You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • آسیب‌شناسی پیشگیری (Prevention Pathology)

    تعریف

    تشخیص ضعف‌ها، کاستی‌ها و یا تحلیل اوضاع پیرامونی را ـ که می‌تواند به بروز تهدید منجر شود ـ آسیب‌شناسی می‌گویند (چالوک، 1389: 16). آسیب‌شناسی اجتماعی مطالعه و ریشه‌یابی بی‌نظمی‌ها، ناهنجاری‌ها و آسیب‌هایی نظیر بی‌کاری، اعتیاد، فقر، خودکشی، طلاق و غیره همراه با علل و شیوه‌های پیش‌گیری و درمان آن‌ها و نیز مطالعه اوضاع بیمارگونه اجتماعی است (فؤادیان،1391).

    متن

    آسیب به معنای زخم و جراحت و صدمه از حوزه زیست‌شناسی به مباحث اجتماعی و سپس امنیتی وارد شده است لذا واژه «آسیب» اگرچه در زمان‌های طولانی به‌کاربرده شده، اما مفهوم جامعه‌شناسی آن جدید است و در مقابل تهدید به‌کار می‌رود.  آسیب از یک ‌جهت نقایص و ضعف‌ها و مشکلات درونی و ساختاری محیط را دربرمی‌گیرد و از جهت دیگر آسیب‌پذیری یک دستگاه از نظر کمی و کیفی در حد یک تهدید جدی تلقی نمی‌گردد. بنابراین ممکن است گسترش آسیب‌ها به یک تهدید امنیتی تبدیل شود که در این صورت می‌توان از تهدید داخلی نام برد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از فقر، نبود بهداشت عمومی، تعارضات قومی ـ نژادی. تهدیدات خارجی با آسیب‌های داخلی رابطه مستقیم دارد یعنی با بالا رفتن درجه آسیب، احتمال وجود تهدیدات خارجی نیز افزایش می‌یابد (دعا، 1386: 106).

    آسیب ممکن است شکل بالفعل یا بالقوه داشته باشد. به‌بیان‌دیگر، می‌تواند شکل احتمالی نیز بیابد. لفظ آسیب اعم است  از «موانع» که معمولاً به آسیب‌های خارجی گفته می‌شود و «آفت‌ها» که معمولاً به آسیب‌های داخلی اطلاق می‌گردد. (دروگر،1390) ضمناً طیف‌بندی آسیب‌ها از فرد تا گروه و سازمان و اجتماع و جامعه قابل‌بررسی است.

     تهدید را نیز معانی مختلفی کرده‌اند ازجمله وجود یک فشار خارجی (ماندل، 1377: 61) یا فقدان امنیت و نیز اقداماتی که کمیت و کیفیت زندگی مردم یک کشور یا دامنه اختیارات حکومت را به‌طورجدی کاهش دهد. در فرهنگ وبستر چنین تعریف شده است: علامتی که حاکی از قریب‌الوقوع بودن واقعه‌ای ناخوشایند و یا ناگوار باشد (غفورزاده ورنو، 1388: 55).

     باری بوزان فقدان امنیت و ناامنی را بازتاب ترکیبی از تهدیدات آسیب‌پذیری‌ها دانسته و معتقد است که جدا ساختن معنادار آن‌ها از یکدیگر غیرممکن است (بوزان،1379: 135). محققان مسأله اجتماعی را ناشی از روابط انسانی برشمرده‌اند و آن را نوعی بیماری یا بی‌نظمی در جامعه تلقی می‌کنند. انحراف اجتماعی یا آسیب اجتماعی معادل کج‌روی به‌کار می‌رود و بر همین اساس آسیب‌شناسی اجتماعی، عنوانی رایج برای مطالعه علمی و اجتماعی این پدیده شده است. جامعه‌شناسی کج‌روی (پیشگیری) عمدتاً در سطح جامعه‌شناسی خرد و جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی (پیشگیری) در سطح جامعه‌شناسی میانه قرار دارد (سلیمی و داوری،1387، صص 122-119) بر این اساس منظور ما از آسیب در این جا کج‌روی و جرم است.

    آسیب و تهدید را از دیدگاه‌های مختلف به انواع گوناگونی تقسیم‌بندی نموده‌اند ولی در این مقاله طبق نظر بوزان آن‌ها را با انواع اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، نظامی و زیست‌محیطی در نظر می‌گیریم. آسیب‌شناسی یا پاتولوژی از علوم پزشکی به علوم اجتماعی وارد شده و در اصل، به معنای «مطالعه علل بیماری و عوارض و علایم غیرعادی است»(ستوده، 1384: 20). در مباحث جامعه‌شناسی انحرافات، پاتولوژی یا آسیب‌شناسی را علم مطالعه و بررسی اختلال و گسل دستگاه‌ها، بخش‌ها و اجزا در سطوح مختلف اعم از ارگانیکی، فیزیولوژیکی، بیولوژیکی و اجتماعی تعریف کرده و جامعه‌شناسانی که این واژه را از فرهنگ پزشکی جهت اشاره به دردها بیماری‌های اجتماعی عاریت گرفته‌اند؛ هر نوع انحراف از نرم اجتماعی  به هر اختلال در کارکرد نظام اجتماعی را به‌گونه‌ای به مبحث آسیب‌شناسی اجتماعی ربط داده و مباحث مربوط به انحرافات، نابهنجاری‌ها، اختلالات رفتاری، بزهکاری‌ها و به‌طور عام مسائل و مشکلات اجتماعی را تحت مباحث کلی‌تری به نام آسیب‌شناسی اجتماعی مطرح می‌کنند (محسنی تبریزی، 1383: 25).

    با این توصیف آسیب‌شناسی پیشگیری از جرم می‌تواند با مدل‌ها و روش‌های مختلفی انجام شود که در این اثر به یک مدل علمی که متناسب با یافته‌های پژوهشی در حوزه پیشگیری از جرم است، اشاره می‌شود.

    الف. در مطالعات پیشگیری از جرم اصل بر این است که هر چه اقدامات پیشگیرانه از سوی خود فرد شروع شود و سپس به خانواده و گروه و محله و جامعه و کشور و سطح منطقه‌ای و در نهایت به سطح بین‌المللی برسد، از اثربخشی بیشتر و بهتری برخوردار خواهد بود. مفهوم این بحث در نمودار ذیل به شکل خلاصه نشان داده شده است.

    ب. بر اساس مطالعات انجام شده، هرچه اقدامات پیشگیرانه به‌صورت غیررسمی و از طریق ملت و اجتماع انجام شود از تأثیرگذاری بهتری برخوردار است نسبت به زمانی که این اقدامات به شکل رسمی و از سوی دستگاه‌های حکومتی به اجرا شوند. این مطلب نیز در نمودار زیر نشان داده می‌شود.

     

    ج. هرچقدر انجام اقدامات پیشگیرانه به‌صورت تعاملی و مشارکتی انجام شود، تأثیرگذاری آن بیشتر از زمانی خواهد بود که اقدامات مذکور به‌طور انفرادی باشد. 

     

                                                                                        

    بر اساس آنچه در سه نمودار فوق آمده است می‌توان پیشگیری از جرم را در سه دسته جداگانه به شرح مندرج در نمودارها تقسیم‌ کرد. دسته اول شامل پیشگیری فردی، پیشگیری خانوادگی، پیشگیری گروهی، پیشگیری محلی، پیشگیری جامعه‌ای، پیشگیری ملی، پیشگیری منطقه‌ای و بالاخره پیشگیری بین‌المللی. دسته دوم شامل پیشگیری رسمی و پیشگیری غیررسمی. و دسته سوم اعم از پیشگیری تک نهادی و پیشگیری چند نهادی و مشارکتی. آسیب‌شناسی نیز در هر یک از دسته‌های مذکور و مؤلفه‌های زیرمجموعه آن‌ها انجام می‌شود. به عبارتی آسیب‌ها و تهدیدهای هر یک از مؤلفه‌های فوق‌الذکر احصا می‌شود ولی از آن جا که انجام این کار برای همه مؤلفه‌ها از حوصله این مقاله خارج است و همچنین تعداد و کیفیت آسیب و تهدیدها فرضی و در صورت صحت داشتن مختص یک مکان و زمان معین است، ورود داده‌های مربوط به یک موقعیت خاص صحیح نیست. یقیناً نتایج در شرایط زمانی و مکانی دیگر متفاوت است. در این مقاله فقط به‌عنوان نمونه مدل آسیب‌شناسی درباره یک مؤلفه (پیشگیری سطح فردی) ترسیم می‌شود. طبیعی است که اگر محققی قصد انجام آن را در یک بازه تعریف شده داشته باشد، می‌تواند از این الگو استفاده کند و سپس با تجزیه و تحلیل داده‌های حاصل از مؤلفه‌ها، نتایج لازم را استخراج نماید.

    د. الگوی دیگر آسیب‌شناسی پیشگیری می‌تواند بر اساس انواع اصلی پیشگیری اعم از وضعی، کیفری و اجتماعی و در قالب نمونه فوق‌الذکر بیاید و سپس وضعیت هر نوع پیشگیری در محدوده خواسته‌شده، به دست آید.

    از نظر علمی نیز نظریه آسیب‌شناسی اجتماعی وجود دارد که آن خود می‌تواند در جایگاه یک الگوی برآورد آسیب‌شناسی مورداستفاده قرار گیرد. این نظریه قائل به تشبیه جامعه به بدن موجود زنده است و وضعیت سلامت بیماری بدنی را با وضعیت جامعه مقایسه می‌کند. همان‌گونه که اگر یکی از اندام‌های بدن به‌درستی کار خود را انجام ندهد، کل بدن موجود دچار اختلال و بحران بیماری می‌شود، اگر بخشی از جامعه نیز نتواند کارکرد خود را به‌درستی ایفا نماید، بیماری یا آسیب اجتماعی رخ خواهد داد. طبق نظریه آسیب‌شناسی اجتماعی، معضلات اجتماعی نتیجه اختلال در نهادهای اجتماعی هستند. این نظریه به اختلال در کارکرد اجتماعی شدن و هم‌نوایی اجتماعی برخی از اعضاء و گروه‌های جامعه به‌عنوان علت پیدایش بیماری‌ها و آسیب‌های اجتماعی تأکید دارد. بیماری‌های اجتماعی زمانی به وجود می‌آیند که اعضای یک جامعه به‌طور مناسب، اجتماعی نشده و با هنجارها و ارزش‌ها تطابق و هم‌نوایی نیافته‌اند. این نظریه معتقداست که برای جلوگیری یا حل مسائل اجتماعی اعضای یک جامعه، (افراد بیمار) باید در خانواده، مدرسه، کلیسا، محل کار یا رسانه‌های جمعی، آموزش اخلاقی یا جامعه‌پذیری درست را دریافت کنند (حسینی، 1385: 43).

    واژگان کلیدی

    آسیب، آسیب‌شناسی، آسیب‌شناسی پیشگیری از جرم

    منابع

    1-    بوزان، باری (1379) امنیت ملی و دولت‌های پست‌مدرن، مجله گفتمان امنیت ملی، موسسه مطالعاتی سیاسی فرهنگی اندیشه ناب، تهران.

    2-   چالوک، غلامرضا (1388) جزوه آموزشی پدافند غیرعامل، تهران، دانشکده فرماندهی وستاد

    3- دانشگاه عالی دفاع ملی (دعا) (1387) تهدیدات قدرت ملی، انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران.

    4-  ستوده، هدایت ا...(1380) آسیب‌شناسی اجتماعی (جامعه‌شناسی انحرافی)، تهران، انتشارات آوای نور.

    5-    سلیمی، علی وداوری، محمد. (1387) جامعه‌شناسی کج‌روی، ویراست دوم، چاپ چهارم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم

    6- غفورزاده ورنو، عزت ا...(1388) تهدیدات اجتماعی و امنیت ملی، انتشارت دعا، تهران

    7-   فؤادیان، رسول. (1391) مقاله علل و عوامل پیدایش آسیب‌ها اجتماعی، سایت زندان سمنان

    8-  ماندل، رابرت (1377) چهره متغیر امنیت ملی، ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران.

     

     

     

نظر شما