You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان: پیشگیری وضعی

    معرف:

    معادل انگليسي:      Situational Crime Prevention

    تعریف: ره یافتی است که با اتکا بر تغییر وضعیت آماج جرم یا بزه­دیده و قرار دادن مانع بین بزهکار و بزه ­دیده، به پیشگیری از جرم می­پردازد (نجفی ابرندآبادی، 1388: 11).

    متن:

    انسان­ها در دوران باستان، به­صورت خودآگاه یا ناخودآگاه به مصون کردن خود و اموالشان در برابر بزه­کاری اقدام می­کردند. استفاده از قفل، پنهان کردن پول، جواهرات، غلات و ... در میان دیوار یا زیر زمین از مظاهر اولیه پیش­گیری از بزه در جوامع بشری بود. این گونه پیشگیری به تعبیر جرم­شناسی علمی، پیشگیری وضعی- فنّی از بزه نام گرفته است.

     نظریه­ پیشگیری وضعی، به­عنوان راه­کار جدید پیش­گیرنده از بزه­کاری، در اواخر دهه 1970 مطرح و به­اجرا درآمد (نجفی ابرندآبادی، 1383: 580).     پس از تجربه دوره­های مختلف سیاست جنایی، پژوهشگران به این نتیجه رسیده اند  که روش­های سنتی مبارزه با جرایم، یعنی اعمال قوانین کیفری توسط دستگاه قضایی و پلیس و حتی اعمال روش­های اصلاحی و تربیتی در مکان­های بسته، مانند زندان و مؤسسات زندان گونه یا وابسته به آن، در پیشگیری از وقوع جرایم  یا کاهش آن، نتیجه چندانی نداشته است (بابایی و نجیبیان، 1390: 150). در این دوران، پژوهشگران مطالعه عامل «وضعیت» را به­عنوان یک شریک فعال در پدیده مجرمانه آغاز کردند (لارن، 1387: 178). درنهایت، این مفهوم به­عنوان یک نظریه علمی نخستین بار توسط سه انگلیسی به نام­های کلارک، می­هیوز و کرنیش مطرح شد (نجفی ­ابرندآبادی و هاشم­بیکی، 1390: 156-155).

    نخستین تعریف از پیش­گیری وضعی، توسط کلارک صورت گرفته است؛ در این تعریف، پیشگیری وضعی عبارت است از: « اقدامات معطوف به اشکال بسیار خاص جرم که شامل مدیریت و طراحی یا دستکاری محیط به­طور مستقیم، نظام­مند و دائمی به منظور کاستن از فرصت­های جرم است؛ به طوری که توسط بیشتر مجرمان ادراک و فهم شود» (پروین، 1386: 152-137). نایجل ساوت نیز" پیشگیری وضعی" را متکی بر اداره، طراحی و کنترل محیط­ فیزیکی می­داند که فرصت­های ارتکاب جرم را کاهش داده یا خطر پیگرد متهم را درصورت مؤثر واقع نشدن بازدارندگی، افزایش می­دهد (صفاری ، 1380 : 283).

    در این دیدگاه، ارتکاب جرم حاصل جمع سه شرط است: 1- وجود شخص مرتکب؛ 2- وجود آماج یا بزه­دیده و 3- بی­دفاع بودن آماج یا بزه­دیده یا عدم حفاظت کافی(موقعیت). از میان این سه شرط، سنگ بنای رویکرد پیشگیری وضعی را بزه­دیده می­دانند که با اتخاذ اقدامات متناسب ، سعی در پیشگیری از تجاوز به آن می­شوند (لارن، 2007 :512).

     در کنار بزه­دیده، اقدام­های پیشگیرانه وضعی ناظر بر شرایطی است که مجرم را در آستانه ارتکاب جرم قرار می­دهد. این شرایط که در جرم­شناسی وضعیت­های پیش­جنایی نام دارند، فرایند گذار از اندیشه به عمل مجرمانه را تحریک و تسهیل کرده و نقش تعیین کننده­ای در آن ایفا می­کنند(لکرک،2009 :9) ؛ بنابراین، افزایش فرصت­های ارتکاب جرم، احتمال وقوع جرم را افزایش می­دهد و برعکس (کلارک،2003 :90).

     فرض دیگری که این نوع پیشگیری بر آن استوار است، حسابگری بزهکاران است. آنان از یک­سو، با توجه به سود ناشی از عمل ارتکابی و از سوی دیگر، براساس احتمال و میزان خطر ناشی از آن، دست به ارتکاب جرم می­زنند. براساس این فرض­ها، پیشگیری وضعی به منظور جلوگیری از ارتکاب جرم، فنونی را به­کار می­گیرد. آخرین دسته­بندی این فنون، توسط کلارک و کورنیش در یک نظام طبقه­بندی بیست­و­پنج­گانه ارائه شده است که در پنج دسته کلی زیر قرار می­گیرند: 1- افزایش میزان تلاش برای ارتکاب جرم؛ 2- افزایش خطرات ارتکاب جرم؛ 3- کاهش منافع و دستاوردهای جرم؛ 4- کاهش تحریکات و  5- سلب توجیهات از مرتکب (کلارک،2003 :90 ).

      در برنامه­های پیشگیری وضعی، به­منظور اعمال این فنون، ابتدا موقعیت ­های دارای خطر بزه­کاری و آماج­های بالقوه شناسایی می­شوند؛ پس از آن، با اجرای فنون مورد نظر سعی می­شود تا از به فعلیت درآمدن این وضعیت بالقوه جلوگیری شود (ابراهیمی، 1388: 42). هدف این است که بهای عمل مجرمانه بیشتر از سود حاصل از آن شود(کنسل،2003 :126).  تا براساس اصل حساب­گری، افزایش هزینه­ها و پایین آمدن سودها، از جذابیت رفتارهای کیفری کاسته شده و فرد را از ارتکاب جرم منصرف کند.

     بنابراین، پیش­گیری وضعی بر موقعیت، وضعیت و فرصت تکیه دارد و از طریق حذف موقعیت­های دارای خطر جرم، از آن جلوگیری می­کند؛ به این منظور، از طریق اقدامات غیر کیفری در شرایط محیطی(موقعیت)و فردی (افراد مستعد بزه­دیدگی)، دخالت کرده و با اصلاح و تغییر آن، فرصت ارتکاب جرم را از مجرم گرفته و بر تصمیم ارتکاب جرم تأثیر می­گذارد (خانعلی­پور واجارگاه، 1390: 10). این پیشگیری در پی متعالی کردن جامعه و نهادهای آن نیست؛ بلکه با کاهش دامنه ی بزه کاری، درصدد ایجاد امنیت است(ایگن و مونیس،2001 :263).        

      با توجه به فنون ۲۵ گانه پیشگیری وضعی از جرم ، به نظر می‌رسد پلیس در قالب این فنون از جایگاه ویژه ای برخوردار است؛ زیرا می‌تواند از طریق مداخله مستقیم وارد عمل شده و با انجام اقدامات پیشگیرانه موقعیت مدار، این رویکرد از پیشگیری را محقق کند. پلیس می تواند با انجام اقدامات حفاظتی در زمینه سخت کردن آماج-کنترل دسترسی به آماج-غربال خروجی ها و کنترل وسایل تسهیل کننده جرم اقدام کند؛ علاوه براین،  پلیس با افزایش حفاظت و کاهش گمنامی و تقویت نظارت رسمی، می‌تواند نقش موثری در این زمینه ایفا کند. از میان فنون مبتنی بر کاهش منافع جرم، پلیس می‌تواند با برهم زدن بازارهای غیر قانونی و از بین بردن سود و نیز مشخص کردن و کدگذاری اموال، مانع کسب منفعت مجرمان شود و در نهایت، پلیس می تواند با وضع قواعد( راهنمایی قبلی) تحریک وجدان مرتکب و ایجاد هماهنگی و نیز پیشگیری از آسیب‌های مقدمه ای، مانع تحقق جرم شود( محمدنسل، ۱۳۸۷ : 7۴-64).

    واژه های کلیدی:

     پیشگیری وضعی، بزه دیده،ارتکاب جرم، حذف آماج، وضعیت پیش جنایی.

    ارجاعات:

    -    ابراهیمی، شهرام(1388). رویکردهای موسع و مضیق پیشگیری و آثار آن. آموزه­های حقوقی. مشهد:دانشگاه علوم اسلامی رضوی. شماره 12. 42.

    -  اونیل لارن. مک­گلین جین ماری(1387). ارزیابی تأثیر پیشگیری وضعی از جرم در مدارس. ترجمه رسول عابد و سید محمد سالار عمارتی. فصلنامه مطالعات پیشگیری از جرم. سال سوم. شماره 8 . 187 .

    -   بابایی، محمد علی و علی نجیبیان(1390). چالش های پیشگیری وضعی از جرم. مجله حقوقی دادگستری، شماره 75 . 150.

    -   پروین، ستار(1386). پیشگیری از جرم با تاکید بر پیشگیری اجتماعی از جرم. فصلنامه مطالعات امنیت اجتماعی. سال سوم. شماره یک. 152-137.

    -  خانعلی­پور واجارگاه، سکینه(1390). پیشگیری فنی از جرم. تهران: نشر میزان.

    -   صفاری علی(1380).مبانی نظری پیشگیری وضعی از وقوع جرم. مجلۀ تحقیقات حقوقی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی. شماره33و34 . 283.

    -      محمدنسل، غلامرضا(1387). پلیس و سیاست پیشگیری از جرم. چاپ اول. تهران: دفتر تحقیقات کاربردی پلیس پیشگیری .

    -      نجفی ابرندآبادی، علی حسین(1388). جرم­شناسی پیشگیری (60 رویه و راهکار برای پیش­گیری از جرم). ترجمه: مهدی مقیمی و مهدیه تقی­زاده. تهران: انتشارات زرد.

    -    نجفی ابرندآبادی، علی­حسین(1383). پیگیری عادلانه از جرم. تهران: انتشارات سمت.

    -      نجفی ­ابرندآبادی، علی­حسین و حسین هاشم­بیکی(1390). دانشنامه جرم شناسی. چاپ دوم. تهران: کتابخانه گنج دانش.

     

    -       O’Neill Lauren. Marie Mc. Gloin. Considering the Effecting of Situational Crime Prevention in Schools. Journal of Criminal Justice. Vol.3; 2007. P.512

     

    -      Leclerc Benoît. Proul X. Jean. Beauregard Eric. Examining the Modus Operandi of Sexual Offenders against Children and its Practical Implications. Aggressive and Violent Behavior; 2009.p.9

     

    -     Cornish D.B. Clarke R.V. Opportunities, Precipitators and Criminal Decisions: a Reply to Worley's Critique of Situational Crime Prevention. The Politics and Practice of Situational Crime Prevention (Crime Prevention Studies, Vol.5). Monsey. NY: Criminal Justice Press; 2003. P.90.

     

    -     Clarke Ronald. Derek, b. Cornish. Crime control in Britain: a review of policy research, Albany: state university of New York press;1985

     

    -    Kensal Hazel. Understanding the Community Management of High Risk Offenders. Berkshire: Open University press; First Published: 2003. p.126.

     

    -    McLaughlin Eugene. John Muncie. The Sage Dictionary of Criminology. Sage Publications. 2001. P.263.

     

نظر شما