You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    عنوان: درجات مختلف سازمانی

     معادل انگلیسی:  Different Organizational Rankings

     تعریف

    «درجه» در لغت به معني پايه، رتبه و مرتبه نظامي و «سازمان» هم به معني مجموع دستگاه‌ها، شعب و كارمندان يك اداره يا يك مؤسسه آمده است (معين،1384: 452 و 551). در قانون استخدام ناجا (1384) درجه تعريف نشده است، ولي برابر ماده 72 قانون مذكور، عناوين و ترتيب درجات كاركنان انتظامي 21 مورد است كه در پنج گروه سربازي، درجه‌داری، افسري جزء، افسري ارشد و امرا تقسیم‌بندی می‌شود (اسكندري و عبدي‌نژاد، 1394: 186-187).

    ب) متن

    در سازمان‌های کشوری و لشکری، سلسله‌مراتب سازمانی به­دلیل تفاوت در ماهیت و مأموریت‌های محوله، به‌صورت متفاوت تعریف می‌شود. در سازمان‌های نوع اوّل، شورای عالی اداری، سازمان امور اداری و استخدامی کشور و درنهایت قانون مدیریت خدمات کشوری ناظر و تعیین‌کننده ساختار، تشکیلات، روابط استخدامی، طبقه‌بندی مشاغل و سلسله‌مراتب و واحدبندی در وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و مؤسسات دولتی است. علی­رغم تفاوت واحدبندی در تعدادی از سازمان‌های کشور، می‌توان تقسیم‌بندی زیر را در غالب آنها مشاهده کرد: رياست، معاونت، مديريت و گروه / اداره.

    سطوح پست‌های سازمانی نیز به پنج سطح زیر تقسیم می‌شود:

    1. پست‌های مدیریتی؛ 2. پست­های سرپرستی یا هم‌سطح مدیریتی؛ 3. پست‌های کارشناسی؛ 4. پست‌های کاردانی؛ و 5. سایر پست‌های سازمانی.

    برابر ماده 53 فصل هشتم قانون مدیریت خدمات کشوری مصوب 1386، انتصاب و ارتقای شغلی کارمندان باید با رعایت شـرایط تحـصیلی و تجربـی لازم و پـس از احراز شایستگی و عملکرد موفق در مشاغل قبلی آنان صـورت گیرد.

    بررسی وضعیت سازمان‌های نظامی و انتظامی نشان می‌دهد که آنها درزمینۀ ساختار و تشکیلات و قوانین استخدامی، مستقل از سازمان‌های کشوری بوده و تحت نظر فرمانده معظم کل قوا، ستاد کل نیروهای مسلح، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح (ارتش و سپاه) و وزارت کشور (ناجا) به تنظیم و اجرای مسائل ساختاری، اداری و تشکیلاتی خود می‌پردازند. البته قابل­ذکر است که بودجه و قوانین استخدامی هر سه نیروی مسلح مذکور در مجلس شورای اسلامی بررسی و پس از تصویب اجرا می‌شود.

    مراجعه به قوانین استخدامی هر سه نیروی فوق، بیانگر این امر است که نیروهای مسلح در دو واحد «صف» و «ستاد» و سپس در رسته‌های مختلف و درنهایت در مشاغل موجود در جداول سازمانی با توجه به درجه و جایگاه شغلی، تقسیم‌بندی می‌شوند. در نیروهای مسلح ایران و درواقع در بیشتر کشورها، تمایز نیروها با درجه و رسته مشخص می­شود.

    گفتنی است که متفکران از گذشته‌های دور به مزایای سامانه‌های درجه‌بندی نظامی در طول عملیات‌ها و در زمینه‌های پشتیبانی، فرماندهی و هماهنگی پی برده بودند. با گذشت زمان، عملیات‌های نظامی بزرگ‌تر و پیچیده‌تر شد. این موضوع باعث شد تا سامانه‌های درجه‌بندی نیز در مقایسه با گذشته پیچیده‌تر شوند. امروزه تقریباً در تمام نیروهای مسلح جهان از درجه‌های نظامی استفاده می‌شود. البته در برخی مقاطع، کشورهای کمونیست استفاده از درجه را منع کردند (مثل ارتش سرخ روسیه شوروی در فاصله سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۳۵و ارتش آزادی‌بخش خلق چین از سال ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۸ و ارتش آلبانی از سال ۱۹۶۶ تا ۱۹۹۱) ولی پس از مواجهه با مشکلات عملیاتی مربوط به فرماندهی و کنترل، استفاده از آن را بار دیگر قانونی ساختند (ویکی‌پدیا، واژه درجه نظامی). در جمهوری اسلامی نیز به­دلیل ماهیت مردمی و انقلابی سپاه پاسداران و کمیته‌های انقلاب اسلامی و به­دلیل اوضاع اوایل انقلاب، این نیروها تا پایان جنگ بدون درجه بودند، ولی پس از پایان جنگ، بحث درجه در سپاه مطرح شد و کمیته‌ها هم پس از ادغام با شهربانی و ژاندارمری در قالب سازمان جدید نیروی انتظامی در تاریخ 27/4/69 صاحب درجه شدند.

    نحوۀ درجه­دهی در نیروهای نظامی و انتظامی ایران

    مراجعه به فصل چهارم قانون استخدام ناجا و فصل چهارم قانون مقررات استخدامیِ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نشان می‌دهد نحوۀ درجه­دهی در بدو ورود به یک نیروی نظامی و انتظامی، فقط بر اساس تحصیلات در رشته‌های نظری، نظامی و یا انتظامی در دانشکده‌های افسری به شکل زیر است و از آن به بعد هر 4 سال یک‌بار (در ناجا) به شکل عادی، هر فرد ترفیع درجه می‌گیرد. قابل­ذكر است كه در سپاه، ترفيع درجه در درجات ستوانی سه ساله و در درجات سروانی و بالاتر چهار ساله و در درجه سرهنگی پنج سال می‌باشد. البته گاهی اوقات هم به علل مختلفی - نظیر نشان دادن لیاقت بسیار در یک عملیات یا مجروح شدن در طی یک عملیات مهم یا بازنشستگی پيش از موعد به علت جراحت سخت در یک عملیات و غیره - امکان ترفیع درجه وجود دارد.

    زیر سیکل: سرباز و سرباز دوّم.

    سیکل: سرباز یکم.

    دیپلم: سرجوخه و گروهبان­سوّم.

    فوق‌دیپلم: گروهبان­دوّم و گروهبان­یکم.

    لیسانس: ستوان­دوّم.

    فوق‌لیسانس و بالاتر: ستوان­یکم.

    گروه‌بندی درجات در نيروهاي مسلح

    در نیروهای مسلح از جمله ناجا، 21 درجه وجود دارد که در پنج گروه زیر به­ترتیب، طیف‌بندی می‌شود:

    الف) گروه سربازی: شامل درجات سرباز، سرباز دوّم، سرباز یکم و سرجوخه (گفتنی ذكر است برابر ماده 75 قانون مقررات استخدامي سپاه پاسداران مصوب 1370 به درجه سرجوخه، رزم‌یاری گفته می‌شود).

    ب) گروه درجه‌داری: شامل درجات گروهبان­سوّم، گروهبان­دوّم، گروهبان یکم، استوار دوّم و استوار یکم (قابل‌ذكر است برابر ماده 75 قانون مقررات استخدامي سپاه پاسداران مصوب 1370 به درجات فوق به­ترتيب رزم‌آور سوّم، رزم‌آور دوّم، رزم‌آور يكم، رزم دار دوّم و رزم دار يكم گفته می‌شود).

    ج) گروه افسری جزء: شامل درجات ستوان­سوّم، ستوان­دوّم، ستوان­یکم و سروان.

    د) گروه افسری ارشد: شامل درجات سرگرد، سرهنگ دوّم و سرهنگ.

    ه) گروه سرداران: شامل درجات سرتیپ دوّم، سرتیپ، سرلشکر، سپهبد و ارتشبد (اسكندري و عبدي­نژاد،1394: 186-196).

    شایان ذکر است که ترتیب رتبه‌های کارمندان از رتبه 1 تا 20 می‌باشد که با هم­ترازی با درجات کارکنان انتظامی می‌توانند در یکی از گروه‌های مورد اشاره قرار گیرند.

    شرايط عمومي ترفيع در ناجا

    شرایط عمومی ترفیع در ناجا پنج شرط است:

    الف) توقف در هر درجه یا رتبه حداقل به مدت 4 سال؛ ب) انتصاب در محل سازمانی بالاتر از درجه یا رتبه فعلی، قبل یا همزمان با ترفیع؛ ج) دارا بودن مدارک تحصیلی متناسب با درجه یا رتبه بالاتر؛ د) موفقیت در ادوار آموزشی مربوط؛ ه) داشتن کارایی و صلاحیت‌های مکتبی و امنیتی و عدم صدور قرار بازداشت (قدیمی و آهی، 1392: 37-38).

    درجات نيروهاي مسلح در گذشته و حال

    حال به توضیح اجمالی هر یک از درجات نیروهای مسلح می‌پردازیم:

    «سَرباز» در لغت، یعنی کسی که از جانش در پی آرمانی گذشته باشد، ولی در اصطلاح این واژه برای کسی به کار برده می‌‌شود که پیشه نظامی‌گری داشته باشد و در ارتش، سپاه و یا نیروی انتظامی خدمت کند.

    «سرجوخه» از درجه‌های نیروهای مسلح است و به فرمانده ۴ یا پنج سرباز گفته می‌شود. پیش از دوره رضاخان به سرجوخه «سرجوقه» می‌گفتند. درجۀ سرجوخه روی دوش نصب نمی­شود. در ارتش ایران بر قسمت پایین آستین و در سپاه روی بازو قرار می‌گیرد. اخیراً در ارتش ایران، کلیه درجات سربازان و سرجوخگان روی بازو نصب می‌شود.

    «گروهبان و رزم‌آور» نام یکی دیگر از درجات نیروهای مسلح است. در ارتش و سپاه به کسی گروهبان و رزم‌آور گفته می‌شود که فرمانده یک گروه باشد. گروه، نام یکی از یگان‌های ارتشی است که معمولاً از ۸ تا ۱۲ نفر تشکیل شده است. هر گروه خود معمولاً از دو جوخه تشکیل می‌شود. درجۀ گروهبان در نیروی زمینی برابر با درجۀ مهناوی در نیروی دریایی است. پیش از دورۀ رضاخان به گروهبان «وکیل» می‌گفتند.

    «اُستُوار» در نیروهای مسلح، درجه‌ای میان گروهبان و ستوان است که دو مرحلۀ استوار دوّم و استوار یکم دارد.

    «سُتوان» نام یکی دیگر از درجات است. در ارتش به کسی ستوان گفته می‌شود که فرمانده یک دسته باشد. دسته از یگان‌های ارتشی و سپاهی است که معمولاً از ۳۰ تا ۴۰ نفر تشکیل شده است. در مرحلۀ ستوانی نیز امکان ارتقا وجود دارد و به این منظور درجات ستوان­یکمی و ستوان­دوّمی نیز داده می‌شود. «ستوان» نخستین درجه از درجه‌های افسری است. خود واژۀ ستوان یا استوان در فارسی به معنی محکم و قابل اعتماد و موثق است. تلفظ این واژه در پارسی‌میانه «اُستیگان» بوده است. پیش از دورۀ پهلوي اوّل به ستوان «نایب» می‌گفتند.

    «سَروان» فرمانده یک گروهان ارتش است. گروهان یکی از یگان‌های ارتشی و سپاهی است که معمولاً از ۱۰۰ تا ۴۰۰ سرباز تشکیل شده است. درجۀ سروانی یکی از درجات ارتش و سپاه است. سروان درجه بالاتر از ستوان و پایین‌تر از سرگرد است. در ایران پیش از دورۀ پهلوي اول به سروان «سلطان» می‌گفتند. در فارسی دری افغانستان برای درجۀ سروان واژه «تورن» و برای سروان بلندپایه‌تر «جکتورن» به­کار می‌رود.

    «سَرگُرد» از درجه‌های نظامی ایران است. سرگرد فرمانده یک گردان است که ۳۰۰ تا ۱۰۰۰ سرباز دارد. سرگرد درجۀ بالاتر از سروان و پایین‌تر از سرهنگ است. درجه برابر با سرگرد در نیروی دریایی درجه ناخدا سوم است. پیش از دورۀ پهلوي اول به سرگرد «یاور» می‌گفتند. معنای خود واژۀ سرگرد «فرمانده دلاوران» است. گُـرد در پارسی یعنی پهلوان و دلیر و جنگاور.

    «سَرهَنگ» درجه‌ای است در ارتش و سپاه که بالاتر از سرگرد و پایین‌تر از سرتیپ است. درجۀ سرهنگ را در فارسی افغانستان «دگروال» می‌گویند که واژه‌ای پشتو است.

    «سرتیپ دوّم» درجه‌ای در نیروهای مسلح است که بالاتر از سرهنگ و پایین‌تر از سرتیپ است. این مقام معادل درجۀ دریاداردوّم در نیروی دریایی است. باید گفت که این درجه، قبل از انقلاب وجود نداشت.

    «سَردار» لقبی است که در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی انتظامی به دارندگان درجه نظامی بالاتر از سرهنگ که دوره دافوس (دانشگاه فرماندهی و ستاد) را گذرانده باشند، اعطا می‌شود. معادل این لقب در ارتش جمهوری اسلامی ایران «امیر» و در زمان پیش از انقلاب «تیمسار» بوده است.

    «سَرلشکر» آخرین درجه‌ای است که مسئولین فعلی نیروهای مسلح دارای آن می‌باشند. البته به برخی از شهدا نظیر شهید صیاد شیرازی درجه بالاتر (سپهبدی) بعد از شهادت اعطا شد.

    «سپهبد» نام یکی دیگر از درجات است. سپهبد فرمانده یک سپاه از ارتش و سپاه پاسداران است. سپاه یکی از یگان‌های ارتشی است که معمولاً از بیش از ۳۰.۰۰۰ سرباز یعنی دو لشکر، تشکیل شده است.

    «اَرتِشبُد» آخرین درجه در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران است. آن را گاهی با رده ژنرال یکی دانسته‌اند.

    درجۀ ارتشبدی را محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۳۷ شمسی از روی ژنرال چهار ستاره در ارتش آمریکا ایجاد کرد. اولین کسی که در ایران به این درجه ارتقا پیدا کرد، ارتشبد عبدالله هدایت در همین سال بود. از سال ۱۳۳۷ تا سال ۱۳۵۵ حدود ۲۰ نفر از افسران ارتش به درجۀ ارتشبدی ارتقا پیدا کردند که یک نفر از نیروی دریایی، ۴ نفر از نیروی هوایی و بقیه از نیروی زمینی بودند. آخرین ارتشبد در ارتش شاهنشاهی، عباس قره‌باغی فرمانده وقت ژاندارمری بود که ارسال ۱۳۵۵ به این درجه رسید.

    «بزرگ‌ارتشتاران» عنوانی رسمی و نظامی است که در دورۀ پهلوی برای مقام فرماندهی سه نیروی مسلح کشور ایران به­کار می‌رفت. فرمانده کل این سه نیرو در آن دوره محمدرضاپهلوی بود. این عنوان پس از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران به «فرمانده کلّ قوا» تغییر یافت که برابر بند چهارم اصل 110 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به عهده مقام معظم رهبری می‌باشد.

    باید توجه کرد به غیر از نیروی دریایی که درجات خاص خود را دارد، این درجات با تغییرات ناچیز بـرای سایر نــیروهای مسلح به­کار گرفته می‌شود. البته در سپاه پاسداران، این درجات با کمی انحنا در پیکان‌های درجـات رزم‌آوری معادل گروهبانی و رزم­داري معادل استواری (تغییر به نیم‌دایره) مورد استفاده قرار می‌گیرد.

    قابل‌ذکر است که در اوضاع فعلی در هیچ‌کدام از نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، افرادی با درجه سپهبدی و ارتشبدی وجود ندارد. در ضمن سـیستم ارتقا تـا درجـۀ سرهــنگ تـمامی در کلیه نیروها، هر چهار سال یک‌بار در شرایط عادی صورت می‌پذیرد و برای ارتقا به درجۀ سرتـیـپ دومـی و بـه بالا، ابتدا گردشکار با طی سلسله‌مراتب فرماندهی هر نیرو تهیه و به ستاد کل نیروهای مسلح ارسال می‌شود و در صورت تصويب فرمانده معظم کل قوا به مورد اجرا گذاشته می‌شود (ویکی‌پدیا، واژه درجه نظامی).

    کلیدواژه: درجه، درجه‌بندی، درجات ناجا، سلسله‌مراتب.

     

    منابع:

    اسكندري، خسرو و صالح عبدي­نژاد (1394). محشاي قانون استخدام نيروي انتظامي جمهوري اسلامي ايران، تهران: آذركلك.

    -دانشنامه آزاد ویکی‌پدیا، واژه درجه نظامی.

    - قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1368)، اصل 110.

    - قانون مدیریت خدمات کشوری (1386)، فصل هشتم، ماده 53

    - قدیمی، منوچهر و پرویز آهی (1392). مدیریت منابع انسانی (امور استخدامی و قضایی)، تهران: معاونت آموزش ناجا

    - معين، محمد (1384). فرهنگ فارسي (تک‌جلدی)، تهران: سرايش، چاپ هفتم.

     

    منابع برای مطالعۀ بیشتر

    - قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران (1366). فصل سوّم: آموزش و ترفیعات (بخش دوم)، ماده 64.

    - دانستنی‌های ضروري سرباز (1390). تهران: معاونت آموزش ناجا.

نظر شما