You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • فضای قابل دفاع      Defensible Space

    فضای قابل دفاع به مکان‌های باز، نقاط ورودی و مسیرهایی گفته می‌شود که برای ساکنان این امکان را فراهم می‌آورد تا از مکان زندگی خود در برابر متجاوزان و فعالیت‌های جرم­خیز، محافظت کنند (فتحی و ستاکه، 1387: 180).

    متن

    پیشگیری وضعی شاملِ مجموعه اقدام‌ها و تدابیری است که به سمت تسلط بر محیط و شرایط پیرامونی جرم و مهار آن متمایل است. این نوع پیشگیری از یک‌سو، با کاهش وضعیت‌های پیش جنایی یا وضعیت‌های قبل از بزهکاری که وقوع جرم را سخت می‌کند و از سوی دیگر، با افزایش خطر شناسایی و دستگیری بزهکاران بالقوه صورت می‌گیرد (نجفی ابرندآبادی، 1377: 34). بحث فضای قابل دفاع که در زیرمجموعه پیشگیری وضعی تعریف شده است، درواقع دربرگیرنده قسمت اول تعریف بالا است. اولین کسی که به رابطه میان جرم و محیط فیزیکی اشاره کرد، «وود» بود. وی معتقد بود که پیشرفت در امر ساختمان‌سازی منجر به ایجاد موانع و محدودیت‌هایی در روابط ساکنان می‌گردد. نظریات وود، اسکارنیومن را به مطرح نمودن نظریه فضای قابل دفاع در سال 1971 ترغیب کرد (نیکوکار، 1394: 37). نیومن که یک مهندس معماری بود، طراحی ساختمان‌هایی را که به‌صورت مجتمع ساخته شده بودند به دلایل مختلف مورد انتقاد قرار داد. وی ادعا می‌کرد که چنین مجتمع‌هایی به خاطر داشتن ورودی و خروجی‌های متعدد و محوطه‌های عمومی و کنترل نشده، نسبت به سایر انواع ساختمان‌ها در برابر برخی جرائم مثل سرقت آسیب‌پذیرترند. به نظر نیومن این‌گونه معایب با افزایش کنترل و کاهش راه‌های فرار مرتکبین و حذف یا استفاده مفید و بهینه از محیط‌ها و راه­هایی که عبور و مرور در آن‌ها کم است، قابل‌رفع است (صفاری، 1388: 14). نیومن معتقد بود که تغییرات ایجاد شده در شکل و نقشه محیط، قادر است گرایش‌ها و نگرش‌های پنهان ساکنان آپارتمان‌ها ]کاشانه­ها[  را در حفظ حریمشان آشکار سازد و آن‌ها را به در پیش گرفتن رفتارهای مناسبی، برای مراقبت از حقوق و اموالشان وادار نماید. این قبیل رفتارها، به‌مرورزمان و بر اثر تکرار، به‌صورت جزئی از فعالیت‌ها و عادات روزمره آنان در می‌آیند و می‌توانند به‌عنوان عامل مهمی در برابر رفتارهای ضداجتماعی عمل کنند.

    درواقع، فضای قابل دفاع یک نظریه طراحی است که متأثر از سکونت انسان و تجربه کاربری است که از قسمت اعظم شیوه معماری روز عدول می‌کند (بیات و همکاران، 1387: 60). اصول و مبانی فضای قابل دفاع با هدف اصلاح شرایط کالبدی محله‌ها شکل گرفته است و در پی آن است تا ساکنان قادر باشند محیط اطراف خانه‌هایشان را کنترل کنند؛ بنابراین اصول آن بر مشارکت و خودیاری مردم تکیه دارد (محمد نسل، 1393: 212). نظریه فضای قابل دفاع بر چهار عنصر اصلی ذیل تکیه دارد: ایجاد حس قلمرو و مالکیت در فضا، افزایش نظارت طبیعی، خلق تصویر امن از محیط اطراف برای ناظران و مشارکت همسایه در محافظت از محله (محمد نسل، 1393: 212).

    در قلمروسازی صحبت از انواع فضا (خصوصی، نیمه‌خصوصی و عمومی) به میان می‌آید و در این فضاها باید مسئولیت هر نفر مشخص گردد تا بتواند به نقش خود مبنی بر دفاع از آن اقدام نماید. قلمرو گرایی به دنبال ارتقای حس تعلق ساکنان تا حد علاقه‌مندی به دفاع از محیط در برابر متجاوزان است. قلمرو گرایی می‌تواند به دو صورت واقعی (مانند حصار کشیدن) و نمادین (مانند نصب تابلو) باشد.

    نظارت طبیعی شاملِ موقعیت مکانی و استفاده از ویژگی‌های فیزیکی، ابزارهای مکانیکی و الکتریکی و افراد است تا بتواند با افزایش قابلیت دید، نظارت را افزایش دهد و باعث ترس بزهکاران و درنهایت پیشگیری از وقوع جرم شود. نظارت طبیعی به چهار مؤلفه: قابلیت دید، روشنایی، چشم‌انداز و فضای باز تقسیم‌بندی می‌گردد و این‌ها خود زمینه نظارت بهتر ناظران و مشارکت بیشتر همسایگان را به دنبال می‌آورد. درمجموع چنین نتیجه‌گیری می‌شود که یکی از راه‌های پیشگیری از وقوع جرم و تکرار آن، تبدیل فضاهای بی‌دفاع به فضاهای قابل دفاع است.

    امروزه در سطح شهر فضاهای بدون استفاده که درواقع قابل دفاع در برابر جرائم نیستند، به‌وفور دیده می‌شود. این فضاها که محل تجمع بزهکاران است، اسباب نارضایتی شهروندان را فراهم می­آورد. تمرکز پلیس و مدیریت پیشگیری بر آن‌ها می‌تواند سهم قابل‌توجهی در پیشگیری از وقوع جرائم بزهکاران و پاک‌سازی شهر از وضع مذکور داشته باشد. برای انجام این مأموریت، سازمان‌های مختلف از جمله پلیس باید اقدامات منسجم و یکپارچه‌ای را انجام دهند.

    پلیس در حوزه طراحی فضاهای قابل دفاع می‌تواند چند کار مهم و تأثیرگذار انجام دهد: ابتدا فضاهای بی‌دفاع شهری را شناسایی و به همراه مستندات جرم­خیزی و جرم‌زایی آن به مراجع مربوط منعکس نماید و به صورت مستمر پیگیری کند تا این اماکن به فضاهای قابل دفاع تبدیل شوند؛ سپس در کمیسیون‌ها و مجامع تخصصی سیاست‌گذاری پیرامون فضاهای شهری اعم از عمومی و نیمه‌خصوصی جایگاه تعریف‌شده‌ای را برای خود مشخص و عضویت خود را به تأیید مراجع ذی‌ربط برساند و سرانجام با استفاده از داده‌های حاصل از بررسی جرائم رخ داده در این فضاها، نظرات کاربردی و سازنده و تخصصی خود را در جهت رفع موارد مبتلا به در طراحی‌های جدید ارائه نماید. ازآنجایی‌که این داده‌ها تنها در اختیار پلیس است و برای دیگران جدید و بدیع است بدیهی است در صورت ارائه به‌موقع آن، از سوی متولیان طراحی فضا مورد استقبال قرار خواهد گرفت.

    واژگان کلیدی: فضای قابل دفاع، نظریه قابل دفاع، نیومن.

    منابع

    1. بیات، بهرام و همکاران (1387)، پیشگیری از جرم با تکیه بر رویکرد اجتماع‌محور (پیشگیری اجتماعی از جرم)، معاونت اجتماعی نیروی انتظامی، اداره کل معاونت اجتماعی.

    2. صفاری، علی (1380)، «مبانی نظری پیشگیری از وقوع جرم»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 33-34.

    3. فرجی، حمید، مبانی نظری پیشگیری وضعی، سایت حقوق جزا و جرم‌شناسی ایران.

    4. محمدنسل، غلامرضا (1393)، کلیات پیشگیری از جرم، تهران: نشر میزان.

    5. نجفی ابرندآبادی، حسین‌علی و حمید هاشم بیگی (1377)، دانش‌نامه جرم‌شناسی، دانشگاه شهید بهشتی

    6. نیکوکار، حمید (1393)، دانش­نامه پیشگیری از جرم آکسفورد، تهران: میزان.

    منابع بیشتر برای مطالعه

    1. سلیمی، علی و محمد داوری (1385)، جامعه‌شناسی کج‌روی، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

    2. محمد نسل، غلامرضا (1390)، پلیس و پیشگیری از جرم، نشر میزان: تهران.

نظر شما