You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • روان شناسی امنیت    security psycology

    ازجمله نیازهای اساسی بشر که در بیشتر نظریه­ های روان شناسی، مشاهده می­گردد، نیاز به امنیت است. امنیت عبارت است از آزادی نسبی از خطر. امنیت: الف- حالتی است که درآن، ارضای احتیاجات و خواسته های شخصی انجام می­یابند؛ ب- احساس ارزش شخصی، اطمینان خاطر، اعتماد به نفس و پذیرش از طرف گروه است. روان شناسی امنیت به بررسی چگونگی شکل­ گیری و تحول احساس امنیت در طی دوره­ های رشد انسان و همچنین بررسی تأثیر ناامنی بر فرایند رشد و پدیدآیی اختلالات روانی و آسیب­های اجتماعی در زندگی می­ پردازد (1).

    وقتي موضوع امنيت در روان شناسي مطرح مي­شود، ذهنِ بسياري از روان­شناسان به يكي از نظريه­هاي روان شناسي آبراهام مازلو(2) معطوف مي­گردد. مهم ترين دستاورد علمي مازلو، نظريه سلسه مراتب نيازهاي او است. در اين نظريه، امنيت به عنوان يكي از نيازهاي زيربنايي انسان مطرح شده است(3). دربسياري از نظريه­ها و تفسيرهاي روان شناختي، رد پای دو مفهوم احساس خطر و امنيت ديده مي­شود. این موضوع خصوصاً در نظريه­هاي رشد و اختلالات رواني مشهودتر است.به عنوان نمونه می­توان به نظر روان شناسان مشهوردراین زمینه اشاره نمود:

    اریکسون: برپایه نظریه اریک اریکسون (4) مرحلة اول رشد کودک، از تولد تا یک سالگي (امنیت خاطر و اعتماد در برابر احساس ناامنی و عدم اعتماد) است. کودک در این مرحله کاملاً ناتوان و وابسته است. او برای بقای خود نیازمند است که به محیط خود اطمینان داشته باشد و احساس امنیت کند. (5)برای کودک، این احساس اساسیترین شرط رشد و سلامت روانی و شادابی اوست.

    احساس ایمنی، مهمترین سنگ بنای شخصیت آدمی است. در اولین مرحله رشد، درگیری و مبارزه میان امنیت خاطر و احساس ناامنی، مهمترین مسئله­اي است که کودک با آن روبه رو است. او همیشه به طور فطری در جست و جوی آرامش است. هنگامی که در محیط رشد، هیجان، ترس، بیتوجهی، بد رفتاری و ناراحتیهایی مانند آن باشد، کودک با تجربههایی روبه رو میشود که نتیجهاش ناامنی و عدم اعتماد است؛ اما محیطی که سلامت جسمی و تغذیه کافی و بکارگیری حواس و حرکات و احساس آرامش طفل را فراهم کند، باعث ایجاد امنیت و حس اعتماد در کودک خواهد شد. کودک در این مرحله، معمولاً نخستین رابطه را با مادر برقرار میسازد. او باید در کنار مادر احساس ایمنی را به دست آورد. اولین رابطه عاطفی اگر خوب برقرارشود، برای کودک یک ایمنی است که اعتماد به دنیای بیرونی را میسر می­سازد. (6)

     

    کلاین: ملانی کلاین(7) معتقد است که تکرار تجربههای مثبت، عامل مهمی در راه کمک به کودک است تا بر احساس از دست دادن و رنج آن، غلبه کند. هر چیزی که غیبت و ظهور مجدد یک شیء را به صورت نمادین نشان دهد، موجب خواهد شد که کودک به یک احساس ایمنی دست یابد.

     

    موری: به عقیده هانری موری(8) عقدهها باعث رشد شخصیت فرد میشوند. وی دوران کودکی را به پنج مرحله تقسیم کرد(9) که هر یک از آنها به وسیله یک وضعیت لذت بخش، که به صورتی غیرقابل اجتناب به وسیلة جامعه پایان مییابد، مشخص میشود. اولین مرحلة آن، زندگی ایمن در درون رحم یا عقدة تنگنایی است. در این هنگام، زندگی در درون رحم، ایمن، بیسر وصدا و قویاً توأم با وابسته بودن است، موقعیتی که ممکن است هر کس آرزو کند که میتوانست در آن زندگی را دوباره از سر گیرد. چنین افرادی گرایش به وابستگی شدید به دیگران، منفعل بودن، و جهتگیری به سوی رفتارهای ایمن و تمرین شده گذشته دارند. این عقده، همچنین ممکن است به صورت احساس عدم امنیت و درماندگی جلوه کند که نتیجه­اش باعث وحشت شخص از مکانهای باز، سقوط، غرق شدن، آتش سوزی، زلزله، یا هر موقعیت دیگری که حاوی تغییر و تازگی است، میشود.(10)

     

    فروم: از نظر اریک فروم(11)؛ آزادی با نیاز انسان برای کسب امنیت و هویتیابی تناقض دارد. به همین خاطر است که مردمان قرن بیستم، به علت داشتن آزادی، بیش از هر زمان دیگر، احساس تنهایی، بیگانگی و بیاهمیتی می­کنند. به گفتة فروم، مردمان نخستین برای رهایی از حالت جدایی خود از طبیعت، با قبیله یا طایفه خود همانند سازی میکردند و با سهیم شدن در اسطورهها، ادیان و مراسم قبیلهای، امنیت تعلق داشتن به یک گروه را به دست میآوردند.

     

    آدلر: به نظرآلفرد آدلر(12) تنها انگیزة اساسی در انسان، نیاز به ایمنی است؛ بنابراین برتری طلبی تنها راه رسیدن به احساس ایمنی است. او معتقد است که «تمدن امروزی، تأثیر زیادی روی هدفهای ما دارد. این تمدن حدود فعالیت­های کودک را تعیین میکند و او را مجبور میسازد که هراقدامی که لازم است انجام دهد تا به احساس ایمنی و سازش با محیط خویش دست یابد. مقدار ایمنیای که کودک میطلبد، به نوع تربیت اولیه او بستگی دارد.

    به نظر آدلر، برای ایجاد احساس ایمنی در فرد، تنها محفوظ بودن از خطر کافی نیست بلکه او باید حس کند با خطر فاصله زیادی دارد و احتمال وقوع آن بسیار کم است؛ بنابراین کوشش برای به دست آوردن جاه و مقام، نتیجة احتیاج عمیق و اولیه برای امنیت است.

    ریبل(13): ریبل معتقد است که نوزاد احتیاج به یک دورة طولانی و دراز مدت علاقه مادری دارد و اگر در این مدت مادر وجود نداشته باشد، یک فرد دیگر باید این مسئولیت را بر عهده بگیرد. چنین حالتی ادامة حالت طبیعی جنین است؛ زیرا در این مدت از او به خوبی محافظت میشده است. این توجه، برای جلوگیری از پیدایش اضطراب در نوزاد، امری بسیار ضروری است. این رابطه نه تنها برای ارضای حوایج جسمی و روانی کودک لازم است، بلکه اساس روابط اجتماعی او را نیز پایه گذاری میکند.

     

    مزلو: از نظر آبراهام مزلو، کودکان بیپناه و متروک بیش از همه احساس ناامنی می­کنند. آزمایش­هاي تجربی نشان داده است که بیشتر نونهالان یا کودکان دورة کودکستانی، از بی­پناهی و تنهایی احساس ناامنی میکنند. به علاوه، این نیازها را میتوان به شکلهای گوناگون در شاگردان مشاهده کرد. وی همچنین تأکید میکند که محبت کافی در دوران کودکی، به صورت حیاتی به عنوان پیش نیازی برای خود شکوفایی اهمیت دارد. وی به اهمیت ارضای نیازهای پایه در دو سال اول زندگی اشاره می­کند. اگر شخص در سال­های اولیه زندگی، احساس امنیت و قوت کند، هنگام روبه رو شدن با مسائل بزرگسالی نیز همین گونه خواهد بود. بدون محبّت و احساس ایمنی کافی و احساس حرمت در دوران کودکی، برای نفس بسیار مشکل است که در بزرگسالی تا درجة خودشکوفایی رشد و نمو و ترقی کند.

     

    امنیت از دیدگاه قرآن

    از ديدگاه قرآن، نخستين نياز زندگي اجتماعي انسان، داشتن بودن امنيت است و تا در يک اجتماع امنيت برقرار نباشد، ساير تلاش­ها و فعاليت­ها نيز ثمرة چنداني در پي نداشته و استفاده از ساير مزاياي زندگي فردي و اجتماعي براي آدمي گوارا نخواهد بود. قرآن کريم که مسئوليت تربيت انسان را به عنوان خليفه و جانشين پروردگار در زمين بر عهده دارد، برقراري امنيت را، به عنوان وسيله­اي بسيار اساسي و مهم در نظر قرارداده و اهدافي را از امنيت دنبال مي­کند که در نهايت منجربه دست يابي به اين غايت و نتيجه مبارک گردد. يکي از مشهورترين آيات قرآن کريم که به موضوع امنيت اشاره کرده است، آيه 126 سورة مبارکه بقره است که مشتمل بردعاي حضرت ابراهيم(ع) دربارة سرزمين و مردم مکه است:

    « و به يادآور هنگامي که ابراهيم عرض کرد: پروردگارا، اين سرزمين را شهر امني قرار داده و اهل آن را، آنها که ايمان به خدا و روز بازپسين آورده­اند، از ثمرات ( گوناگون ) روزي ده...» .(14) اين دعا در حالي به پيشگاه الهي عرضه شده است که، مکه تدريجاً شکل شهري را به خود گرفته و قبيله جرهم در آنجا ساکن شده بودند و پيدايش زمزم آنجا را قابل سکونت ساخته بود(15)

    دقت در این آیه نشان می دهد که ايشان در دعاي خود، اصلي­ترين نياز اين اجتماع نه چندان بزرگ (در آن روزگار) را مدنظر قرار داده و قبل از هر تقاضاي ديگري، براي آنان درخواست امنيت مي­كند« و اين خود اشاره اي است به اين حقيقت که تا امنيت در شهر يا کشوري حاکم نباشد فراهم کردن يک اقتصاد سالم ممکن نيست» و نه تنها اقتصاد سالم، که اصولاً برخورداري از يک زندگي انساني مطلوب، بدون وجود امنيت امکان ناپذيراست

        کلیدواژه ­ها

    روان شناسی امنیت، اعتماد به نفس، بی پناهی، احساس امنیت.

    ارجاعات

    1. برونو، فرانک. فرهنگ توصیفی اطلاعات روانشناسی. ترجمة مهشید یاسایی و فرزانه طاهری. تهران: نشر طرح نو،1373
    2. Abraham Maslow
    3. توسلی، غلام عباس. جامعه شناسی کار و شغل. تهران: سمت، 1386
    4. Erik Eriksson
    5. عمرانی­پور، علی و اصغر محمد مرادی. "تحلیلي بر ویژگی­های محیط در نظریة شخصیت اریکسون." فصلنامة آرمان شهر، شماره 7، 1390، صص 50-41
    6. Eriksson Erich. Identity and the life cycle. New York: Norton; 1980.
    7. Melanie Klein
    8. Henry Murray
    9. مراحل دوران کودکی و عقده‌های وابسته به آن از نظر هانری موری به شرح زیر است:
    • لذت ایمنی در درون رحم: عقدة تنگنایی
    • لذت جسمانی مکیدن مواد غذایی، در حالی که در آغوش نگه داشته شده است: عقدة دهانی؛
    • لذت حاصل از عمل دفع: عقدة مقعدی؛
    • لذت همراه ادرار کردن: عقدة میزراهی؛
    • لذت تناسلی: عقدة تناسلی یا اختگی.
    1. شولتز دوان. نظریه شخصیت.ترجمة یوسف کریمی. تهران: ارسباران، 1387، ص 238.
    2. Erich Fromm
    3. Alfred Adler
    4. Riebel
    5. آیه 126 سورة مبارکة بقره
    6. مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. جلد دهم، ص 365

     

     

نظر شما