You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • کودکان در معرض خطر     Children at risk

    تعریف کودک: کودک به معنای انسانِ کم سِنی است که هنوز بزرگ و بالغ نشده است. واژه بچه (اگر به معنای فرزند نباشد) نیز بيشتر به همین معنا به کار می‌رود. در عربی، واژه‌های طفل و صغیر مترادف کودک است. در نظام‌های حقوقی گوناگون، کودک با معیارهای متفاوتی تعریف شده است. در اغلب نظام‌های جدیدِ حقوقی، تعریف کودک ناظر بر سن انسان است و سن، تنها عامل تمایز دوره کودکی از بزرگسالی است؛ ولی در فقه و حقوق اسلامی، پایان کودکی، ناظر بر بلوغ فرد است که مراد از آن، آغاز مرحله‌ای از زندگی است که از یک‌سو، با پدیدآمدن برخی دگرگونی‌های جسمی، از جمله شکوفایی غریزه جنسی، آمادگی توالد و تناسل به وجود می‌آید و از سوی دیگر، قوای عقلی، ادراکی و روانی رشد می‌یابد. بالغ شدن، معیار ورود از دوره کودکی به بزرگسالی است و سن یکی از اَماره‌های بلوغ است (1).

    تعریف خطر: خطر از نظر لغوی در معنای « نزدیکی به هلاکت، نزدیکی بدانچه تلف شدن کسی یا چیزی باشد، بیم تلف شدن و دشواری» به کار رفته است (2). در فرهنگ لغت آکسفورد ذیل واژه خطر معانی زیر به کار رفته است:« امکان وقوع یک اتفاق بد در آینده، وضعیتی که می­تواند خطرناک باشد یا یک نتیجه را به بار بیاورد» (3).

    تعریف کودک در معرض خطر: در حقوق کیفری اطفال با سه مقوله یا بهتر است بگوییم با سه مفهوم روبه‌رو هستیم. «بزهکاری اطفال»، «بزه‌دیدگی اطفال» و «اطفال در معرض خطر». بزهکاری اطفال شامل مجموعه جرایمی می‌شود که صغار مرتکب می‌شوند. بزه‌دیدگی اطفال شامل مجموعه جرایم ارتکابی علیه اطفال است؛ و طفل در معرض خطر یک مفهوم بینابین است. زمانی که طفل به لحاظ وضعیت و موقعیت شخصی خود یا به لحاظ وضعیت و خصوصیات والدین، دوستان، همکلاسی‌ها و محیط خود، در آستانه ارتکاب جرم (بزهکاری) یا تحمل جرم (بزه‌دیدگی) قرار می‌گیرد، در واقع در معرض خطر آلوده شدن به انحراف، جرم و آسیب‌های اجتماعی دیگر است (4) .

    متن:

    در قوانین کشور ما «خطر» تعریف نشده است، لیکن خطر را باید مجموعه اوضاع و احوالی دانست که احتمال انحراف از مشی مطلوبی که مورد حمایت قانون می‌باشد در آن بسیار قوی است. اگر رفاه، امنیت، تعالی فکری و اخلاقی که منافع عالیه طفل (ماده ۳ پیمان‌نامه حقوق کودک) را تشکیل می‌دهد، اهم ملاحظاتی باشد که مورد اهتمام نهادهای اجتماعی از جمله خانواده و مدرسه است، انحراف از مشی نهادهای مذکور را می‌توان اوضاع و احوال مخاطره‌آمیز برای کودک تلقی نمود (5).

    وضعیت مخاطره آمیز بر اساس ماده 5 لایحه پلیس ویژه اطفال، اوضاع و احوالی است که در صورت عدم مداخله قانونی به منظور حمایت ازطفل و نوجوان موجب بزه دیدگی و ورود آسیب به سلامت جسمی، روانی، اجتماعی، اخلاقی، امنیت و آموزش وی خواهد بود . موارد زیر از جمله مصادیق و وضعیت های مخاطره آمیز برای طفل و نوجوان محسوب می­شود:

    بی سرپرستی طفل و نوجوان یا بی­توجهی و سهل انگاری والدین، اولیا یا سرپرستان قانونی نسبت به وی و تامین نیازهای حیاتی و ضروری او؛

    ابتلای هر یک از والدین، اولیا یا سرپرستان قانونی به بیماری یا اختلالات رفتاری، روانی، و شخصیتی و یا بیماریهای جسمی واگیر دار صعب العلاج به تشخیص پزشکی قانونی؛

    زندانی شدن هر یک از والدین، اولیا یا سرپرستان قانونی و یا اعتیاد زیان آور هر یک از آنها به مشروبات الکل، موادمخدر ، روان­گردان یا قمار؛

    خشونت مستمر والدین، اولیا یا سرپرستان قانونی یا سایر اعضای خانواده نسبت به یکدیگر؛

    عدم ثبت واقعه ولادت یا اخذ شناسنامه برای طفل و نوجوان یا محروم کردن وی از تحصیل؛

    متارکه والدین یا طرد شدن طفل و نوجوان از سوی آنها؛

    ناتوانی جسمی یا ذهنی طفل و نوجوان، ابتلای وی به بیماری­های خاص یا اختلال هویت جنسی یا اعتیاد وی به موادمخدر و روانگردان یا مشروبات الکلی؛

    بزهکاری، وارد شدن در فعالیت هایی نظیر تکدیگری و قاچاق با انجام مکرر رفتارهایی مانند فرار از خانه یا مدرسه و ترک تحصیل از سوی طفل و نوجوان؛

    سوء رفتار نسبت به طفل و نوجوان یا سوء استفاده و بهره کشی از او (6).

    مهم ترین عوامل خطر برای کودکان را می­توان در چهار قلمرو دسته بندی کرد: عوامل فردی، عوامل خانوادگی، عوامل تحصیلی ، عوامل مربوط به گروه همسالان و محلی(7).

    این عوامل بر اساس موضوع، به سه دسته تقسیم می­شود: 1- نسبت به سلامت؛ 2-  نسبت به امنیت؛ 3-  نسبت به تربیت اخلاقی. (8) و بر اساس آثار و تبعات و قرائن موجود راجع به میزان صدمات وارده یا احتمالی نیز به 1- خطر شدید و قریب الوقوع؛ 2- خطر ضمنی خفیف (8) تقسیم می شوند.

    کودکانی که از نیازهای اساسی یعنی تغذیه، بهداشت و آموزش اجباری محروم­اند یا درمعرض سوء رفتار جسمی و جنسی یا مجازات غیر منصفانه قرار دارند و از کمک و حمایت قانونی محروم اند، کودکان در معرض خطر یا کودکان در وضعيت دشوار نامیده می شوند. همچنین کودکانی که در خانواده از هم پاشیده، منحرف، طلاق و دارای سوء رفتار زندگی می­کنند نیز ممکن است در اوضاع دشواری زندگی کنند که احتمال ارتکاب به جرم را افزایش دهد (9)، به عبارتی در معرض خطر بزهکاری قرار گیرند یا به دلیل شرایط دشوار در معرض وضعیت قبل از  بزه دیدگی قرار گیرند. هر چند نباید احتمال بزهکاری کودکان بزه دیده را نیز قراموش نمود ( مانند وادار کردن کودکان به توزیع و فروش مواد یا روسپیگری توسط والدین معتاد و منحرف) (10). این دسته به تدریج که رشد می­ کنند به مستعد­ترین افراد برای سرپیچی از قانون یا نقض آن تبدیل می­شوند.

    برای حمایت از این کودکان و پیشگیری از بزهکاری باید تدابیری اتخاذ شود که در زير  به برخی اشاره شده است:

    سیاست جنایی ایران در قبال کودکان در معرض خطر

    سیاست جنایی در قبال اطفال در معرض خطر باید سیاست جنایی پیشگیری باشد(11). تا با تصویب قانونی در جهت حمایت از کودکان در معرض خطر بزهکاری و بزه دیدگی گام بردارد.

    یافته های نوین اندیشمندان حوزه جرم شناسی، جامعه شناسی و روان­شناسی در زمینه علل گرایش افراد به بزهکاری موجب شد که سازمان ملل متحد و سازمان­های منطقه­ای و بسیاری از کشورها رویکرد پیشگیری رشد مدار را محور تلاش­های پیشگیرانه خود قرار دهند و سیاست جنایی خود را بر آن منطبق كنند. پیشگیری رشد مدار به­ عنوان راهکار موثر پیشگیری از مجرمیت، شناخت عوامل خطر گرایش به بزهکاری در دوران رشد و تقویت عوامل حمایت کننده از اطفال و نوجوانان در معرض خطر را هدف اصلی خویش قرار داده است؛ بنابراین اطفال و نوجوانان در معرض خطر بزهکاری موضوع اصلی پیشگیری رشد مدار است (12).

    مهم­ترین ارکان جرم شناسی رشد مدار، شناخت عوامل خطرساز در جریان فرآیند رشد است. محور این پژوهش­ها، شناخت عواملی است که احتمال بزهکاری در مراحل بعدی زندگی را افزایش می­دهند. علاوه بر این، مطالعه عوامل خطرساز، مستلزم تمرکز بر عوامل حمایت کننده نیز است. عوامل حمایت کننده عبارت­اند از عواملی که احتمال بزهکاری را کاهش می دهد.

    در همین مسير، حوزه جرم­شناسی رشد نگر، اقدام به ایجاد نمونه ای از عوامل خطرساز و حمایت کننده  كرده که گروه­های پرخطر در آن مورد نظارت قرار  مي­گيرند و از پیشگیری رشد مدار برخوردار می­شوند. این پیشگیری در قالب رویکردهای پیشگیرانه زير  به اجرا گذاشته می­شود:

    1- پیشگیری اجتماعی به معنای مداخله به منظور تغییر شرایط اجتماعی است.

    2- پیشگیری وضعی که منجر به کاهش فرصت های ارتکاب جرم می­شود.

    3- پیشگیری عدالت کیفری که با استفاده از اصطلاحات و راهکارهای بازپرورانه تحقق می یابد (13).

    کودکان در معرض خطر در پرتو قوانین داخلی

    در حقوق ایران در ماده  1173 قانون مدنی در مورد اطفال در معرض خطر، از به خطر افتادن صحت جسمانی یا تربیت اخلاقی طفل در اثر  نبود مواظبت یا انحطاط اخلاقی پدر و مادر او و ذکر مصادیق  نبود مواظبت و انحطاط اخلاقی در 5 بند صحبت می­ كند و برای حمایت از چنین اطفالی، سلب صلاحیت حضانت از چنین پدر و مادر ناصالحی پیش بینی شده است.

    در این قانون موارد زیر از مصادیق  نبود مواظبت یا انحطاط اخلاقی هر یک از والدین است:

    1- اعتیاد زیان آور به الکل، مواد مخدر و قمار؛

    2- اشتهار به فساد اخلاق و فحشا؛

    3- ابتلا به بیماری­ های روانی با تشخیص پزشکی قانونی؛

    4- سوء استفاده از طفل یا اجبار او به ورود در مشاغل ضد اخلاقی مانند فساد و فحشا، تکدی­گری و قاچاق؛

    5-  تکرار ضرب و جرح خارج از حد متعارف.

    پلیس به عنوان نهاد اجرای قانون وظیفه دریافت گزارش وضعیت مخاطره آمیز کودک را به عهده دارد (14). تا بر این اساس اقدامات پیشگیرانه را در قبال او و با همکاری سایر نهادها به عمل آورد.

    ماده  ۸ قانون حمایت از کودکان بی­سرپرست و بدسرپرست مصوب  سال 1392 نیز مي­گويد سپردن سرپرستی افراد موضوع این قانون در صورتی مجاز است که دارای یکی از شرایط زير باشند:

    الف. امکان شناخت هیچ یک از پدر، مادر و جدپدری آنان وجود نداشته باشد.

    ب. پدر، مادر، جد پدری و وصی منصوب از سوی ولی ‌قهری‌ آنان در قید حیات نباشند.

    ج. افرادی که سرپرستی آنان به موجب حکم مراجع صلاحیتدار به سازمان سپرده  شده و تا زمان دو سال از تاریخ سپردن آنان به سازمان، پدر یا مادر یا جد پدری و وصی منصوب از سوی ولی قهری برای سرپرستی  آنها مراجعه  نكرده باشند.

    د. هیچ یک از پدر، مادر و جدپدری آنان و وصی منصوب از سوی ولی قهری صلاحیت سرپرستی را نداشته باشند و به تشخیص دادگاه صالح این امر حتی با ضم امین یا ناظر نیز حاصل نشود (15).

    ماده 5 قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب  سال 1382،کودک‌آزاری را از جرايم  عمومی دانسته و  مي­گويد رسیدگی به این جرایم احتیاج به شکایت شاکی خصوصی ‌ندارد. همچنین در ماده 6 همین قانون کلیه افراد و مؤسسات و مراکزی که به نحوی  مسئوليت نگاهداری و‌سرپرستی کودکان را بر عهده دارند مکلفند به محض مشاهده موارد کودک آزاری مراتب را‌ براي پیگرد قانونی مرتکب و اتخاذ تصمیم مقتضی به مقامات صالح قضايي اعلام كنند (16).

     در بند ب ماده 6 لایحه حمایت از کودکان در معرض خطر ( که مراحل تصویب خود را در مجلس می گذراند) نیز آمده: « نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مکلف است با همکاری سازمان بهزیستی کشور نسبت به شناسایی کودکان و نوجوانان در معرض خطر، انجام حمایتهای مورد نیاز و اجرای سایر وظایف محوله بر اساس مقررات این قانون اقدام کند» و از این نیرو به عنوان گزارشگر اجباری در امرکودکان و نوجوانان یاد کرده است.

    کودکان در معرض خطر در پرتو قوانین بین المللی

    گرچه اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق ها بر حقوق و حمایت از کودکان تاکید داشتند اما افزایش سوء استفاده از کودکان و استثمار آنها موجب شد در سال 1978 دولت لهستان سازکار حمایت از کودکان را مطرح و پیش نویس کنوانسیونی در زمینه حقوق کودک را به کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل ارائه كنند که سرانجام در سال 1989 طی قطعنامه ­ای به تصویب مجمع عمومی رسید. کنوانسیون حقوق کودک و پروتکل الحاقی آن درباره خرید و فروش کودکان ، خودفروشی کودکان و هرزه نگاری کودکان مصوب 18 ژانویه 2000 نیز مهم ترین سند الزام آور بین المللی و قاعده ساز در زمینه حقوق کودکان است.

    کنوانسیون اگر چه به طور مستقیم به اطفال در معرض خطر اشاره نکرده است اما در اصول مختلف خود به طور غیر مستقیم در بند 2 ماده 9 ، بند 1 ماده 19، بند 1 ماده 27 و ماده 32 به این اطفال اشاره كرده است.  (زینالی، 1388: 47-51)

    كليد واژه ها

    کودکان در معرض خطر، بزهکاری ، بزه دیدگی

    ارجاعات

    1.        امامی، حسن. حقوق مدنی. ج۵، تهران:1371، ص۲۴۴ـ۲۴۵،

    2.        معین، محمد. فرهنگ فارسی، جلد اول، چاپ یازدهم، تهران: انتشارات اميركبير، 1376، ص1429

    3.        Hornby A.S, (2005) Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Curraent English, Chief Editor: sally wehmeier, seventh edition, Oxford University Press

    4.        نحفی ابرند آبادی، علی حسین. سخنراني كودكان در معرض خطر و بزهكاري اطفال. كمیسیون حقوقی و قضایی آموزش دادگستری استان تهران، 1383

    5.        اردبیلی، محمدعلی. سخنراني كودكان در معرض خطر و بزهكاري اطفال، كمیسیون حقوقی و قضایی آموزش دادگستری استان تهران، 1383

    6.        پیش نویس لایحه پلیس اطفال و نوجوان، 1394

    7.        زینالی امیر حمزه . ابعاد حقوقی و جرم شناختی حمایت از کودکان و نوجوانان در معرض خطر. تهران:روزنامه رسمی ج. ا. ا، 1388، ص 60

    8.        همان، ص 59

    9.        قماشچی، فردوس.کودک آزاری، تهران، مع اجتماعی ناجا، 1387، ص 274

    10.     معظمی، شهلا. بزهکاری کودکان و نوجوانان. تهران: دادگستر، 1388، ص56

    11.     باصری، علی اکبر.  سیاست جنایی قضایی کودکان و نوجوانان در حقوق داخلی و اسناد بین المللی. تهران: خرسندی، 1387، ص88

    12.     مهدوی، محمود. اطفال و نوجوانان در معرض خطر. مطالعة موردی بررسی عوامل خطر بزهکاری در نوجوانان کانون اصلاح و تربیت تهران، پایان نامه، استاد راهنما دکتر محمد اشوری، دانشگاه تهران،1388

    13.     محسنی، فرید. دستاوردهای نظری و عملی جرم­شناسی رشد مدار، فصلنامه دیدگاه­های حقوق قضایی، 1393، شماره 66، صص 145-168

    14.     زينالي، اميرحمزه. همان، ص116.

    15.     قانون حمایت از کودکان بی سرپرست و بدسرپرست مصوب 1392

    16.     قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب 1382

نظر شما