You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    بزه‌دیده‌شناسی (مجنی‌علیه‌شناسی)

    بزه‌دیده‌شناسی عبارت است از مطالعه و تحلیل همه جانبة ویژگی‌های بزه‌دیده، به معنی دانستن تمام آن چیزی که برای دانستن در مورد بزه‌دیده به خودی خود می‌تواند منجر به برداشت‌هایی در مورد انگیزة مجرم، ارتکاب جرم و تعیین رفتارهای مجرم شود (تروی، 1385 :‌51)

    متن

    واژة Victimology مرکب از دو واژة Victim به معنای قربانی (بزه‌دیده) و Logy به معنای شناخت است. این اصطلاح را برای اولین بار «وردهایم» روانپزشک امریکایی در کتاب «نمایش خشونت» به سال 1949 و در بحث جرم‌شناسی و بزه‌دیده‌شناسی به‌کار برد (نجفی ابرند‌آبادی، 1373: 236). بزه‌دیده‌شناسی، شاخه‌ای از دانش جرم‌شناسی است که به بررسی نقش بزه‌دیده یعنی قربانی جرم در تکوین پدیدة مجرمانه (بزه) و نحوة حمایت از وی و نیز اتخاذ تدابیر پیشگیرانه از بزه‌دیدگی مبادرت می‌ورزد. مطالعة بعضی از جرائم نشان داده است که رفتار و کردار بزهکار در مدتی نسبتاً طولانی پیش از ارتکاب بزه، وی را به گونه‌ای مستعد ایفای چنین نقشی کرده است (نجفی ابرند آبادی، 1377: 46(

    بزه‌دیده‌شناسی، را کی‌نیا چنین تعریف می‌کند: بزه‌دیده‌شناسی یا مجنی‌علیه‌شناسی شاخة جدیدی از جرم‌شناسی است که به بررسی قربانی جرم می‌پردازد. بنابراین شناخت بزه‌دیده و آنچه به او مربوط می‌شود موضوع این دانش‌ جدید است. در این دانش شخصیت، صفات زیستی، روانی و اخلاقی و خصوصیات اجتماعی و فرهنگی بزه‌دیده و سهم او در تکوین جرم و رابطه‌اش با مجرم مورد بررسی قرار می‌گیرد (کی‌نیا، 1386: 86). به‌عبارت‌دیگر بزه‌دیده‌شناسی مطالعة همه‌جانبة تمامی اطلاعات قابل دسترسی در خصوص قربانی شامل، جنس، سن، قد، وزن، خانواده، دوستان، آشنایان، تحصیلات، شغل، محل اقامت و همسایه‌ها می‌شود. این اطلاعات همچنین شامل اطلاعات پیش‌زمینه‌ای در خصوص شیوة زندگی قربانی مانند سرگرمی‌های شخصی، اشتغالات و سابقة درمانی می‌شود (تروی، 1385: 784)

    بزه‌دیده‌شناسی به هر مسأله‌ای که مربوط به بزه‌دیده باشد توجه می‌کند: شخصیت بزه‌دیده، ویژگی‌های زیست‌شناختی، روان‌شناختی و اخلاقی او، مشخصه‌های اجتماعی ـ فرهنگی‌اش، روابطش با مجرم و بالاخره مشارکتش در وقوع جرم». (نجفی ابرند آبادی، 1384: 1)

    بزه‌دیده‌شناسی اولین و پایدارترین ابزاری است که ارائه‌کنندة پیش‌زمینة و ارتباطات جرم و جهت‌گیری تحقیقات جنایی است. در یک پروندة حل نشده است، وقتی متهم هنوز شناسایی نشده، از طریق بزه‌دیده‌شناسی می‌توان محدودة متهمان را مشخص کرد. نحوة زندگی آن‌ها به‌طور عام و فعالیت‌های آن‌ها به‌طور خاص نباید برای تعیین مواردی نظیر این که چه کسانی به آن‌ها دسترسی داشته‌اند، آن‌ها به چه چیزی دسترسی داشته‌اند، در چه زمان و به چه نحوی در دسترس بوده‌اند و کجا دسترسی محقق شده، مورد استفاده قرار بگیرد (تروی، 1385: 158)

    از طرف دیگر مندلسون با توسعة مفهوم بزه‌دیده؛ بزه‌دیده‌شناسی را به عمومی و کیفری تقسیم کرده است.

    بزه‌دیه‌شناسی کیفری فقط بزه‌دیدگان جرائم کیفری را مدّ‌نظر قرار می‌دهد و بزه‌دیده‌شناسی عمومی به تمامی بزه‌دیدگان (آسیب‌دیدگان) مانند بزه‌دیدگان حوادث، بزه‌دیدگان جامعه، بزه‌دیدگان دولت و نهادهای وابسته می‌پردازد. وی بر همین مبنا عوامل بزه‌دیدگی را به شرح ذیل در پنج‌گونه از عوامل طبقه‌بندی کرده است:

    1- طبیعت

    2- جامعه

    3- رفت و آمد اتومبیل‌ها و سایر وسایل نقلیه

    4- مجرمیت

    5- خود بزه‌دیده (نجفی ابرند‌آبادی، 1374 :‌275)

    انواع بزه‌دیده‌شناسی

    بزه‌دیده‌شناسی اولیه: به مطالعه ویژگی‌ها و نقش بزه‌دیده در تکوین جرم  و نیز رابطه قربانی جرم با مجرم می‌پردازد و در حقیقت بزه‌دیده‌شناسی اولیه، شاخه‌ای از جرم‌شناسی علت‌شناسانه است که در آن نقش بزه‌دیده در وقوع جرم، به‌عنوان یکی از علل و عوامل ارتکاب جرم از سوی بزهکار بررسی و در کنار سایر علل و عوامل جرم‌زا قرار می‌گیرد و در مقابل بزه‌دیده‌شناسی پیشگیرانه به‌عنوان شاخه‌ای از جرم‌شناسی پیشگیرانه، شیوه‌های پیشگیری از بزه‌دیدگی را بررسی و مطالعه می‌کند.

    بزه‌دیده‌شناسی ثانویه: این نوع از بزه‌دیده‌شناسی در اثر تحول و توسعة بزه‌دیده‌شناسی اولیه به‌وجود آمده است که دغدغة آن، بهتر ساختن سرنوشت بزه‌دیده با ارائه کمک، حمایت‌های مادی و معنوی و جبران خسارت‌های وی است و انواع مختلف از حمایت‌ها را در اوضاع گوناگون نسبت به بزه‌دیدگان پیشنهاد می‌کند که در ذیل به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌شود:

    1- حمایت از بزه‌دیدگان بلافاصله پس از تحقق جرم از قبیل حمایت‌های پزشکی، روانشناختی؛

    2- حمایت از بزه‌دیده در مرحله دادرسی از قبیل تفهیم حقوق و فراهم آوردن نیازهای حقوقی؛

    3- حمایت از بزه‌دیده در مرحله تأمین ضرر و زیان از قبیل تأمین خسارت زیان‌دیده از منابع دولتی (ژرار، 1379: 58)

    بزه‌دیده‌شناسی هم اکنون یک مرجع بین‌المللی به‌نام جامعة جهانی مجنی‌علیه‌شناسی دارد و از جمله دستاوردهای ملموس بزه‌دیده‌شناسی روش تحقیقاتی است که در مطالعات جرم به‌وجود آمده است. به‌ویژه برای ارزیابی نقش رقم سیاه جرم و آن عبارت است از تحقیقات پیرامون اظهارات بزه‌دیدگان با استفاده از روش‌های نظرسنجی (نجفی ابرند آبادی، 1374: 275). کارآگاهان با دریافت این که چگونه و چرا یک مجرم، بزه‌دیدة خاصی را برای ارتکاب جرم انتخاب کرده است، می‌تواند خطوط ارتباطی را میان آن بزه‌دیده و مجرم پیدا کند. این ارتباطات می‌تواند جغرافیایی، کاری، زمان‌بندی شده، تحصیلی یا تفریحی باشد یا بزه‌دیده و بزهکار ممکن است به نحو دیگری با هم مرتبط باشند. این خطوط ارتباط دسته‌ای از افراد را در مظان اتهام قرار می‌دهد که دارای دسترسی به این خطوطند. علاوه بر این با دریافتن نحوه و علت انتخاب بزه‌دیدگان قبلی مجرم به‌وسیلة مطالعه بزه‌دیده‌شناسی، احتمال بیشتری در پیش‌بینی نوع افرادی که در آینده برای ارتکاب جرم انتخاب خواهند شد، وجود دارد.

    کلیدواژه

    بزه‌دیده‌شناسی، بزه‌دیده، مجنی‌علیه، کارآگاهان، رقم سیاه، تحقیقات

    ارجاعات

    1. تروی، برونت ای (1385) ترسیم شخصیت جنایی مجرم، ترجمة اکبر استرکی، نشرکارآگاه، چاپ اول.

    2. ژرار، ژینافیلیزولا (1379) بزه‌دیده و بزه‌دیده‌شناسی، ترجمه روح‌الله کرد علیوند، احمد محمدی، تهران، مجمع علمی و فرهنگی مجد، چاپ اول.

    3. کی‌نیا، مهدی، (1386) مبانی جرم‌شناسی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هشتم، جلد اول.

    4. نجفی ابرند‌آبادی، علی حسین (74-1373) بزه‌دیده‌شناسی «تقریرات در جرم‌شناسی»، فاطمه قناد، دانشگاه شهید بهشتی، ص 236

    5. ـــــــــــــــــــــ و هاشم بیکی، حمید (1377) دانشنامة جرم‌شناسی، نشر دانشگاه شهید بهشتی.

    6. ـــــــــــــــــــــ (1384) عدالت ترمیمی در اسناد سازمان ملل متحد [دیباچه در] هنریک کاپتین ـ مارک مالچ نیکل؛ جرم، بزه‌دیدگان و عدالت، ترجمه امیر سماواتی پیروز، تهران،  انتشارات خلیلیان، چاپ اول،

نظر شما