You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان: سپهبد فضل ­الله زاهدی

    معرف:

    معادل انگلیسی:Lieutenant –General Fazlollah Zahedy

    تعریف:  

    سپهبد فضل‌الله زاهدی  دردور اول بعداز سرلشکر احمدامیراحمدی از   17 اردیبهشت 1308ه.ش به ریاست تشکیلات امنیه کل مملکتی منصوب شد وتا 28 خرداد 1308ه.ش این مسئولیت را به عهده داشت . او همچنین از آذرماه 1309ه.ش تااردیبهشت 1310ه.ش  بعدازسرلشکر محمدصادق کوپال رییس نظمیه شد. بعداز او سرتیپ مرتضی خان یزدان پناه به این سمت گمارده شد. سپهبد فضل‌الله زاهدی  دردور دوم بعداز سرهنگ محمود خسرو پناه از 2 مهر1320 تا26 آذر 1320 ه.ش رییس ژاندارمری شد. بعد از او سرتیپ فرج آق اولی به این سمت گمارده شد.او در زمان ریاست ستاد ارتش رزم‌آرا در سال ۱۳۲۹ه.ش، به ریاست شهربانی کل کشور نیز منصوب شد. 

    متن:

    سپهبد فضل‌الله زاهدی ملقب به بصیر دیوان، فرزند ابوالحسن‌خان بصیر دیوان از مالکان همدان بود. این خانواده از زمانی که رضاخان فرمانده آتریاد[1] همدان بود، با او آشنایی داشتند ؛ به گونه‌ای بود که با یکدیگر رفت ‌و آمد خانوادگی می‌کردند. فضل‌الله زاهدی پس از پایان تحصیلات متوسطه وارد مدرسه نظام شد و مدارج این مدرسه را نیز پشت سر گذاشت.

    فضل‌الله زاهدی در سال ۱۲۹۴ه.ش در حالی که بیش از 18 سال نداشت، به درجه نائب سومی (ستوان سومی) رسید. 3 سال بعد نائب دوم شد. عجیب‌ترین پیشرفت زاهدی 3 سال بعد از آن، یعنی در فاصله سال‌های ۱۲۹۷ ه.ش تا ۱۲۹۹ ه.ش بود که به درجه سرتیپی رسید. فضل‌الله زاهدی در سراسر دوران جوانی خود در جنگ‌های داخلی شرکت داشت. در سال ۱۲۹۶ ه.ش به کردستان مأمور شد و در حوادث آن منطقه شرکت کرد. چندی بعد واقعه جنگل و قیام میرزا کوچک خان پیش آمد. در آن زمان رضاخان میرپنج که  در شهر رشت به سر می‌برد، زاهدی را به گیلان احضار کرد. فضل‌الله زاهدی در این مأموریت توانست قوای خالو قربان را شکست دهد. مقارن همین احوال که عده‌ای تحت فرماندهی احسان­الله خان دوستدار از تنکابن به سمت تهران در حال پیشرفت بودند، رضا خان، فضل‌الله زاهدی را مأمور جنگ با احسان­الله خان کرد و زاهدی نیز توانست در طول یک هفته احسان‌الله خان را شکست دهد. فضل‌الله زاهدی در تمام جنگ‌های شمال شرکت داشت. متعاقب این وقایع، فضل‌الله زاهدی مأمور سرکوب اسماعیل آقا سیمیتقو شد که در آذربایجان علم طغیان برافراشته بود.            اسماعیل آقا، برادرجعفر آقای سیمیتقو بود که درسال 1323ه.ق حسین قلی خان نظام السلطنه مافی ، والی آذربایجان به اوتامین داد،  ولی وقتی جعفرآقا به مهمانی نزد حسین قلی خان به تبریزآمد ، اورابه قتل رساند. اسماعیل آقا به خون خواهی برادرش خسارات مالی وجانی زیادی به خصوص به ژاندارمری واردکرد. در این مأموریت، پیروزی نصیب فضل‌الله زاهدی شدواسماعیل آقابه هلاکت رسید؛ به دلیل این موفقیت، فضل‌الله زاهدی به دریافت نشان ذوالفقار و آجودانی رضاشاه نائل آمد. پس از این مأموریت، وقایع خوزستان پیش آمد. زاهدی در سال ۱۳۰۰ ه.ش به فرماندهی تیپ فارس منصوب شد و به شیراز رفت. او تازه در این سمت منصوب شده بود که دستور رسید برای سرکوبی شیخ خزعل به خوزستان برود. فضل‌الله زاهدی در منطقه "زیدون" با قوای شیخ خزعل مواجه شد و مدت یک هفته درگیری بین شورشیان و قوای دولتی ادامه داشت و زد و خوردهایی که در رامهرمز و نزدیکی اهواز بین قوای دولتی و شیخ خزعل روی داد، شیخ خزعل شکست خورد.

     پس از شکست شورش جنوب رضاشاه، سرتیپ فضل‌الله زاهدی را به فرماندهی کل نیروهای خوزستان و فرمانداری نظامی آن منطقه منصوب کرد. پس از پایان وقایع شیخ خزعل، سرتیپ فضل‌الله زاهدی به تهران آمد. او اولین ‌بار مأموریت یافت که به رشت، سفر کند. ورود او به رشت مقارن با وقایع ترکمن صحرا بود، از این رو از طرف دولت مرکزی، سرتیپ جان محمدخان از سمت خراسان و زاهدی از سمت رشت مأمور شدند که به ترکمن صحرا حمله کنند و قیام ترکمن‌ها را سرکوب کنند. در این جنگ، زاهدی و جان محمدخان توانستند آرامش را در ترکمن صحرا برقرار سازند.

     پس از وقایع ترکمن صحرا، سرتیپ فضل‌الله زاهدی برای خرید اسب‌های مجار به اروپا رفت و پس از مراجعت، در 17 اردیبهشت 1308ه.ش به ریاست تشکیلات امنیه کل مملکتی منصوب شد (افسر،1332: 335). او تا 28 خرداد 1308ه.ش این مسئولیت را به عهده داشت (روابط عمومی شهربانی کشور،1355: 115-114).

     سرلشکر محمدصادق کوپال مجدی در آذر ماه 1309ه.ش از ریاست نظمیه برکنار شد و سرتیپ فضل‌الله زاهدی جانشین وی شد . زاهدی تا اردیبهشت 1310ه.ش ریاست نظمیه را به عهده داشت . در اردیبهشت ماه آن سال شخصی به نام سید فرهاد و گروهی دیگر از زندان قصر گریختند و رضاخان اعلام کرد اگر شخص فراری تا 24 ساعت آینده دستگیر نشد، رییس نظمیه هم دنبال او برود ؛ چون سید فرهاد ظرف مدت مزبور دستگیر نشد، سرتیپ فضل‌الله زاهدی مستعفی و سرلشکرآیرم جانشین او شد(قائم مقامی،1355: 348 ).

    زاهدی در سال ۱۳۱۴ ه.ش ریاست بازرسی امور مالی ارتش را به ‌عهده گرفت و در سال ۱۳۱۶ ه.ش مأمور احداث ساختمان باشگاه افسران ارتش شد. در شهریور ۱۳۲۰ ه.ش سرتیپ زاهدی به فرماندهی ژاندارمری کل کشور و در سال ۱۳۲۱ به فرماندهی لشکر اصفهان منصوب شد. سرتیپ زاهدی در لشکر اصفهان بود که وقایع سوم شهریور پیش آمد و انگلیسی‌ها وی را دستگیرکردند. ژنرال مک­ لین [2]که در آن هنگام درجه ستوانی داشت، یک روز صبح به دفتر کار زاهدی رفت و او را به زندان فرستاد . زاهدی تا پایان جنگ جهانی دوم در فلسطین که در آن زمان در اشغال انگلیسی‌ها بود، به سر برد و کسی از او خبری نداشت. در سال ۱۳۲۴ ه.ش با پایان جنگ، زاهدی نیز از زندان انگلیسی‌ها آزاد شد و به تهران آمد. او پس از ورود به تهران به ریاست باشگاه افسران منصوب شد و به درجه سرلشکری نیز ترفیع یافت.

     سرلشکر فضل‌الله زاهدی در زمان ریاست ستاد ارتش رزم‌آرا در سال ۱۳۲۹ه.ش، به ریاست شهربانی کل کشور منصوب شد. 

     در سازمان شهربانی دوره زاهدی، میرزا صادق صادقی کفیل اداره اطلاعات شهربانی شد و بدین طریق در زمان او پلیس خفیه دوره سوئدی­ها و دایره سیاسی دوره درگاهی و کوپال به اداره اطلاعات تغییر نام یافت (سیفمی تفرشی،1367: 130).

     زاهدی در جریان نهضت ملی شدن نفت، به جهت روحیات ضد انگلیسی­اش، هوادار نهضت به شمار می‌رفت و در سال ۱۳۲۸ ه.ش در انتخابات جنجالی مجلس شانزدهم که ارتش در صدد دخالت بود، تا آن جا که توانست از پست خود در شهربانی تهران، برای دفاع از آرای جبهه ملی و مبارزه با رقیب سرسخت قدیمی­اش، سپهبد رزم‌آرا (رییس ستاد ارتش) تلاش کرد؛  نتیجه‌ این تلاش، پیروزی جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق در انتخابات تهران و راه یافتن وی به مجلس شد. در سال بعد و با تشکیل مجلس که بیشتر اعضای آن را هواداران رزم‌آرا تشکیل می‌دادند، رزم‌آرا به نخست وزیری رسید و سرلشکر زاهدی از ریاست شهربانی کنار گذاشته شد؛ شاه که از قدرت روزافزون رزم‌آرا هراس داشت، زاهدی را به عنوان سناتور انتصابی به مجلس سنا فرستاد. پس از آن، زاهدی در سنا به همراه دیگر هواداران نهضت ملی شدن نفت ، همچون احمد متین‌دفتری، به مبارزه با رزم‌آرا پرداخت. به همین دلیل پس از کشته شدن رزم‌آرا و ملی شدن نفت وقتی که دکتر مصدق مأمور تشکیل دولت شد، کسی بهتر از او را برای پست وزارت کشور نیافت.

     با این حال، طولی نکشید که میان این دو اختلاف نظر بروز کرد؛ زاهدی از وزارت کشور کناره گرفته و به مجلس سنا بازگشت. پس از انتخابات مجلس هفدهم، زاهدی خود را به عنوان نامزد پست نخست وزیری مطرح کرد. او در عمل به عنوان تنها جانشین احتمالی مصدق مطرح بود. مجلس سنا به رهبری زاهدی، بیشترین مخالفت را با مصدق می‌کرد و از همین رو، مصدق مجلس را منحل کرد. پس از آن زاهدی به جرم تلاش برای طراحی یک کودتا، در اسفند ۱۳۳۱ ه.ش بازداشت شد و2 ماه در زندان بود.

     زاهدی پس از آزادی به مخالفت­های خود ادامه داد؛ ولی پس از قتل سرتیپ افشار طوس، رییس شهربانی دولت مصدق، او و مظفر بقایی، نماینده مجلس، تحت تعقیب قرار گرفتند. بقایی از مصونیت پارلمانی خود بهره برد و زاهدی با حمایت آیت­الله کاشانی در مجلس پناه گرفت.

      در نهایت، در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ه.ش شاه فرمان انتصاب زاهدی به نخست‌وزیری را امضا کرد. او همزمان فرمان عزل مصدق را نیز به توسط احدی از افسران گارد شاهنشاهی به مصدق ابلاغ کرد. مصدق آن را نپذیرفته و آورنده پیام، سرهنگ محمد نصیری، را بازداشت کرد. شاه نیز که در رامسر بود، با هواپیمای شخصی­اش به بغداد گریخت.

      در روزهای ۲۵ تا ۲۸ مرداد، زاهدی پنهان بود و تنها توانسته بود  با برخی از دوستان قدیمی خود در نیروهای ارتش ارتباطاتی بر قرار کند.

     در روز ۲۸ مرداد، یگان­های شورشی ارتش در خیابان های اصلی تهران حضور یافتند و جماعتی از مردم عمدتاً از پایین شهر به تظاهرات به نفع شاه پرداختند؛ که به کنترل شهر و مرکز رادیو انجامید. پس از آن فضل‌الله زاهدی از مخفی­گاه خود خارج شد و به مرکز رادیو رفت و خود را نخست وزیر کشور خواند.

     با اختلافات میان فضل‌الله زاهدی و شاه، در ۱۶ فروردین ۱۳۳۴ه.ش او از مقام خود کناره گرفت و به عنوان نماینده دائمی ایران در دفتر اروپایی سازمان ملل متحد به سویس فرستاده شد، که عملاً نوعی تبعید به شمار می‌رفت. فضل‌الله زاهدی در شهریور ۱۳۴۲ ه.ش در ژنو درگذشت.

    واژه های کلیدی:

    سپهبد فضل‌الله زاهدی ، سرلشکر احمدامیراحمدی، سرتیپ مرتضی خان یزدان ،سرهنگ محمود خسرو پناه ، آیت­الله کاشانی، رزم‌آرا، امنیه کل مملکتی.

    ارجاعات:

    - افسر، پرویز(1332). تاریخ ژاندارمری ایران. تهران: چاپخانه قم.

    - روابط عمومی شهربانی کشور(1355). پلیس ایران. تهران: انتشارات روابط عمومی شهربانی کشور.

    - قائم­ مقامی، جهانگیر(1355). تاریخ ژاندارمری ایران از قدیمی­ترین ایام تا عصر حاضر. تهران: چاپخانه وزارت اطلاعات و جهانگردی.

    - سیفی­فمی­تفرشی، مرتضی(1367). پلیس خفیه ایران- مروری بر رخدادهای سیاسی و تاریخچه شهربانی 1320-1299. تهران: انتشارات ققنوس.

     

    منابع بیشتر:

    - مؤسسه مطالعات و پژوهش­های سیاسی(1374). ظهور و سقوط سلطنت پهلوی جستارهایی از تاریخ معاصر ایران. ج 2. تهران: انتشارات اطلاعاتی و پژوهش­های سیاسی.

    - معتضد، خسرو(1385). یکصد سال فراز و فرود نیروهای انتظامی. ج 2. تهران: نیروی انتظامی- سازمان تحقیقات و مطالعات ناجا.

    - فردوست، حسين(1374). ظهور و سقوط سلطنت پهلوي. ج2. تهران: انتشارات اطلاعات؛ 1374.

    - طلوعی، محمود(1374). پدر و پسر (ناگفته­هایی از زندگی و روزگار (پهلوی). تهران: نشر علم.

    - عاقلی، باقر(1374). روز شمار تاریخ ایران(از مشروطه تا انقلاب اسلامی). تهران: نشر گفتار.

    - طلوعی ،محمود(1383) . بازیگران عصر پهلوی ازفروغی تا فردوست.تهران: نشر علم.

    - عاقلی، باقر(1380). شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران. تهران: نشر گفتارونشرعلم.

     



    -هریک ازواحدهای نه گانه تکمیل کننده دیویزیون (لشکر) قزاق بااستعدادهای مختلف .

     

    [2] -General Macleen

     

     

نظر شما