You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • نظریه بی‌سازمانی اجتماعی      Social Disorganizaion Theory

    تعریف

    الیوت بی‌سازمانی اجتماعی را نظمی می‌داند که اعضای جامعه آن را شکسته‌اند و بدون حل باقی مانده است. فاریس بی‌سازمانی اجتماعی را اختلال در الگوها و سازوکارهای موجود در واکنش‌های افراد جامعه می‌داند. استارک پنج مؤلفه اصلی را بی‌سازمانی اجتماعی برمی‌شمرد که عبارتند از تراکم جمعیت در یک محله کوچک، فقر، استفاده چندگانه از محیط، تحرک

    اصطلاح بی‌سازمانی اجتماعی جغرافیایی و ناپایداری (نیکوکار، 1394: 670).

    متن

    به تزلزل در نظام هنجارها، قواعد و قوانینی دلالت دارد که باید ثبات را تأمین کنند، ولی قادر به تأمین نظم و ثبات نیستند. این دیدگاه بر چگونگی شکستن هنجارها، قواعد، نظام‌های مستقر و قوانینی تأکید می‌کند که اجازه می‌دهد تا مشکلات اجتماعی توسعه یابند. دیدگاه بی‌سازمانی در تحلیل و بررسی مشکلات اجتماعی بر اوضاعی که موجب ازهم‌گسیختگی و شکسته شدن هنجارها و ارزش‌های جامعه می‌شود، تأکید می‌کند (حسینی، 1385: 43).

    این نظریه متأثر از رهیافت کارکردگرایی ساختی، قائل به وجود ساخت‌وسازمان در جامعه است و واحد تحلیل خود را، واحدهای بزرگی همچون اقشار، گروه‌ها و طبقات اجتماعی قرار داده است. این دیدگاه پیدایش مسائل اجتماعی را در نتیجه عدم تعادل ساختی و تعارض ساختی می‌داند. طبق این نظریه علت اصلی بروز مسائل اجتماعی تغییرات شدید و سریع فنی، جمعیتی یا فرهنگی است و این تغییرات عدم تعادل را به دنبال دارند لذا موجب بروز مسائل اجتماعی می‌شوند و دو راه‌حل پیشنهاد می‌کنند.

    1.        تلاش برای تحکیم نظم اجتماعی از طریق تعدیل قوانین و تدوین مقرراتی که بتواند در نظم اجتماعی جدید پاسخگو باشد.

    2.        کاهش سرعت تغییرات و تلاش برای پیش‌بینی آثار زیان‌بار آن (معیدفر،1385: ص 239).

    3.        بر اساس مبانی نظری موجود، نظریه بی‌سازمانی به دو صورت بیان شده است:

    4.        عده‌ای بی‌سازمانی را همان نظریه معرف فشار مرتن (نابسامانی اجتماعی) گفته‌اند.

    5.        عده‌ای دیگر بی‌سازمانی اجتماعی را به حوزه مطالعات شیکاگو ربط داده‌اند.

    در این مقاله هر دو رویکرد مذکور توضیح داده می‌شود.

    1ـ از دیدگاه گروه اول

    مرتن تعارض ساختاری در جامعه را باعث افزایش بی‌نظمی و ناامنی می‌داند و معتقد است که اگر بین اهداف زندگی (ارزش‌های اجتماعی) و وسایل رسیدن به آن‌ها (هنجارها و فرصت‌های اجتماعی) ناهماهنگی ایجاد شود، بی‌سازمانی و بی‌نظمی و در نتیجه بزهکاری ترویج می‌شود (رفیع پور، 1378؛ ص 239). به عبارتی در هر جامعه دو ساخت اساسی وجود دارد: اهداف نهادی شده و وسایل نهادی شده. اهداف نهادی شده عبارت است از تعاریف نهادی شده درباره ارزش‌ها و امور مطلوب. وسایل نهادی شده عبارت است از شیوه‌های استانداردشده برای نیل به اهداف و یا ناهنجاری‌های مقرری که برای وصول به اهداف نهادی شده وضع شده است. یکپارچگی و انسجام اجتماعی حالتی است که در یک نظام میان این دو ساخت تعادل برقرار باشد و اگر این تعادل نباشد احتمالاً چهار حالت پیش می‌آید. به عقیده وی جرم هنگامی به وجود می‌آید که بین ساختار فرهنگی و ساختار اجتماعی هماهنگی نباشد. او بر این اساس افراد جامعه را به پنج گروه تقسیم می‌کند و چهار گروه نوآوران، مناسک‌گرایان، طردشدگان و انقلابیون را کج‌رو می‌داند (صادقی،1392).

    1.        نوآوری: رایج‌ترین شیوه انطباق فردی و عبارت است از این که فرد با خلق شیوه‌های جدید هنجارشکنانه و خلاف قانون قصد رسیدن به اهداف نهادی شده را داشته باشد؛ مثل انواع مشاغل کاذب فعلی از قبیل دست‌فروشی، کوپن‌فروشی ...که عوارض اجتماعی به دنبال دارند.

    2.        مناسک‌گرایی: فرد به خاطر مأیوس شدن از اهداف نهادی شده آن را فراموش می‌کند و در عوض با تأکید یک‌سویه و نادرست بر وسایل نهادی شده، مانع تحقق موفقیت سایر اقشار جامعه در رسیدن به اهداف نهادی شده می‌شود. این‌گونه افراد معمولاً در ادارات و نهادهای اجرایی کار می‌کنند و چون خود آن‌ها امکان موفقیت ندارند با مانع‌تراشی و بزرگ‌نمایی غیراصولی هنجارها در نظام اداری و اجرایی، مانع رسیدن دیگران به آن اهداف می‌شوند.

    3.        انزواطلبی: فرد به دلیل موفق نشدن خود را از جامعه دور نگه می‌دارد. این‌ها کسانی‌اند که بارها در رسیدن به اهداف شکست خورده‌اند و دوگروهند: عده‌ای با ایجاد سرگرمی‌های فرعی در زندگی خود را از مسیر اصلی جامعه دور نگه می‌دارند و عده دیگر به مواد مخدر و... پناه می‌برند. به گروه اول انزواطلب مثبت و به گروه دوم انزواطلب منفی می‌گویند.

    4.        شورشی:‌ برای تغییر وضعیت موجود دست به خشونت می‌زنند و دو گروهند: گروهی در جهت براندازی وضع موجود و مخالفت خشونت‌بار با آن برمی‌خیزند که به نام هرج‌ومرج طلب معروف‌اند و گروهی درصدد تغییر وضع موجود به امید استقرار یک جامعه متعادل (بین اهداف و وسایل) برمی‌خیزند که بنام انقلابی‌ها معروف‌اند (معیدفر،1385: 40-43)

     جامعه بی‌سازمان آن است که آرزوهایی را برای افراد برمی‌انگیزد و در همان حال شیوه‌های مقبول دستیابی به آن را حداقل برای تعدادی از افراد محدود می‌کند لذا این افراد در وضعیت روانی خاصی قرار می‌گیرند و مجبور می‌شوند تا برحسب میزان درونی کردن یکی از دو عنصر اهداف و وسایل مشروع یکی از آن دو و یا هر دو را انکار کند (سلیمی وداوری ص 207).

     این بریدگی میان اهداف و وسایل ممکن است به دو دلیل رخ دهد؛ یکی وسعت یافتن شتابان اهداف و دیگری محدودیت راه‌های مشروع برای دست یافتن به هدف‌ها (سلیمی و داوری، 329).

    2ـ بر اساس رویکرد گروه دوم

     بر این اساس نظریه، بی‌سازمان اجتماعی در محیط، سازوکار کنترل اجتماعی را تضعیف می‌کند. در نتیجه رفتارهای انحرافی و بی‌نزاکتی اجتماعی شیوع می‌یابد که این خود منجر به جرم و ترس از جرم می‌شود. در این نظریه آمار جرائم به ویژگی‌های بوم‌شناسانه محله ارتباط دارد. اهالی علاقه‌ای به پرداختن به مشکلات پیرامون خود ندارند و منابع کنترل جامعه نظیر خانواده، مدرسه، اصناف و... بی‌سازمان و ضعیف می‌شوند و تعامل و ارتباطی وجود ندارد و همگرایی میان اهالی و توجه به موضوعات مشترک مناسب نیست (نیکوکار،1391: 130). شاو و مک کی ـ از اعضای مکتب شیکاگو ـ بر اساس نظریه بی‌سازمانی اجتماعی، بزهکاری جوانان در محدوده شهرها را مطالعه و محل اقامت جوانان بزهکار در شیکاگو و شهرها را ترسیم کردند. آن‌ها یافته‌هایشان را به حرکات عمومی جمعیت و عدم تجانس فرهنگی نسبت دادند.

    بی‌ثباتی همگانی و تجزیه فرهنگی منجر به ظهور بی‌سازمانی اجتماعی می‌شود. سهولت جابه‌جایی مهاجران به حوزه‌های درونی شهر، اوضاع را به نفع بزهکاران و خلافکاران مهیا می‌کند و برای مهاجران مشکل‌ساز می‌شود، چراکه آن‌ها در این محیط زندگی می‌کردند و می‌بایستی خود را از این‌گونه فعالیت‌ها دور نگه می‌داشتند. بزهکاری موجود در این مناطق، باعث به وجود آمدن تنوع و از دست رفتن کنترل اخلاقی گروه‌ها یا نهادها می‌شود ( معظمی،1388: 75)

    واژگان کلیدی

    نظریه بی‌سازمانی اجتماعی، نابسامانی اجتماعی، نظریه مرتن

    منابع

    1.        سلیمی، علی و داوری، محمد، (1385) جامعه‌شناسی کج‌روی، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

    2.        صادقی، سهیلا (1392) تقریرات درس نظریات پیشگیری از جرم، کلاس دکتری

    3.        معظمی، شهلا (1388) بزهکاری کودکان و نوجوانان، چاپ اول، تهران دادگستر

    4.        معیدفر، سعید (1385) جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، چ اول، نشر نور علم، همدان

    5.        نیکوکار حمیدرضا (1394) دانشنامه پیشگیری از جرم آکسفورد، تهران، میزان

    6.        ــــــــــــــــ و همت پور، بهاره (1391) ترس از جرم، تهران، میزان

    منابع بیشتر:

    1.        سعیدنیا، محمدرضا (1385) مجموعه قوانین و مقررات اطفال و نوجوانان، تهران، انتشارات حقوقی.

    2.        ریچارد، ریکمن (1387) نظریه‌های شخصیت، مترجم مهرداد فیروز بخت، ویراست نهم، نشر ارسباران، تهران

    3.        جرج توماس کوریان (1394) دانشنامه جهانی پلیس و نظام‌های تأدیبی، مترجم مجید خباز، دانشگاه علوم انتظامی

    4.        دونالدجی (1388) نظریه‌های بزهکاری، مترجم صغرا ابراهیمی قوام، تهران، انتشارات دانشگاه علوم انتظامی

     

     

نظر شما