You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • هم‌نشینی افتراقی Differential Association

    در لغت­نامۀ دهخدا هم‌نشینی به معنای با کسی نشستن است و افتراق به معنای پریشانی، پراکندگی و از دیگران جدا شدن است (لعت­نامه، ذیل هم‌نشینی). هم‌نشینی افتراقی نیز به معنای معاشرت و ارتباط با دیگرانی است که «حاملان هنجارهای کجروانه» هستند (سلیمی و کجروی، 1386: 400).

    متن

    یکی از نظریات جامعه‌شناسانه در حوزه تبیین کجروی، نظریه هم‌نشینی افتراقی است که اشاره دارد به این­که افراد به‌وسیلۀ معاشرت و دوستی با افراد ناباب، به کجروی و جرم رو می‌آورند. ادوین اچ ساترلند  (1950-1883) در سال 1939 م و با الهام از نظریه یادگیری اجتماعی در کتابی با عنوان اصول جرم‌شناسی نظریه هم‌نشینی افتراقی، برای اولین بار این دیدگاه را مطرح کرد. بر اساس این نظریه توارث، صفات ژنتیک، ویژگی‌های خانوادگی و انگیزه‌های فردی مجرمین، در وقوع جرم کم اهمیت شمرده می‌شود و در عوض تعامل با کجروان عامل اصلی ارتکاب به جرم شناخته می‌شود.

    بر اساس این نظریه، یادگیری رفتار انحرافی، معمولاً محصول جامعه‌پذیر شدن فرد در خرده‌فرهنگ‌های کجرو است و" جامعه‌پذیری  نیز به فرایندی گفته می‌شود که فرد از بدو تولد تا مرگ هنجارها (بایدها و نبایدهای قانونی و عرفی)، ارزش‌ها و دیگر عناصر اجتماعی و فرهنگی موجود در گروه یا محیط اجتماعی پیرامون خود را از طریق خانواده، همسالان، مدارس، دانشگاه و محل کار، رسانه و... فرا گرفته، درونی کرده و آن را با شخصیت خود یگانه می‌سازد" (کوئن،1372: 200). "ساترلند تحقق کجروی را عمدتاً نیازمند جامعه‌پذیر شدن فرد در درون نظامی از ارزش‌ها می‌داند که راهنما و مشوق نقض هنجارهای مسلط در جامعه‌اند" (رایتسون 1998 نقل از سلیمی و داوری، 1386: 399) بدین معنا که وقتی فردی برای مدت طولانی بیشتر از آنچه در معرض ارزش‌های ضد بزهکاری قرار گیرد، در معرض ارزش‌های بزهکارانه قرار داشته باشد، (خصوصاً اگر برای رفتارهای انحرافی پاداشی دریافت کند) این رفتارها برایش عادی و ارزشمند جلوه می‌کند (عضدانلو، 1384).

    نقطه قوت نظریه ساترلند در این بحث بود که وی منشأ رفتار انحرافی را به‌درستی شناسایی کرده بود؛ یعنی وابستگی به کسانی که انحراف را تأیید می‌کنند؛ اما دقیقاً تبیین نکرد که دوستان ناباب چگونه بر رفتار شخص اثر می‌گذارند و به وی می‌آموزند که اعمال کجروانه انجام دهد. دو نظریه‌پرداز به نام‌های برگس  و ایکرز  نظریه ساترلند را اصلاح نمودند و به‌صورت مجموعه‌ای از گزاره‌های خاص مبتنی بر نظریه یادگیری تدوین کردند و توضیح دادند که این فرایند این‌گونه اتفاق می‌افتد که دوستان ناباب با پاداش دادن به رفتار منحرفانه و پاداش ندادن به رفتار غیر منحرف یا تقویت نکردن این رفتار، رفتار کجروانه را آموزش می‌دهند (برگر و ایکرز، 1966). در اینجا پاداش به معنای امتیازی است که بلافاصله به دنبال رفتار انحرافی مورد انتظار، توسط رؤسا یا دیگر اعضای گروه به فرد کجرو اعطا می‌شود و مهم‌ترین هدف آن افزایش تعداد دفعات تکرار رفتار انحرافی است. برای نمونه، هنگامی‌که یک پسربچه دوچرخه‌ای را می­دزد یا شیشه‌ای می‌شکند، سخت موردتوجه و احترام دوستانش قرار می‌گیرد، اما موقعی که دزدی نمی‌کند و پسر خوبی است به او اعتنایی نمی‌شود (استارک، 1395)

    نکته مهم این است که لزوماً هرگونه معاشرت با افراد ناباب، فرد را به سمت کجروی نمی‌کشاند بلکه تمایل به رفتار کجروانه برحسب ملاک‌هایی همچون فراوانی معاشرت، اولویت‌های افراد، دوام و شدت تعاملات آن‌ها با گروه‌های کجرو و غیر کجرو و سن آن‌ها قابل‌تشخیص است که این ملاک‌ها به شرح ذیل قابل توصیف هستند:

        "میزان تماس: چنانچه معاشرت فرد با کجروان و بزهکاران بیشتر از میزان معاشرت وی با همنوایان باشد، احتمال کجرو شدن او بیشتر است.

        شدت تماس: چنانچه تماس فرد با همسالان بزهکار یا اعضای کجرو خانواده باشد، احتمال بیشتری دارد که دچار کجروی شود؛ اما احتمال این اثرپذیری در مواردی که تماس او با «آشنایان دور کجرو» باشد، کمتر است.

        سن تماس: تأثیر هم‌نشینی در کودکی یا دوران بلوغ، به‌مراتب بیش از سنین بالاتر است" مساواتی آذر،1374: 26-22

    در نهایت اصول نظریه هم‌نشینی افتراقی را می‌توان در نُه اصل خلاصه کرد که در جدول ذیل آمده است:

     

    نقد نظریه هم‌نشینی افتراقی

    در این نظریه به برخی متغیرهای مهم تأثیرگذار در وقوع انحراف توجه نشده است؛ برای مثال در این نظریه استعدادهای ارثی افراد در زمینه بزهکاری، تمایلات فردی در گرایش به بزهکاری و از طرف دیگر فشارهای اجتماعی مورد ملاحظه قرار نگرفته است (نجفی ابرندآبادی، 1377 از طرف دیگر "این نظریه نمی‌تواند تبیین‌کننده خشونت‌های آنی و کجروی های پایداری گردد که افراد بدون هیچ‌گونه هم‌نشینی و فراگیری مرتکب آن می‌شوند" (سلیمی و داوری، 1386: 403)

    گاهی فرد به دلیل فشارهای اجتماعی، مشکلات اقتصادی و آرزوهای نامحدود دست به رفتارهای کجروانه می‌زند که درواقع در اثر هم‌نشینی با افراد ناباب نیست (استارک،1394). علاوه بر این‌ها، پایداری وضعیت خانواده، نظارت و حمایت خانواده و دل‌بستگی مثبت کودکان به والدین، موجب می­شود که تأثیرهای منفی محیط و تأثیرپذیری از دوستان کاهش یا خنثی گردد (احمدی، 1388).

    از طرف دیگر نظریه‌پردازان کنترل معتقدند مردم عادی به این دلیل دست به کجروی نمی‌زنند که رفتار و نگرش آن‌ها به‌وسیله نیروی‌های درونی و بیرونی کنترل می‌شود. دین یکی از کنترل‌کننده‌های درونی است. ارزش‌ها و هنجارهای موردپذیرش جامعه را درونی می‌سازد؛ اما زمانی که ارزش‌ها وهنجارها به‌درستی درونی نشوند افراد قوانین را رعایت نمی­کنند و وظایف اخلاقی خود در قبال دیگران را انجام نمی­دهند.

    واژگان کلیدی: هم‌نشینی افتراقی، ساترلند، جامعه‌پذیری، کجروی، یادگیری اجتماعی       

    ارجاعات

    1.استارک، رادنی (1394)، جامعه‌شناسی استارک، ترجمه نسرین طباطبایی و محمدرضا پور جعفری، تهران: نشر ثالث.

    2.برگس، ر و ایکرز ، ر(1966) نظریه تقویت- افتراقی رفتار مجرمانه، مسئله اجتماعی

    3. دهخدا، (1377)، لغت‌نامه دهخدا، جلد 1 و جلد 17، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

    4. ساترلند، الف و گرسی، د(1970) اصول جرم شناسی، چاپ هشتم، انتشارات نیویورک

    5. سلیمی، علی و داوری، محمد (1386)، جامعه‌شناسی کجروی، قم: انتشارات حوزه و دانشگاه.

    6. عضدانلو، حمید (1384)، آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی، تهران: نشر نی.

    7. کوئن، بروس (1372) مبانی جامعه‌شناسی، مترجم محسن ثلاثی تهران ، سمت

    8. مساواتی آذر، مجید (1374)، آسیب‌شناسی اجتماعی ایران (جامعه‌شناسی انحرافات)، تبریز: انتشارات نوبل.

    9. نجفی ابرندآبادی، علی حسین و حمید هاشم بیگی (1377)، دانشنامه جرم‌شناسی، فارسی، انگلیسی، فرانسه، تهران: انتشارات شهید بهشتی

     

    مراجع برای مطالعات بیشتر

    1. احمدی، حبیب (1388)، جامعه‌شناسی انحرافات، تهران: سمت.

    2. سیگل، لاری جی (1385)، جرم‌شناسی، ترجمه یاشار سیف الهی، تهران: دفتر تحقیقات کاربردی معاونت آگهی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران.

    3. کی نیا، مهدی (1370)، مبانی جرم‌شناسی، جلد 1، چ 3، تهران: دانشگاه تهران.

    4. گرسی، د( 2012) انحراف، جرم و همنشینی افتراقی، اسپرینگر، انتشارات آمازون

    5. ولد، جرج، برنارد توماس و جفری اسنیپس (1388)، جرم‌شناسی نظری (گذری بر نظریه‌های جامعه‌شناسی)، ترجمه علی شجاعی، با مقدمه محمد آشوری، چاپ سوم، تهران: سمت.

     

     

     

     

     

نظر شما