You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • پیشگیری از بزه‌دیدگی

    تعریف

    بزه‌دیده خاص شخصی است که بر اثر رفتاری که در قانون جرم تلقی شده و قابل مجازات است متحمل آسیب شود. این آسیب ممکن است جسمانی، روانی، اجتماعی، عاطفی یا مالی باشد (عباچی، 1388: 127). پیشگیری از بزه‌دیدگی به معنای مجموعه تدابیر و اقداماتی است که از این گونه رفتارها جلوگیری نماید.

    متن

    بزه‌دیده به دو معنای عام و خاص به‌کار‌ می‌رود. نوع عام آن که با واژه قربانی شهرت دارد. قربانی شخصی است که به جهت وضعیت و موقعیت خاص متحمل پیامدهای دردآور و مشقت‌باری می‌شود که عواملی فیزیکی، روانی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و‌حتی طبیعی دارد (نجفی ابرندآبادی، 1385). مثلث جرم شامل بزهکار، بزه‌دیده، فرصت و موقعیت است؛ هرچند برخی آن را به بزهکار، بزه‌دیده و نظارت و کنترل تعریف کرده‌اند (صادقی، 1393).

    بزه‌دیدگی به دو نوع بالقوّه و بالفعل تقسیم می‌شود. بزه‌دیدگان بالقوه آن گروه‌های خاصی از افراد جامعه هستند که به دلیل جنسیت، سن، نژاد، معلولیت، بدسرپرستی و یا بی‌سرپرستی در شرایط نامساعدی قرار دارند که بیشتر از سایر گروه‌های اجتماعی در معرض خطر قربانی شدن، قرار دارند (وروایی و فاطمی موحد، 1395: 67). بزه‌دیده بالفعل آن است که تاکنون حداقل یک‌بار از سوی بزهکاران مورد ظلم واقع شده است.

    امروزه اهمیت بزه‌دیده در جرم‌شناسی به حدی است که علمی مخصوص به قربانی‌شناسی وضع شده و تعداد زیادی نظریات علمی با همین رویکرد مطرح شده است. بر اساس علم قربانی‌شناسی چون معمولاً 10% افراد جامعه مجرم هستند، این منطقی نیست که همه هزینه‌های پیشگیری از جرم، صرف همین 10% بزهکار ‌شود تا آن‌ مانع از وقوع جرم شویم درحالی‌که 90% دیگر افراد جامعه بزه‌دیده بالقوه هستند. حال ممکن است که همین 10% نیز در برخی مواقع بزه‌دیده واقع شوند، پس می‌توان گفت که 100% افراد جامعه بزه‌دیدگان بالقوّه‌اند. بنابراین منطقی‌تر این است تا هزینه‌های عمومی را پیرامون این قربانیان هزینه نماییم، چرا که اگر بزه‌دیدگان بالقوه را به مرحله‌ای برسانیم که بزه‌دیده نشوند، درواقع از بزهکاری پیشگیری کرده‌ایم.

    بزه‌دیدگی را از دو جهت می‌توان بررسی کرد. یکی این که وقوع بزه‌دیدگی اولین بار است و یا این که پیش از این تکرار شده است. پیشگیری از بزه‌دیدگی نخستین یعنی وقوع اولین مورد از بزه‌دیدگی فرد، و در آن سعی می‌شود تا از بزه‌دیدگی کسانی که تاکنون مورد جرم واقع نشده‌اند، جلوگیری شود در پیشگیری از بزه‌دیدگی مکرراین موضوع مطرح می‌شود که بزه‌دیدگان بر اساس نظریه «برچسب‌زنی»، بیشتر از دیگران، مستعد بزه‌دیدگی ثانوی هستند. همواره بزه‌دیدگان اولیه از سوی بزهکاران طعمه و هدف مستعد و مناسبی هستند.

     

    بحث بعدی بزه‌دیدگی اصلی یا تبعی نام دارد. بر این اساس پیشگیری از بزه‌دیدگی را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد که عبارتند از پیشگیری از بزه‌دیدگی نخستین، پیشگیری از بزه‌دیدگی مکرر، پیشگیری از بزه‌دیدگی اصلی و پیشگیری از بزه‌دیدگی تبعی (محمد نسل، 1393: 45). پیشگیری از بزه‌دیدگی اصلی به این معنی است که منظور کلی و اصلی برنامه‌های پیشگیرانه، جلوگیری از وقوع و یا کاهش ناشی از صدمات بزه اصلی مانند سرقت به عنف باشد. پیشگیری از بزه‌دیدگی تبعی یا بزه‌دیدگی ثانوی به معنای تحمیل بزه‌دیدگی به فرد از سوی خانواده و یا سایر افراد جامعه است. برای مثال، ممکن است زنی که مورد تجاوز جنسی قرارگرفته است، گرچه بی‌گناه است ولیکن از سوی شوهر طرد و طلاق داده شود. بزه‌دیدگی می‌تواند در سطوح مختلف تعریف شود؛ برای نمونه:

    . در سطح فردی شامل زنان و کودکان و سالخوردگان

    . در سطح خانوادگی شامل خانواده‌های فقیر به معنای عام (فقر علمی، اقتصادی و اجتماعی و..)

    . در سطح محلی مانند محله‌های پایین‌شهر و کمتر توسعه‌یافته

    . در سطح جوامع و گروه‌ها، قومیت‌ها و نژادهای خاص

    . در سطح بین‌المللی، کشورهای کمتر توسعه‌یافته و وابسته

     بر اساس تحقیقات انجام شده، احتمال سرقت مجدد از خانه‌ای که برای اولین بار مورد دستبرد واقع شده، چهار برابر خانه‌های دیگر است و نیز آن که 50% دستبردهای مجدد، ظرف یک هفته اول پس از دستبرد اول روی می‌دهد (محمد نسل، 1393: 168). این موضوع می‌تواند درباره همه بزه‌دیدگان در سطوح مختلف با اندکی تفاوت مصداق داشته باشد و همین مطلب کافی است تا ضرورت پرداختن به پیشگیری بزه‌دیده مدار مطرح و بر آن سرمایه‌گذاری و تأکید شود.

    انواع پیشگیری بزه‌دیده مدار عبارت است از:

    1.       پیشگیری از بزه‌دیدگی اصلی

    2.       پیشگیری از بزه‌دیدگی تبعی

    3.       پیشگیری از بزه‌دیدگی اولیه

    4.       پیشگیری از بزه‌دیدگی تکراری

    5.       پیشگیری از بزه‌دیدگی افراد

    6.       پیشگیری از بزه‌دیدگی خانواده‌ها

    7.       پیشگیری از بزه‌دیدگی گروه‌ها

    8.       پیشگیری از بزه‌دیدگی اقوام

    9.       پیشگیری از بزه‌دیدگی جوامع

     بر اساس مدل کلارک شخص مجرم هدفی را برمی‌گزیند که خطر و زحمتی کمتر، عذر و بهانه و پاداشی بیشتر داشته باشد. مؤسسه ملی پیشگیری از جرم نظریه‌ای مشابه طرح می‌کند که چهار عامل نامیده می‌شود و عبارتند از:

    1.       عدم استفاده با دسترسی مجرم

    2.       به تأخیر انداختن عمل

    3.       تشخیص جرم

    4.       تحذیر از حمله یا جرم

     این اعمال به‌جای اقدامات پیشگیرانه بر روی مجرمان، می‌خواهد تا قربانی به هدفی غیرجذاب برای بزهکار تبدیل شود. اگر خطر دستگیری یا شناسایی یک قربانی از سایر قربانیان بیشتر باشد، احتمال کمتری برای انتخاب وی وجود دارد. اگر به دلیل وجود موانع، دسترسی به هدفی برای مجرمان از هدف‌های دیگر دشوارتر باشد؛ مجرمان هدف دیگری را انتخاب می‌کنند. اگر دست‌آورد احتمالی برای بزهکاران نیز کمت باشد، از احتمال انتخاب شدن شخص قربانی، کاسته می‌شود. آخر این که بررسی علت ورود افراد از طریق گرفتن اثرانگشت، امضاء و سایر روش‌ها از ورود مجرمان و یا آوردن بهانه از سویشان، جلوگیری می‌کند (آرینگتون،1390: 87)

    راهبردهای اصلی پیشگیری از بزه‌دیدگی مانند پیشگیری از بزهکاری همان سه نوع وضعی، اجتماعی و کیفری است. برای مثال در نوع پیشگیری وضعی  با تغییر در ساختار ساختمان، می‌توان مانع دزدی از آن شد. در نوع پیشگیری اجتماعی با آموزش مهارت‌های لازم به افراد می‌شود از قربانی شدن آن‌ها پیشگیری نمود؛ برای مثال با مجازات کردن برخی قربانیان مانند معتادان به مواد مخدر، می‌توان از ارتکاب جرم مجدد آن‌ها و هم چنین گرفتار شدن سایر افراد به این نوع جرایم پیشگیری کرد. البته باید یادآوری کرد که نوع کیفری درباره همه بزه‌دیدگان مصداق صحیح پیدا نمی‌کند.

    در مجموع می‌توان ادعا کرد که پیشگیری از بزه‌دیدگی حوزه و سطوح وسیع و گوناگونی دارد؛ در این قسمت فقط به بیان چند راهکار بسنده می‌نماییم.

    راهکارهای پیشگیری از بزه‌دیدگی

    ·         اصلاح نقاط احتمالی آسیب‌پذیر بزه‌دیدگان

    ·         ارجاع بزه‌دیدگان به واحد دفاع در برابر بزه‌دیدگی

    ·         تجزیه و تحلیل اطلاعات پلیس برای تعیین نقاط آسیب‌پذیر در برابر بزهکاری

    ·         تبلیغات مستمر در زمینه تأمین امنیت

    ·         افزایش ارتباط بین بزه‌دیدگان پلیس از طریق ارائه سرویس‌های تلفنی و فن‌آوری‌های جدید

    ·         محافظت از بزه‌دیده با از بین بردن فرصت‌های بعدی

    ·         تغییر مسئولیت در مورد مسأله تکرار بزه‌دیدگی با روش‌های آموزش بزه‌دیدگان و بهبود شیوه‌های مدیریتی

    ·         افزایش خطر بازداشت چه به‌صورت عملی و چه در ذهن بزهکاران با روش‌هایی نظیر افزایش نظارت به‌صورت موقتی و کاهش منافع (محمد نسل و نوروزی و همکاران، 1393)

    نقش پلیس در این حوزه بی‌بدیل و اجتناب‌ناپذیر است و می‌تواند با اجرا کردن راهکارهای فوق‌الذکر و با امکانات و اختیاراتش تا حد زیادی در پیشگیری از بزه‌دیدگی کمک کند.

    واژگان کلیدی

    بزه‌دیده، پیشگیری بزه‌دیده مدار، قربانی‌شناسی

     منابع

    1.       آرینگتون، ریچاردال (1390) پیشگیری از جرم راهنمای عملی مأموران پلیس، مترجم دکتر عفت ملک، دفتر تحقیقات کاربردی پلیس پیشگیری.

    2.       عباجی، مریم (1388) پیشگیری از بزه‌دیدگی مکرر کودکان با تأکید بر نقش پلیس، مجموعه مقالات ارائه‌شده در نخستین همایش ملی پیشگیری از جرم، تهران، معاون تربیت و آموزش پلیس

    3.        محمد نسل، غلامرضا (1393) پلیس و پیشگیری از جرم، تهران، نشر میزان معاونت آموزش پلیس

    4.       نجفی ابرندآبادی، علی حسین (1385) مباحثی در علوم جنایی، ویراست پنجم، به کوشش شهرام ابراهیمی

    5.       نوروزی، بهرام و بارانی، محمد و سرکشیکیان، سید محمدحسین (1392) پیشگیری از جرم از نظریه تا عمل، تهران،

    6.       وروایی، اکبر و فاطمی موحد، حمید (1395) پیمایش جرم، تهران، دانشگاه علوم انتظامی امین

    منابع بیشتر

    1.       پیترورسلی (1388) نظریه‌های جامعه‌شناسی نظم، مترجم سعید معیدفر، تهران، انتشارات جامعه شناسان.

    2.       سلیمی، علی و داوری، محمد، (1385)، جامعه‌شناسی کج‌روی، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

    3.       مرکوس فلسون ورونالدوی. کلارک (1393) فرصت و بزهکاری، مترجمین محسن کلانتری و سمیه قزلباش

     

     

نظر شما