتار جمعی ممکن است، در جهت‌های گوناگون گسترش یافته و شکل گیرد و این امر به چگونگی بسیج انگیزه‌ها و احساسات ابتدایی شرکت‌کنندگان و به فرایند بر هم‌کنشی میان آنها بستگی دارد؛

    تمایز بین رفتار جمعی و گروهی: برخی از جامعه‌شناسان، میان رفتار جمعی و رفتار گروهی، تمایز قائل می‌شوند. رفتار گروهی، رفتاری متشکل است که اعضای گروه، خواست‌های گروهی مشترک دارند و برای رسیدن به آنها، تشکیلاتی را به‌وجود آورده‌اند. اعضا از طریق این تشکیلات، می‌توانند با یکدیگر ارتباطی منسجم و طولانی‌مدت داشته باشند؛ اما رفتار جمعی به‌دلیل هیجانی بودن، استمرار کمتری دارد.

    کارکردگرایان معتقدند، مردم در رفتار جمعی، نمی‌توانند عقلانی عمل کنند؛ زیرا دلیل ترس و اضطراب خود را نمی‌دانند و رفتار آنها منشأ مشکل را هدف قرار نداده است. «رفتار غیرعادی می‌تواند تلاشی ناآگاهانه در مسیر حل مشکلاتی به‌شمار آید، که نه شناخته و نه تعریف شده‌اند. رفتار جمعی، رفتاری غیرسنتی است؛ بدان معنا که چنین رفتاری به‌روشنی تعریف نشده و در چارچوب هنجارهای فرهنگی صورت نمی‌گیرد؛ زیرا تعاریف فرهنگی و هنجارهای اجتماعی، تا حدود زیادی تعیین‌کننده و محدودکنندۀ رفتارهای اجتماعی هستند؛ درصورتی‌که در رفتارهای جمعی، چون هیستری، توده‌ای یا هراس جمعی و ...، ملاحظات فرهنگی بسیار ناچیز بوده و احتمال بروز ناهنجاری زیاد است (عضدانلو، 1386: 329).

     

     

     

    اسملسر و رفتار جمعی: اسملسر شش شرط را به‌عنوان عوامل اولیه و تعیین‌کنندۀ رفتار جمعی ذکر کرده است (کوئن، 1384: 324 به نقل از اسملسر، 1380):

    1. زمینۀ ساختاری: به معنای آن است که ساختار جامعه باید به‌گونه‌ای باشد، که شکل خاصی از رفتار جمعی در آن به وقوع بپیوندد؛ مثلاً جامعه‌ای که اعتراض و تظاهرات در آن ممنوع است، زمینۀ مساعدی برای چنین رفتارهای خودانگیخته‌ای فراهم می‌کند.

    2. فشار ساختاری: هنگامی که فشاری بر جامعه تحمیل می‌شود، مردم، اغلب برای یافتن راه‌حل پذیرفتنی، به همکاری با یکدیگر ترغیب می‌شوند؛ مثلاً بحران اقتصادی در جامعه، افراد را دچار ناراحتی‌های روحی کرده و با یکدیگر در سرپیچی از نظم حاکم متحد می‌کند.

    3. باور تعمیم‌یافته: قبل از اینکه راه‌حلی دسته‌جمعی برای یک مسئله یافت شود، باید همه بپذیرند که چنین مسئله‌ای وجود دارد؛ بنابراین مسئله باید شناخته شود، افکار عمومی به آن توجه کنند و راه‌حل‌های ممکن برای آن ارائه شود.

    4. عوامل شتاب‌دهنده: برای ظهور رفتار جمعی، باید نخست رویداد مهمی، افراد را به واکنش جمعی وا دارد. این رویداد خاص اغلب با شایعه، مبالغه‌آمیز می‌شود و در نتیجه، به‌صورت چشمگیرتری جلوه می‌کند.

    5. بسیج برای اقدام: هنگامی که رویداد شتاب‌دهنده رخ داد، گروه برای اقدام، بسیج می‌شود. این نوع سازمان که اعضای آن با شتاب گرد آمده‌اند، بسیار بی‌ساختار است و بافت منسجمی ندارد.

    6. عملیات کنترل اجتماعی: موفقیت تلاش‌های جمعی افراد، عمدتاً تابعی از سازوکارهای کنترل اجتماعی در جامعه است؛ مثلاً میزان اختلافات در درون پلیس و ارتش می‌تواند تأثیری قاطع در تعیین نتیجه رویارویی‌های حرکات جمعی و مقامات حاکم باشد. هرچه پلیس، نیروهای نظامی و دولت در یک جامعه نیرومندتر،  سازمان‌یافته‌تر و با هم هماهنگ باشند، امکان موفقیت یک شورش و میدان گسترش آن کمتر و محدودتر می‌شود؛ اما اگر خود نیروهای انتظامی به حقانیت شورشی‌ها باور پیدا کنند، از واکنش شدید در برابر آنها سرباز می‌زنند و درنتیجه، شورش آسان‌تر به هدف خود می‌رسد؛ مانند نهضت انقلاب اسلامی که با اعلام بی‌طرفی ارتش در نوزدهم بهمن‌ماه 1357، انقلاب راحت‌تر و سریع‌تر به پیروزی رسید. 

    پلیس و رفتار جمعی: امنیت شهرهای بزرگ و کوچک - به‌خصوص کلان‌شهرها - و ضرورت حفظ آن یکی از مهم‌ترین مسائل هر دولتی است؛ ازاین‌رو امنیت شهرها و کشور اهمیتی اساسی دارد. وقوع هر نوع رفتار جمعی (با هر هدف یا علتی) امنیت و احساس امنیت جامعه را به خطر می‌اندازد. در این وضعیت، پلیس از جمله مهم‌ترین سازمان‌ها برای رویارویی، نظارت، کنترل و مقابله با انواع رفتارهای جمعی است، زیرا نخستین هدف یا مقصد رفتارهای جمعی (خواسته یا ناخواسته) نابودی نظم و امنیت جامعه است.

    موفقیت یا شکست رفتارهای جمعی به توفیق یا عدم توفیق مکانیسم‌های نظارت اجتماعی درون جامعه بستگی دارد. این مکانیسم‌های نظارت اجتماعی، مانند نیروهای انتظامی، دولت و رسانه‌های همگانی، با همدیگر بر بازده رفتار جمعی تأثیر می‌گذارند. در شرایط رفتار جمعی، همان‌گونه که در بالا آمد، رفتارهای معقولانه کنار می‌رود و در مقابل انواع رفتارهای ضد اجتماعی، تخریب و آتش زدن مغازه‌ها، تأسیسات دولتی و پمپ‌بنزین‌ها، حمله به بانک‌ها، غارت اموال، شکستن شیشه‌ها و... به وقوع می‌پیوندد؛ بنابراین، وظیفه و مأموریت اصلی پلیس است که با برهم زنندگان نظم و امنیت جامعه مقابله کند.

     

    کلیدواژه‌ها: رفتار جمعی، بسیج، فشار ساختاری، اعتراض، هیجان جمعی، اغتشاشات.

    منابع

    -        اسملسر، نیل (1380). تئوری رفتار جمعی، ترجمۀ رضا دژاکام، تهران: یافته‌های نوین: دواوین.

    -        جان­بزرگی، ابراهیم (1389). «جنبش‌های اجتماعی به‌مثابه قدرت نرم»، فصلنامۀ مطالعات مدیریت انتظامی، سال پنجم، شمارۀ سوم.صص 486- 503.

    -        جان­بزرگی، ابراهیم (1390). عوامل روان‌شناختی مؤثر بر بروز رفتارهای تخریبی جمعی. معاونت اجتماعی ناجا: فصلنامۀ مطالعات امنیت اجتماعی.دوره جدید. شماره 27. صص 121- 143.

    -        روبرگ، روی و همکاران (2019). پلیس و جامعه، ترجمۀ محمد هاشمی، تهران: دانشگاه علوم انتظامی امین.

    -        رینر، رابرت (1386) حقیقت گرایی رویایی، امور پلیسی و رسانه: چاپ شده در کتاب امور پلیس و مسایل حیاتی آن. نگاشته فرانک لیشمن و باری لاودی و استفان ساویج. تهران: حسین شاکری. سازمان تحقیقات و مطالعات ناجا.

    -        عضدانلو، حمید (1386). آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی، تهران: نشر نی.

    -        کوئن، بروس (1384). مبانی جامعه‌شناسی، ترجمۀ غلام‌عباس توسلی و رضا فاضل، تهران: سمت.

    -        گولد، جولیوس و ویلیام ل. کولب (1276). فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمۀ مصطفی ازکیا و دیگران، تهران: مازیار.

    -        مور هری دبلیو و همکاران (1390). مدیریت و رفتار سازمانی نیروی پلیس، ترجمۀ محمد اعرابی، تهران: دانشگاه علوم انتظامی

    -        وفادار، حسین (1390). مدیریت بحران در حوزۀ نظم و امنیت، تهران: دانشگاه علوم انتظامی.

    منابع انگلیسی

    -Christopher J. Schneider and Daniel Trottier (2011) Social Media and the 2011 Vancouver Riot.40th Anniversary of Studies in Symbolic Interaction. https://doi.org/10.1108/S0163-2396(2013)0000040018

    -Mathieu Molines, Pierre-Yves Sanséau and Mladen Adamovic (2017) How organizational stressors affect collective organizational citizenship behaviors in the French Police: The moderating role of trust climate? International Journal of Public Sector Management, vol. 30 no. 1. https://doi.org/10.1108/IJPSM-02-2016-0043.

     

     

    منابع برای مطالعۀ بیشتر

    -        توسلی، غلامعباس (1379). نظریه‌های جامعه‌شناسی، تهران: سمت.

    -        ریتزر، جورج (1374). نظریه‌های جامعه‌شناسی، ترجمۀ محمدصادق مهدوی و همکاران، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.

    -        ریتزر، جورج (1383). نظریه‌های جامعه‌شناسی در عصر مدرن، ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران: علمی.

    -        کوزر، لوئیس و برنارد روزنبرگ (1378). نظریه‌های بنیادی جامعه‌شناسی، ترجمۀ فرهنگ ارشاد، تهران: نشر نی.

    -        گیدنز، آنتونی (1373). جامعه‌شناسی، ترجمۀ منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.

     



    [1] Quinn

    [2] Esmalsr

    [3] Mullins and Sanzao and Adamovic

    [4] Christopher J. Schneider and Daniel Trottier

    [5] Coen

    [6] Robert Ezra Park

    [7] Nile Joseph Smelser

    [8] Gold and Colby

    1. anti-social behaviour order

    [10] Moore et al

    [11] Robert and colleagues

    [12] Disorder-Control theory

    [13] National Advisory Commission on Civil Disorders

     

نظر شما