You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • جنبش­های قومی Ethnic movements   

    جنبشهای قومی، جنبش­های اجتماعی هستند که در پی احیای هویت قومی و انسجام بخشی به جمعیتی خاص با ویژگی ­های فرهنگی معین و دستیابی به نیازها و خواستههای مادی و معیشتی مساوی با قوم اکثریت هستند (1).

    جنبش قومی یکی از جنبش ­های اجتماعی نوین است که می­تواند همانند دیگر جنبش­های اجتماعی، فرصت های نوینی برای اعتلای جوامع فراهم کند و آنها را به سوی مناسباتی از زندگی روزمره سوق دهد که در آن شأن انسانی وحرمت وحریم فرهنگی انسان رعایت شده باشد. اما از طرف دیگر چنانچه تجددگرایی (مدرنیته) جاری در یک جامعه، معیوب و غیرنهادی باشد، می­تواند جنبش قومی را تبدیل به عاملی برای بروز بحران هایی کند که تمامیت ارضی کشورها را به خطر اندازد.(2)

    جنبش­های قومی با توجه به خاستگاه جنبش، نوع حکومت مستقر و درجه تمایزی که برای خود قائل هستند، به طور کلی دنبال احقاق حقوق جمعی خود هستند که به سه دسته متمایز تقسیم می­شوند:

    الف) حقوق خودمختاری؛ب) حقوق چندقومی؛ ج) حقوق خاص نمایندگی(3).

    ظهور این جنبش­ها به طور کلی مستلزم وجود برخی از شرایط ذهنی و عینی در جامعه است.احساس محرومیت نسبی یا درک و آگاهی از تبعیضات قومی، وجود پیش­ داوری­ها و عقاید تعصب آمیز قومی و قوم مداری از پیش شرط­های مهم ذهنی بروز جنبش ­های قومی هستند. از مهم­ترین شرایط عینی برای ظهور جنبش­های قومی، محرومیت، نابرابری و تبعیض قومی در ابعاد چهارگانه اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است که به عنوان زمینه نارضایتی، وقتی با پیدایش سازمان و آگاهی در سطح یک قوم همراه گردد، زمینه عمل سیاسی را در نزد اقوام فراهم می­کند.(4)

    در جوامع غربی که سیاست­های همگون­سازی را در پیش گرفته­اند، همواره بین گروه­های اقلیت و اکثریت ستیز و تعارض وجود دارد. ستیز و تعارض ملی از موانع اصلی شکل­گیری نهادهای دموکراتیک محسوب می­شود. ستیزهای قومی از منایع اصلی تعارض در دهه ­های اخیر نقاط مختلف جهان است(5).

    از پایان جنگ جهانی دوم تا سال۱۹۹۳، تعداد ۱۲۷ جنگ رخ داده است که اکثریت آنها مبتنی بر اختلافات قومی بوده است. به نظر میرسد از اواسط دهۀ ۱۹۹۰ستیزهای مسلحانه قومی رو به کاهش نهاده و گرایش به مذاکره در میان طرف­ های درگیر افزایش یافته است. البته تغیر در راهبرد گروههای قومی به معنای پایان ستیزهای قومی نخواهد بود؛ زیرا اغلب مرزهای به ظاهر مقدس سیاسی- جغرافیایی امروز از لحاظ وحدت و شمول زبانی- فرهنگی، تباری- تاریخی، جغرافیایی و اقتصادی نه تنها جامع و کامل نیستند بلکه مولد اختلاف و چالش نیز هستند (6). امروزه گروه­های قومی بیشتر به گفتمان و مذاکره سیاسی گرایش دارند تا ستیزهای مسلحانه.جنبش­های قومی در پی احیای هویت قومی و برابری فرصت­ها با اکثریت حاکم هستند. ویژگی مشترک جنبشهای سیاسی قومی داعیه حق خودگردانی بیشتر یا استقلال و همچنین نارضایتی از وضعیت موجود است. باور جنبشهای مذکور مبنی بر اینکه میتوانند با فاصله گرفتن و جدایی از دولت حاکم علایقشان را بهتر تعقیب کنند معمولاً مبتنی بر نارضایتی آنها از وضع امنیت،موفقیت اقتصادی یا مشارکت سیاسی خویش است(7).

    جنبش قومی ایران از وضعیت متفاوتی نسبت به جوامع غربی برخوردار است. این جنبش اگر چه اکنون تمایل به حفظ تمامیت ارضی ایران و مقابله با بیگانگانی را دارد که قصد تجزیه ایران را دارند، ولی به نوبۀ خود از پارادوکس­هایی برخوردار است که به طور ناخواسته آن را به سوی بحران آفرینی هدایت می­کنند.ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیمه مدرن، نظام ­های نوین نهادینه نشده در جامعه، مدیریت اطلاعات از طریق رسانه ­های خارجی با هدف شکل دادن نوع خاصی از آگاهی قومی در ذهن کنشگران، تفاوت در میزان توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در مناطق پیرامونی با مرکز ایران، عدم وجود تعاملات سازنده کنشگران قومی با دولت، همه و همه از دلایل وقوع چنین پارادوکس­هایی برشمرده می­ شوند.

    کلیدواژه­ ها

    جنبش­های قومی، قومیت، هویت قومی، توسعۀ اقتصادی.

    ارجاعات

    1-     بورمن، روی. قومیت و کشمکش قومی. گروه مترجمان. تهران: مؤسسه مطالعات ملی، ۱۳۸۲، ص۴۸.

    2-     حسین زاده، فهیمه. ظرفیت­های بحران آفرینی درجنبش­های قومی. فصلنامۀ امنیت.سال پنجم، شماره سه، 1386، ص 38

    3-     هانتینگتون، ساموئل. منابع بی ثباتی در جهان معاصر در نظریه برخورد تمدن­ها. ترجمۀ مجتبی امیری. تهران: وزارت اموز خارجه،1374، ص 23

    4-     علوی، محمد شاهد. جنبش های قومی.  زریبار. سال دهم. شماره 60، 1385، ص 95.

    5-     همان. ص 87

    6-     بنیهاشمی، میرقاسم. شأن قومیت و ناسیونالیسم قومی در مطالعات امنیت ملی. فصلنامۀ مطالعات راهبردی. سال ششم، شماره سوم، ۱۳۸۲، ص۲۶۲.

    7-     براون، مایکل. درگیری­هایی قومی و امنیت بینالملل. مجموعه مقالات،گروه مترجمان، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، ۱۳۷۷، ص۴۳.

     

نظر شما