You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    عنوان: بهداشت حرفه‌ای (کار)

     معادل انگلیسی: Professional Sanitary

     تعریف

    «بهداشت» در لغت به معنی نگاه‌داشتن و تندرستی است و «حرفه» نیز به معنی پیشه و کسب‌وکار است (معین،1384: 195 و 394). بهداشت حرفه‌ای یا سلامت شغلی یا سلامت کار، شاخه‌ای از علم بهداشت بوده و عبارت است از: شناسایی، ارزیابی و کنترل عوامل زیان‌آور موجود در محیط کار به همراه برخی مراقبت‌های بهداشتی درمانی به‌منظور سالم‌سازی محیط کار و حفظ سلامت نیروی کار (سایت انجمن علمی بهداشت کار، دوّم بهمن 1393، دسته‌بندی: بهداشت حرفه‌ای).

    ب) متن

     محیط کار و ارتباط آن با تندرستی نیروی کار از روزگاران پیش شناخته شده؛ اما در گذشته اقدامی درخور توجه در مورد حفاظت نیروی کار در برابر خطرهای شغلی انجام نشده است. مطالعة وضعیت کار در معادن طلا، نقره و سرب در یونان و مصر باستان، نشان‌دهندة بی‌توجهی به سلامت و ایمنی کارکنان است. ازآنجاکه در بسیاری موارد برای استخراج معادن از بردگان و زندانیان استفاده می‌شد، حکومت‌ها هیچ‌گونه مسئولیتی در برابر افراد احساس نمی‌کردند و کار در چنین جاهایی را درواقع، نوعی تنبیه و مجازات به‌حساب می‌آوردند.

    تاریخچۀ بهداشت حرفه‌ای در جهان و ایران

    پس از انقلاب صنعتی (در نیمة دوم سدة هجدهم) صنعت و فناوری رشد چشمگیری یافت، اما همزمان با بهبود وضع زندگی، افزایش سطح تولید و راحت‌تر شدن کارها که ناشی از پیشرفت علمی و فنی بود، مشکلات و گرفتاری‌های بسیاری برای انسان به‌وجود آمد و سبب شد که انسان معاصر در معرض خطرها و تهدیدهای بسیاری قرار گیرد که از آن جمله می‌توان به بیماری‌ها و حوادث ناشی از کار و پیری زودهنگام اشاره کرد که بر اثر وضع نامناسب کاری ایجاد می‌شود. پیدایش چنین مشکلات و معضلاتی، نیاز شدید و اساسی به فراگیری و رعایت اصول ایمنی و بهداشت کار را نمایان کرد. به‌این‌ترتیب نظام علمی نوین به نام «بهداشت حرفه‌ای» رو به تکامل گذاشت (سرابی و همکاران،1387: 10). هر ساله هزاران نفر از کارکنان در حوادث محل کار کشته شده و میلیون‌ها نفر دیگر معلول می‌شوند. تأثیر این حوادث بر بهره‌وری، شگفت‌انگیز است و هزینۀ آن به‌طور دائم به­شکل مارپیچ بالا می‌رود. بر طبق یک برآورد، هزینۀ حوادث کاری در سال 1984 تنها در کشور آمریکا حدود 33 میلیارد دلار بوده است. البته با احتساب سایر هزینه‌ها، این عدد به 51 میلیارد دلار هم می‌رسد. تأثیر این صدمات بر اقتصاد آمریکا معادل با تعطیل کردن کلیه فعالیت‌های صنعتی کشور به مدت یک هفته کامل است. از سال 1900 به بعد، حوادث صنعتی باعث تلفاتی بیش از مجموع تلفات ناشی از جنگ و بلایای طبیعی شده است (سینجر[1]، 1378: 548).

    تضمین سلامت جسمانی کارکنان در محیط کار، اولین هدف فرایند مدیریت ایمنی و سلامت است. به این جهت سازمان‌های بزرگ به‌ویژه شرکت‌های صنعتی از سال‌ها قبل به استخدام متخصصین ایمنی پرداخته‌اند تا به این وسیله موجب کاهش هزینه‌های بیمه و دعاوی کارکنان خود شوند؛ بنابراین سازمان‌های بزرگ برای ایجاد و حفظ شرایط کاری ایمن‌تر در محیط کاری خود، به وجود کارشناسان ایمنی نیاز دارند (کافی،1385: 535).

    درزمینۀ تاریخچۀ بهداشت و ایمنی نیروی کار در کشور، قابل‌ذکر است که در مرداد سال ۱۳۲۵ «وزارت کار و امور اجتماعی» تشکیل و قانون موقت کار را تدوین کرد و در سال ۱۳۳۷ قانون مزبور با اصلاحات و تغییراتی به‌صورت قانون به تصویب رسید و اجرای وظایف مربوط به بهداشت و ایمنی مندرج در قانون کار وقت به عهدۀ «اداره کل بازرسی کار» قرار گرفت.

    در سال ۱۳۴۶ در حوزۀ معاونت فنی وزارت بهداشت وقت، اداره بهداشت محیط کار در تشکیلات اداره کلّ بهداشت محیط پیش‌بینی شد و سپس در سال‌های ۱۳۴۷، ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹، اداره طب صنعتی در اداره کل خدمات بهداشتی حوزه معاونت فنی وزارت بهداری وقت تأسیس شد. در سال‌های ۱۳۵۰، ۱۳۵۱ و ۱۳۵۲ تا اوایل ۱۳۵۳، اداره بهداشت محیط کار به «بهداشت محیط کار و هوا» تغییر نام داد و اداره طب صنعتی همچنان به وظایف خود ادامه می‌داد. در اواخر سال­های دهۀ ۱۳۵۰ در حوزۀ معاونت امور بهداشتی و جمعیت و تنظیم خانواده وزارت بهداری وقت، اداره بهداشت حرفه‌ای در دفتر خدمات بهداشتی ویژه که بعداً به اداره کل خدمات بهداشتی ویژه تغییر نام داد تشکیل شد.

    تا قبل از سال ۱۳۶۲ وزارت کار و امور اجتماعی و وزارت بهداشت وقت به­طور مشترک بر نیروی کار و محیط کارنظارت و مراقبت داشتند. به‌منظور جلوگیری از دوباره‌کاری و ارتقای کیفیّت ارائه خدمات برای حفظ و بالا بردن سلامت شاغلین، در سال ۱۳۶۲ مسائل بهداشتی محیط کار و کارگر، از وظایف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی شناخته شد و برای انجام این وظیفه، اداره کل بهداشت حرفه‌ای تشکیل و مسئولیت حفظ و ارتقای سلامت نیروهای شاغل کشور در مشاغل گوناگون جامعه را عهده‌دار شد. با توجه به تصویب قانون جدید کار در مجمع تشخیص مصلحت نظام ایران در سال ۱۳۶۹، به حکم مادۀ ۸۵ قانون کار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی عهده‌دار بهداشت و درمان کارگران و وزارت کار و امور اجتماعی مسئول ایمنی کارگران است.

    اهداف بهداشت حرفه‌ای

    اهداف کلی بهداشت حرفه‌ای با نگهداری و بهبود حداکثر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی کارکنان مشاغل مختلف از طریق پیشگیری از خطرات تهدیدکنندۀ سلامت کارگران، مطالعه اوضاع نامناسب محیط کار و تأثیر سوء آن بر تندرستی آنان حاصل می‌شود. کارشناسان بهداشت حرفه‌ای که در این زمینه فعالیت دارند، با شناخت محیط کار، فرایندهای کاری، خطرات و عوامل زیان‌آور محیط کار، و نیز تأثیراتی که این عوامل بر سلامت شاغلین می‌گذارند، از طریق بررسی، ارزیابی، اندازه‌گیری و کنترل عوامل زیان‌آور محیط کار، درصدد سالم‌سازی و بهسازی محیط کار برمی‌آیند؛ بنابراین از این طریق باعث کنترل بیماری‌ها، عوارض و آسیب‌های شغلی و درنهایت تأمین سلامت شاغلین می‌شوند.

    به‌منظور دستیابی به اهداف فوق در بهداشت حرفه‌ای، برنامه‌هایی برای کلیه کارکنان در نظرگرفته شده می­شود که به‌طور خلاصه عبارت‌اند از:

    1. معاینات پزشکی گوناگون؛

    2. برنامه‌های مربوط به حفاظت فنی و ایمنی؛

    3. برنامه‌های مربوط به بهداشت محیط کار شامل شناخت و ارزیابی عوامل زیان‌آور محیط کار و ارائه طرح‌های کنترلی و بهسازی محیط کار؛

    4. ایجاد امکانات درمانی و اورژانس طب کار؛

    5. برنامه‌های مربوط به آموزش برای بهداشت؛

    6. برنامه‌های مربوط به تغذیه؛

    7. برنامه‌های مربوط به نوتوانی و توان‌بخشی حرفه‌ای.(دانشنامه ویکی‌پدیا، واژه بهداشت حرفه‌ای).

    باید توجه کرد که در برخی از مشاغل، سلامت افرادی که به آن کارها مشغول هستند، آثار بسیاری بر سلامت روحی و روانی افراد جامعه می‌گذارد که از جمله به پزشکان، پرستاران، خلبانان، شیمی­دانان، داروسازان، پلیس و آتش‌نشانان به­دلیل بهره‌مندی مردم از خدمات آنان، می‌توان اشاره کرد.

    هر شغلی متناسب با شرایط و ماهیت آن، از حرفه پزشکی و پرستاری گرفته تا کارمندی، پلیس، کارگری و بسیاری دیگر از مشاغل، مشکلات و اضطراب‌های مربوط به خود را دارد که نه فقط بر سلامت روانی شخص، بلکه بر سلامت جسمی وی هم تأثیرگذار است و ممکن است به بروز بیماری‌های روان‌تنی بیانجامد و ازاین‌رو توجه به ابعاد روانی افراد، در تمامی مشاغل، بسیار مهم است، زیرا سلامت جسمانی و میزان کارایی هر فرد می‌تواند بیانگر سلامت روان او باشد و به‌عبارت‌دیگر، سلامت روان نقش بسیار مهمی در مشاغل افراد ایفا می‌کند، که متأسفانه خیلی اوقات نادیده گرفته می‌شود؛ ازاین‌رو کارشناسان معتقدند هرگاه سلامت روان در معرض خطر باشد، نه فقط در کارایی شخص، بلکه بر کل مجموعه اثرگذار خواهد بود.

    اهمیت بهداشت حرفه‌ای کارکنان پلیس

    واحدهای انتظامی علاوه بر حاکمیت شدید مقررات سلسله‌مراتب قدرت در آنها در مقایسه با سایر محیط‌های حرفه‌ای، از لحاظ درجات اضطراب و استرس نیز با سایر سازمان‌ها تفاوت دارند. در سازمان ناجا به­دلیل ماهیت دشوار و سخت مأموریت‌های خود و توقعات به حق مردم و مسئولین، شرایط استرس‌زا بسیار بیشتر از سایر سازمان‌ها است. بخشی از این استرس‌های شغلی به وجود ویژگی‌هایی مانند قانونمند بودن محیط‌های پلیسی و سلسله‌مراتب قدرت، مرتبط است؛ اما در شرایط بحران‌های اجتماعی، استرس‌های مذکور مضاعف می‌شود. قرار گرفتن در چنین شرایطی برای افراد مختلف، نتایج متفاوت دارد و از این نظر برای چنین مشاغلی، انتخاب افراد با ویژگی‌های خاص شخصیتی ضرورت دارد.

    کارشناسان با تأکید بر اهمیت و ضرورت نظم اجتماعی در جهان امروز می‌گویند که داشتن نیروی نظم‌دهنده از جمله مسائل اصلی و مورد توجه تمامی کشورهای جهان است. بدیهی است در صورت اعمال نکردن اقدامات و کنترل‌های انضباطی، جوامع انسانی دچار هرج‌ومرج می‌شود و این شرایط ناامن و نامطلوب تأثیر مخربی بر روح و روان افراد جامعه باقی می‌گذارد؛ ازاین‌رو نقش نیروی انتظامی به‌عنوان یکی از کُنشگران اصلی در ارتقای بهداشت روانی جامعه، در این میان بسیار حائز اهمیت است. مأمورانی که مسئول برقراری نظم و کنترل آن هستند، باید قابلیت‌های زیادی در کنترل روانی خود داشته باشند و به‌عنوان‌مثال باید بتوانند در مقابل گروه‌های مهاجمی که قصد درگیری با آنان را دارند، مقاومت کنند و دچار خشونت نشوند، یا مأموری که مسئول پیگیری پرونده قتل است، باید بتواند بدون تحت تأثیر قرار گرفتن از طرفین پرونده و با سلامت کامل روحی، ابعاد آن را از هر نظر بررسی و با کشف دلایل ارتکاب قتل، بتواند از قاتل بازجویی کند؛ بنابراین علم روان­شناسی به‌طور عام و بهداشت روانی به‌طور خاص نقش بسیار مهمی در ایجاد سلامت و آرامش کارکنان ناجا و بهبود مأموریت‌های آنان دارد و همچنین تأثیر آنها در تأمین امنیّت پایدار جامعه بسیار چشمگیر می‌باشد. شایان ذکر است که در ناجا، معاونت بهداشت، درمان و امداد نقش حیاتی در تأمین بهداشت جسمی و روانی کارکنان خدوم خود ایفا می‌کند. بررسی وضعیت جسمی و روانی کارکنان در سطح ناجا نشان می‌دهد که شایع‌ترین بیماری‌هایی که مأموران پلیس را تهدید می‌کند، بیماری­های «قلبی، عروقی و اعصاب و روان» با سهم تقریباً برابر است. این بیماری‌ها بیشترین آسیب را به مأموران پلیس می‌رسانند. البته باید توجه کرد که در هر یگان مطابق با مأموریت‌های آن، این مسئله می‌تواند متفاوت باشد؛ مثلاً در میان مأموران راهنمایی و رانندگی بیماری‌های عضلانی اسکلتی شایع‌تر است، زیرا این افراد مدت زیادی را سرپا می‌ایستند.

    بااین‌حال قابل‌ذکر است که در تمامی بخش‌های پلیس، استرس‌های شغلی وجود دارد. در بخش‌هایی از پلیس که مأموریت‌های اطلاعاتی، امنیّتی و جنایی انجام می‌شود، استرس بیشتر است و به­همین­دلیل در این یگان‌ها، بیماری‌های اعصاب و روان نمود بیشتری دارد. بیماری‌های روان‌تنی جزو امراضی است که در پی فشارها و استرس‌های روانی بر جسم فرد وارد می‌شود. چنین بیماری‌هایی در میان پرسنل پلیس رخ می‌دهد و زخم معده، کمردرد و سردرد از جمله بیماری‌هایی است که امروزه ثابت شده است تأثیرات زیادی بر جسم و روح شماری از نیروهای پلیس باقی می‌گذارد.

    بهداشت حرفه‌ای در ناجا

    با توجه به مطالب فوق ضروری است ضمن پایش مستمر و دوره‌ای کارکنان زحمتکش و جان‌برکف ناجا از نظر سلامت جسمی و روانی، در استخدام اولیه نیز مستخدمین ناجا را از بین سالم‌ترین و قوی‌ترین افراد جامعه انتخاب کنند. این امر موجب می‌شود مستخدمین ناجا در سال‌های ابتدایی خدمت خود، تأثیرپذیری کمتری در مواجهه با آسیب‌های جسمی و روانی مرتبط با شغل پلیسی داشته باشند. با توجه به این مسئله مهم و حساس، یکی از شروط استخدام و ورود به نیروی انتظامی، کسب نمره لازم در تست‌های شخصیتی و پایش‌های سلامت روانی است. با توجه به نقش برجسته علم روان­شناسی در انجام مأموریت‌های ناجا، در اواخر سال 1394 انجمن روان‌شناسی انتظامی اعلام موجودیت کرد تا در کنار حوزه‌های دیگر پلیس، خدمات روان‌شناسی بهتری را به پرسنل و مراجعه‌کنندگان ارائه دهد؛ مثلاً در پلیس آگاهی، کارآگاهی که پنج شش پرونده قتل را بررسی کرده است، برای مدتی به همراه خانواده‌اش به سفرهای تفریحی فرستاده می‌شود تا روحیه‌اش را بازیابی و تقویت کند.

    آسیب‌های شغلی در ناجا

    یکی از مشکلات و آسیب‌های شغل پلیسی که به­دلیل ماهیت آن حاصل می‌شود، افسردگی است. بررسی برخی آمارها نشان می‌دهد که نرخ افسردگی در نیروی انتظامی کمتر از نرخ آن در سطح جامعه است. البته یکی از دلایل آن، پایش‌هایی است که در بدو ورود به ناجا صورت می‌گیرد. با وجود پراسترس بودن مشاغل پلیس خوشبختانه وضعیت افسردگی در آن کمتر از میانگین جامعه است و البته مواردی از افسردگی هم در میان آنان دیده شده است. قابل­ذکر است که هزینه‌های روان‌شناسی و مشاوره نیروهای ناجا را سازمان خدمات درمانی نیروهای مسلح می‌پردازد. بررسی آمار خودکشی در نیروی انتظامی در فاصله سال‌های ۹۰ تا ۹۴ نشان از کم بودن آن دارد. باوجوداین، «معاونت بهداشت، امداد و درمان ناجا» همچنان مداخلات جدی در این زمینه دارد؛ مثلاً سربازانی که وارد نیروی انتظامی می‌شوند، تحت تست‌های شخصیتی قرار می‌گیرند و با دیدن علائم روحی در آنان، تسهیلات ویژه‌ای برایشان در نظر گرفته می‌شود. همچنین برای آن دسته از سربازانی که دچار یا مستعد اختلالات روانی هستند، مقررات خاصی اعمال می‌شود و به‌عنوان‌مثال، اسلحه به آنان داده نمی‌شود. یکی دیگر از آسیب‌های شغلی در ناجا که دامن‌گیر سایر سازمان‌ها نیز می‌باشد، فرسودگی شغلی است. این آسیب، عارضه شایعی است که در کارکنان بهداشتی و درمانی و به‌ویژه پزشکان و مأمورانی که در معرض سطح بالایی از استرس در محل‌ کارشان قرار دارند، به چشم می‌خورد. این سندروم شامل احساس خستگی‌های عاطفی، مسخ شخصیت و دستاوردهای شخصی پایین در زندگی است. قابل‌ذکر است پزشکانی که فرسودگی‌های شغلی بالایی دارند، بیشتر مرتکب خطاهای پزشکی می‌شوند. با اجرای برنامه‌های مدیریت استرس از ریلکسیشن گرفته تا درمان‌های شناختی - رفتاری و بیمار محور درمانی، در پیشگیری و درمان فرسودگی‌های شغلی می‌توان گام‌های مؤثری برداشت. بررسی برخی آمارها نشان می‌دهد در سال‌های گذشته بیش از 1600 روان­شناس به استخدام ناجا در آمده است. بیشتر این افراد در مراکز خدمات مشاوره و روان‌شناختی و دوایر مددکاری اجتماعی مستقر در کلانتری‌ها به‌کارگیری شده‌اند، و بهره‌گیری از کارکنان مذکور می‌تواند به مقدار زیادی سلامت روانی افراد پلیس را تضمین کند (سیداحمدیان، 1394).

    بررسی نتایج یک تحقیق که به آسیب‌شناسی مأموریت‌های ناجا بر کارکنان پرداخته است، نشان می‌دهد این آسیب‌ها هفت مورد است که عبارت­اند از: آسیب فیزیکی، آسیب روانی، آسیب اخلاقی، آسیب حقوقی، آسیب خانوادگی، آسیب اجتماعی و آسیب امنیّتی. در توصیف داده‌های تحقیق به دو بخش آسیب‌های فیزیکی و غیرفیزیکی پرداخته شده است. از مقایسۀ بیماری‌های فیزیکی در میان کارکنان ناجا معلوم شد که رسته «مخابرات و الکترونیک» در بیماری‌های گوارشی و تنفسی و سرطان‌ها رتبه نخست را دارد. همچنین رسته «فنی و مهندسی» در بیماری استخوان و مفاصل، رسته «دارایی» در کلافگی و خستگی زیاد، رسته «اطلاعات» در بیماری‌های قلبی و عروقی، رسته «بهداری» در امراض واگیردار و عفونت، رسته «آگاهی» در شکستگی و دررفتگی، رتبه‌های نخست را دارند که بیانگر مأموریت‌های مختص آنها بوده است. همچنین درزمینۀ آسیب‌های غیرفیزیکی، رسته‌های انتظامی، مخابرات و الکترونیک، فنی و مهندسی، دارایی و راهنمایی و رانندگی در آسیب‌های شش‌گانه یعنی آسیب‌های روانی، اجتماعی، اخلاقی، خانوادگی، امنیّتی و حقوقی بیشتر از سایر رسته‌ها در معرض خطر بودند. در بخش تبیین داده‌های تحقیق، آسیب‌های هفت‌گانه کارکنان ناجا در ارتباط با نظریه‌های مذکور، نشان داده است که نظریه‌های هم‌نشینی افتراقی ساترلند[2]، بی‌هنجاری دورکیم[3]، لوتیدکه شوایتزر[4] و محرومیت نسبی به ترتیب، در مقایسه با نظریه‌های هرشی[5]، بی‌هنجاری مرتن[6]، فرصت افتراقی کلواردو اهلین[7] و کنترل اجتماعی از قدرت تبیین‌کنندگی بیشتری در آسیب‌های غیرفیزیکی ناجا برخوردار بودند. به‌طورکلی، همۀ نظریه‌های فوق تأکید می­کردند که فاصله گرفتن کارکنان ناجا از هنجارهای جمعی، عامل تقویت آسیب‌های غیرفیزیکی شده است. در پایان محقق پیشنهاد می‌کند، با تقویت هنجارهای جمعی، می‌توان آسیب‌های خانوادگی، اخلاقی، اجتماعی، روانی، امنیّتی و حقوقی را در میان کارکنان ناجا کاهش داد (آغاسی اصفهانی،1387: 15).

    در جمع‌بندی نهایی باید گفت، سازمان ناجا برای جلوگیری حداکثری از ضایعات و تلفات نیروی انسانی خود در حوزه جسمی و روانی، لازم است ضمن بهره‌مندی کافی از خدمات پزشکان و روان‌پزشکان، همچنین از وجود متخصصان ایمنی نیز در امر شناسایی روش‌های انجام صحیح کار، طراحی لباس، کفش و تجهیزات مناسب، چیدمان مناسب ابزار کار در محیط کار و غیره استفاده لازم را ببرد.

    کلمات کلیدی: بهداشت حرفه‌ای (کار)، بهداشت جسمی، بهداشت روانی، ایمنی، کارکنان ناجا.

    منابع

    - آغاسی اصفهانی، محمدحسن (1387). «آسیب‌شناسی مأموریت‌های ناجا بر کارکنان»، پژوهش‌نامه نظم و امنیّت انتظامی، سال اوّل، شماره سوّم، ص 15.

    - سایت انجمن علمی بهداشت‌کار، دوم بهمن 1393، دسته‌بندی: بهداشت حرفه‌ای.

    - سرابی، مریم و همکاران (1387). بهداشت حرفه‌ای و طب کار، تهران: معاونت آموزش ناجا، اداره کل منابع و متون درسی.

    - سید احمدیان، سید محمدرضا (1394). همایش ملی پلیس، روان‌شناسی و مشاوره، روزنامه اطلاعات، گزارشگر

    یارمحمدی فاطمه، شماره سه‌شنبه 20 بهمن.

    - سینجر، ج مارک (1378). مدیریت منابع انسانی، ترجمۀ فریده آل آقا، تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی.

    -کافی، بهروز (1385). نگرشی بر مدیریت منابع انسانی، تهران: انتشارات فرازاندیش سبز.

    - معین، محمد (1384). فرهنگ فارسی (تک‌جلدی)، تهران: سرایش، چاپ هفتم.

      منابع برای مطالعۀ بیشتر

    - حسینیان، شهامت و همکاران (1389). «بررسی عوامل درون‌سازمانی مؤثر بر آسیب‌های شغلی کارکنان کلانتری‌های شهرستان سنندج»، فصل­نامه انتظام اجتماعی، سال دوّم، شماره دوّم.

    - ذوقی، لیلا و همکاران (1392). «ارتباط بین مدیریت زمان با استرس شغلی در مدیران و کارکنان زن ناجا»، نشریه دانش انتظامی، سال پانزدهم، شماره چهارم. 

    - صادقی داود (1388). «بررسی آسیب‌ها و تهدیدات سیاسی کارکنان ناجا»، فصل­نامه بصیرت و تربیت اسلامی، دوره ششم شماره سیزدهم.



    [1] -Singer

    [2] -Sutherland

    [3] - Durkheim

    [4] - Schweizer

    [5] -Hershi

    [6]- Merton

    [7]- Clevardo Ehlin

نظر شما