You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان: تحقیقات مقدماتی

    معرف:

    1-معادل انگلیسی:        Preliminary Investigation/  Preliminary Inquiries

    2-تعریف: تحقیق، در لغت به معنای بررسی، مطالعه، درست کردن و پژوهیدن است(معین ، 1371: 1040) . تحقیقات مقدماتی، به مجموعه اقدامات قانونی گفته می شود که از سوی بازپرس یا دیگرمقام های قضایی ، برای حفظ آثار و علائم و جمع آوری ادله وقوع جرم ، شناسایی ، یافتن و جلوگیری از فرار یا مخفی شدن متهم انجام می شود(ماده 90 قانون آیین دادرسی کیفری  مصوب 1392). تحقیقات مقدماتی، مجموعه اقداماتی است که برای کشف ، حفظ آثار و ادله وقوع جرم  و تعقیب متهم از بدو پیگرد قانونی تا تسلیم پرونده به مرجع قضایی صورت می گیرد( مدنی، 1385: 143).

     به بیان دیگر ، تحقیقات مقدماتی شامل مجموعه اقداماتی است که از زمان وقوع جرم آغاز شده  و با کشف جرم، اقدام برای دسترسی به متهم، جمع آوری دلایل به نفع یا ضرر متهم، انجام بازجویی، صدور قرار تأمین و اظهار نظر راجع به بزهکاری یا بی­گناهی متهم، خاتمه پیدا می­ کند (موذن زادگان، 1389: 330-301).

    متن:

    تحقیقات مقدماتی، یکی از مهم ترین مراحل دادرسی کیفری است؛ زیرا مهم ترین دلایل و نزدیک ترین آن ها به زمان وقوع جرم، در طی این مرحله کشف خواهند شد.  اقدامات قضات تحقیق و ضابطان دادگستری در موارد خاص، در این مرحله همانند مراحل کشف جرم، تعقیب متهم و دادرسی به معنی اخص، باید دربرگیرنده حفظ حقوق و آزادی­ های اساسی متهمان، ترمیم خسارات بزه­دیدگان و تأمین نظم عمومی و منافع اجتماع باشد (آخوندی، 1386: 27).

    قلمرو تحقیقات مقدماتی

    با توجه به تعریف ماده 90 قانون آیین دادرسی کیفری از تحقیقات مقدماتی ، قلمرو تحقیقات مقدماتی شامل سه دسته از اعمال قضایی می‌شود: الف) جمع‌آوری دلایل ، قراین و امارات جرم؛ ب) جلوگیری از فرار یا پنهان‌شدن متهم و امحای آثار و علایم جرم؛ پ) اظهار نظر درباره‌ی بزهکار بودن یا نبودن متهم ،که به دو روش زیر صورت می گیرد:

    برمبنای اصول و مقررات موجود در قانون تشکیل دادگاه های عمومی وانقلاب و قانون آیین دادرسی کیفری مربوط به آن؛

    برمبنای اصول و مقررات قانون اصلاح قانون تشکیل دادگاه های عمومی وانقلاب(فضائلی  وملاکه، 1394: 143).

    تحقیقات مقدماتی در نظام دادرسی اسلام

    در نظام دادرسی سنتی اسلام، بین مرحله ی تحقیقات مقدماتی و مرحله دادرسی، مرز مشخصی وجود ندارد و «مرحله ی تحقیق مقدماتی از مرحله ی رسیدگی قطعی تفکیک نشده است. قاضی رسیدگی کننده صلاحیت دارد به تمام مراحل رسیدگی کند، حکم بدهد و آن را به موقع اجرا بگذارد»( آخوندی، 1386: 104)؛ به بیان دیگر، در نظام دادرسی اسلام ، قاضی خود نقش ضابط قضایی را بر عهده دارد؛ یعنی وظیفه ی تحقیق، جمع آوری دلایل محاکمه و صدور حکم را به تنهایی انجام می دهد؛ در واقع، این نظام برمبنای وحدت قاضی بنا شده است واجرای این اصل(وحدت قاضی) نیز مقید به وجود شرایط در قاضی از قبیل شرایط اجتهاد و عدالت به مفهوم فقهی و شرعی آن است»(گلدوست جویباری، 1388: 34).

    تحقیقات مقدماتی در قوانین جزایی کشور

     قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری مصوب ۱۳۸۷،  با مدّ نظر قرار دادن معنای مُوسَّع این اصطلاح مقرر می ­دارد:« تحقیقات مقدماتی، مجموعه اقداماتی است که برای کشف جرم و حفظ آثار و ادّلۀ وقوع آن و تعقیب متهم از بدو پیگرد قانونی تا تسلیم به مراجع قضایی، صورت می­ گیرد. در تعریف پیش گفته، مقام متصدی انجام تحقیقات، مشخص نشده است. تعریفی که قانون‌گذار از تحقیقات مقدماتی ارائه داده، بدون شک ناقص و نارسا است؛ زیرا طبق این تعریف، اقدامات قاضی تحقیق، خارج از شمول این تحقیقات قرار می‌گیرد(شاملو احمدی، 1383: 17).

     با توجه به بند "و" ماده 3 قانون اصلاح موادی از قانون تشکیل دادگاه های عمومی و انقلاب مصوب 1381، تحقیقات مقدماتی تمام جرایم، برعهده بازپرس است. درجرایمی که درصلاحیت رسیدگی دادگاه کیفری استان نیست، دادستان نیز دارای کلیه وظایف و اختیاراتی است که برای بازپرس مقرر شده است (آشوری، 1387: 11).

    تحقیقات مقدماتی در قوانین جزایی سایرکشورها

    تحقیقات مقدماتی، از اختیارات  قانونی مقامات تعقیب و پلیس به عنوان ابزار انسانی مراحل دادرسی کیفری در نظام های حقوقی کامن لای انگلستان  و رومی ژرمنی در کشورهای فرانسه و آلمان است . در رویه دادرسی کیفری انگلستان با رعایت اصول دادرسی عادلانه، پلیس دارای اختیارت قانونی و مستقل به جای دادسرای کشف جرم و تحقیقات مقدماتی است و اداره دادستانی سلطنتی،  نهاد تعقیب و طرح کیفر خواست در دادگاه  های آن کشور است. وظیفه پلیس در انگلستان از زمان کشف جرم شروع می شود و پیش از شروع به تعقیب، پلیس مسئول تحقیق و تحصیل دلایل در خصوص جرم است(حسینی وهمکاران، 1392: 121). در نظام های حقوقی  رومی ژرمنی،  پلیس برابر قانون آیین دادرسی کیفری، تحت نظارت و تعلیمات  دادستان، وظایف قانونی کشف جرم و تحقیقات مقدماتی را برعهده دارد(جعفری،1395: 93).

    ویژگی های تحقیقات مقدماتی

    تحقیقات مقدماتی دارای چهار ویژگی مهم است که این ویژگی ها عبارت اند از :

    1- سریع بودن؛ سریع بودن، از ویژگی های بارز تحقیقات مقدماتی به شمار می رود؛ بنابراین، تحقیقات مقدماتی می بایست بدون فوت وقت انجام گیرد. مواد 40تا42 و همچنین ماده 94 قانون آیین دادرسی کیفری گویای این امر است (آخوندی، 1384: 22 ).

    2- غیر علنی بودن(محرمانه بودن)؛ غیر علنی بودن تحقیقات مقدماتی، یعنی اینکه به غیر از افرادی که در امر جزایی دخالت دارند، افراد دیگر نباید در جلسه تحقیق حاضر باشند. مواد 40، 91 ،96، 100، 192و206  قانون آیین دادرسی کیفری نیز به این امر اشاره کرده اند ( آخوندی ، 1384: 22).

    3- کتبی بودن؛ برابر ماده 115 آیین دادرسی کیفری و مواد 131 و 158 قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب، شرح مبسوط تمامی تحقیقات مقدماتی بایستی بدون کوچک ترین تحریف یا تغییری نوشته شود (آخوندی، 1384: 24).

    4- غیر ترافعی بودن؛ منظور از غیر‌ترافعی‌بودن این است  که متهم مکلّف است خودش به پرسش‌ها جواب بدهد(آخوندی، 1384: 27) و وکیل مدافع، حضور فعالی در تحقیقات مقدماتی ندارد(خالقی، 1388: 143).

    تقویت حقوق دفاعی متهم در تحقیقات مقدماتی

    با توجه به اهمیت ویژه تحقیق از متهم در فرایند تحقیقات مقدماتی، برحسب اصول دادرسی منصفانه، قبل از شروع بازجویی، باید تضمین های دقیقی درحمایت ازحقوق دفاعی متهم/ متهمان لحاظ شود ( کورنو[1]، 2008 :149). در نظام­دادرسی کیفری ایران، همانند بسیاری از کشورهای دیگر، چنین ضمانت هایی پیش­بینی شده است، که برخی از مهم ترین آن ها عبارت اند از:

    1- ضرورت وجود دلایل کافی؛

    2- ثبت هویت متهم (هاریس[2]، 1999)؛

    3- تذکر به متهم  در خصوص مواظبت در اظهارات خود(پریت چارد[3]، 2008: 662)؛

    4- تفهیم اتهام با ذکر دلایل آن(براری لاریمی و دیگران، 1389: 51-23)؛

    5- حق سکوت و اعلام آن (کادیش[4]، 2005)؛

    6- حق داشتن وکیل(ساقیان،1393:  116 و 121)؛

    7- منع کاربرد روش­های علمی مخل حق دفاع(بیرانوند و دیگران،1389: 245-203)؛

    8- حقوق دفاعی متهمان در امر بازجویی(شاملو احمدی، 1383: 17).

    تحقیقات مقدماتی از شاکی و شاهد

    در نخستین تحقیق از شاکی، باید مشخصات کامل او را پرسید و در صورت‌جلسه نوشت؛ علاوه بر آن، به موجب تبصره‌ی 1 ماده129 ق.آ.د.د.ع.ا.ک باید به شاکی تفهیم کرد که محل اقامت خود را اعلام کند، آنگاه قاضی شکایت وی را استماع می‌کند. دلایل و مدارک شاکی به دقت بررسی می‌شود، اما مقام قضایی نباید به این دلایل بسنده کند(آخوندی، 1384: 77-76). تحقیق از شاهد، شرط استماع شهادت شاهد، و شرط حضور شاهد در مرجع قضایی، ارسال احضاریه برای او است.(قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و کیفری، ماده ی 148)؛ مگر اینکه شاهد بیمار باشد که در این صورت خود قاضی تحقیق به محل اقامت شاهد رفته و از او تحقیق می‌کند(قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و کیفری، ماده ی 161).

    تحقیقات مقدماتی جرایم اطفال و نوجوانان

    قانون گذار در تبصره ۲ ماده 285 قانون آیین دادرسی کیفری مقرر می دارد: «در جرایم مشهود، هرگاه مرتکب، طفل یا نوجوان باشد، ضابطان دادگستری (پلیس) باید نسبت به حفظ آلات، ادوات، آثار، علائم و دلایل جرم اقدام کنند؛ اما اجازه تحقیقات مقدماتی از طفل یا نوجوان را ندارند و در صورت دستگیری وی، موظف اند متهم را حسب مورد، فوری به دادسرا یا دادگاه اطفال و نوجوانان تحویل دهند. انقضای وقت اداری و نیز ایام تعطیل، مانع از رجوع به دادسرا یا دادگاه اطفال و نوجوانان نیست» . همچنین در معیت دادگاه اطفال و نوجوانان و در محل آن، شعبه ای از دادسرای عمومی و انقلاب با عنوان دادسرای ویژه نوجوانان به سرپرستی یکی از معاونان دادستان و با حضور یک یا چند بازپرس، تشکیل می‌شود. تحقیقات مقدماتی جرایم افراد پانزده تا هجده سال، به جز جرایم موضوع مواد (۳۰۶) و (۳۴۰) این قانون که به طور مستقیم از سوی دادگاه صورت می گیرد، در این دادسرا به عمل می‌آید. تحقیقات مقدماتی تمامی جرایم افراد زیر پانزده سال به طور مستقیم در دادگاه اطفال و نوجوانان به عمل می آید و این دادگاه تمام وظایفی را انجام می دهد که طبق قانون بر عهده ضابطان دادگستری و دادسرا است.

    شروع تحقیقات مقدماتی

    مقام قضایی هنگامی اقدام به تحقیق می‌کند که از نظر قانونی این حق را داشته باشد. مطابق ماده‌ی 65 قانون آیین دادرسی کیفری دادگاه های عمومی و انقلاب ، دلایل قانونی برای شروع تحقیقات و رسیدگی به جرایم، به قرار زیر است:

    الف) شکایت شاکی یا مدعی؛

    ب) اعلام و اخبار ضابطان دادگستری، مقامات رسمی یا اشخاص موثق و مطمئن؛

    پ) وقوع جرم مشهود در برابر دادستان یا بازپرس؛

    ت) اظهار و اقرار متهم؛

    ث) اطلاع دادستان از وقوع جرم به طرق قانونی دیگر (آخوندی، 1384: 51).

    در ماده 92 قانون آیین دادرسی کیفری تصریح شده است که در موارد استثنائی، دادستان نیز می تواند تحقیقات مقدمانی را خودش انجام دهد ، یا به به یکی از دادیاران خود ارجاع دهد. امکان انجام تحقیقات مقدماتی ازسوی دادستان در صورتی امکان پذیر است که:

    1-بازپرس حاضر نباشد؛

    2- جرم ارتکابی از جرایمی نباشد که مجازات آن ها سلب حیات، جبس ابد، قطع عضو و جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی با میزان ثلث دیه کامل یا بیش ازآن یا مجازات تعزیری درجه چهار به بالاتر باشد.

    موارد منع تحقیقات مقدماتی

    مطابق ماده 102 قانون آیین دادرسی کیفری، « انجام هرگونه تعقیب و تحقیق در جرم زنا و لواط و سایر جرایم منافی عفت ممنوع است و پرسش از هیچ فردی  در این خصوص مجاز نیست؛ مگر در مواردی که جرم در مرئی و منظر عام واقع شود یا دارای شاکی باشد که در این صورت ، تعقیب و تحقیق فقط در محدوده شکایت یا اوضاع و احوال مشهود توسط قاضی دادگاه انجام می شود». بازپرس باید تحقیقات و اقدامات لازم برای جمع‏آوری ادله وقوع جرم را خودش به‌عمل آورد، ولی در غیر جرایم موضوع بندهای (الف)، (ب)، (پ) و (ت) ماده ۳۰۲ این قانون، بازپرس می تواند تفتیش، تحقیق از شهود و مطلعان، جمع‏آوری اطلاعات و ادله وقوع جرم  یا هر اقدام قانونی دیگری را که برای کشف جرم لازم بداند، پس از دادن تعلیمات لازم ، به ضابطان دادگستری ارجاع دهد( ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی کیفری). براساس تبصره یک ماده مذکور(الحاقی ۱۳۹۴) در بندهای (الف)، (ب)، (پ) و (ت) ماده (۳۰۲) این قانون نیز بازپرس می تواند با همکاری ضابطان دادگستری تحقیقات لازم را انجام دهد.

    مراجع انجام دهنده تحقیقات مقدماتی

    برای انجام تمامی مراحل تحقیقات مقدماتی، حضور مقام قضایی، چه به طور مستقیم و چه غیر مستقیم، مهم است. تحقیقات مقدماتی توسط دو گروه انجام می شود:

    1- مراجع قضایی

    تحقیقات مقدماتی تمام جرایم بر عهده بازپرس است. شروع به تحقیقات مقدماتی از سوی بازپرس، منوط به ارجاع دادستان است. بازپرس مکلف است بلافاصله پس از حضور یا جلب متهم، تحقیقات را شروع کند و در صورت عدم امکان، بیشینه ظرف بیست و چهار ساعت اپس ز زمان تحت نظر قرار گرفتن متهم، با رعایت ماده (۹۸) این قانون، مبادرت به تحقیق کند. در صورت غیبت یا عذر موجه بازپرس یا امتناع وی از شروع تحقیقات به دلایل قانونی، دادستان انجام تحقیقات را به بازپرس دیگر یا در صورت اقتضا، به دادرس دادگاه محول می‌کند.

    2- ضابطان دادگستری (پلیس)

    الف) تحقیقات مقدماتی درجرایم مشهود: ضابطان دادگستری(پلیس) به لحاظ قدرت و اختیار بیشتر در جرایم مشهود، تحقیقات مقدماتی را خودشان انجام می دهند(مدنی، 1385: 145). در این موضوع، پلیس تمام اقدام های لازم را به منظور حفظ آلات، ادوات، آثار، علایم و ادله وقوع جرم و جلوگیری از فرار یا مخفی شدن متهم  یا تبانی، به عمل می آورد وضمن انجام تحقیقات لازم، بلافاصله نتایج و مدارک به دست آمده را به اطلاع مقام قضایی می رساند (آخوندی، 1384: 33). همچنین چنانچه شاهد یا مطلعی در صحنه وقوع جرم حضور داشته باشد، اسم، نشانی، شماره تلفن و سایر مشخصات وی را أخذ و در پرونده درج می‌کند. پلیس در اجرای این ماده و ذیل ماده (۴۶) این قانون، فقط در صورتی می‌تواند متهم را بازداشت کند که قرائن و امارات قوی بر ارتکاب جرم مشهود توسط وی وجود داشته باشد.

    ب) تحقیقات مقدماتی درجرایم غیر‌مشهود: ضابطان دادگستری (پلیس) به محض اطلاع از وقوع جرم، در جرایم غیرمشهود، مراتب را برای کسب تکلیف و اخذ دستورهای لازم به مرجع قضایی(دادستان) اعلام می‌کنند و دادستان نیز پس از بررسی لازم، دستور ادامه تحقیقات را صادر  یا تصمیم قضایی مناسب اتخاذ می‌کند. انجام تحقیقات مقدماتی در جرایم غیر مشهود در دو حالت قابل تصور است: حالت اول،  در مواردی است که ضابطان فقط از وقوع جرم اطلاع می یابند ، در این گونه موارد، وقوع جرم برای کسب تکلیف و اخذ دستور لازم به مقام صلاح صلاحیت اعلام می شود ودر صورت لزوم، تحقیقات مقدماتی با دستور مقام قضایی انجام می گیرد. حالت دوم، هنگامی است که علائم و امارات وقوع جرم مشکوک است و ضابطان از وقوع جرم اطلاع موثق ندارند؛ در این موارد، ضابطان قبل از اطلاع به مقام قضایی، بدون دستگیری یا ورود به منزل کسی، نسبت به وقوع جرم تحقیقات لازم را انجام داده و پس از کسب اطلاعات و دلایل و قرائن، مراتب را به مقام قضایی گزارش می کنند(مدنی ، 1385: 146). در هر صورت، در جرایم غیر مشهود، ضابطان مطابق دستورهای مقام قضایی نسبت به تکمیل تحقیقات اقدام می‌کنند، و مجاز نیستند که راساً در این خصوص اقدامی انجام دهند (گلدوست جویباری، 1386: 143).

    واژه های کلیدی:

    تحقیق مقدماتی، ضابطان قضایی، جرایم مشهود، جرایم غیر مشهود، ضابطین دادگستری.

    ارجاعات:

    آخوندی، محمود(1384). آیین دادرسی کیفری. چاپ دوم. جلد پنجم. تهرانک نشر میزان،

    آخوندی، محمود(1386 ) آیین دادرسی کیفری کاربردی. تهران: نشر میزان.

    آشوری، محمد (1387). آیین دادرسی کیفری. تهران: انتشارات سمت.

    براری لاریمی، محمد و قبولی درافشان، سید محمد تقی (1389). حقوق متهم با رویکردی فقهی. فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات فقه و حقوق اسلامی. سال دوم، شماره دوم. 51-23 .

    بیرانوند، رضا. کوشا، جعفر و رنجبر، بهرام(1389). وظایف پلیس شهروندمدار در رعایت حقوق شهروندی متهمان. فصلنامه علمی پژوهشی دانش انتظامی. سال دوازدهم. شماره سوم. 245-203 .

    حسینی، سید حسین و شایگان فرد، مجید و عرفانی ، عطا(1392). فرآیند تحقیقات جنایی و کشف جرم توسط پلیس تهران با نگاهی به حقوق انگلستان و آمریکا. دانش انتظامی خراسان رضوی. 132-115 .

    خالقی، علی(1388). آیین دادرسی کیفری. چاپ دوم.  تهران: انتشارات شهردانش.

    جعفری، آزاد(1395). بررسی تطبیقی تحقیقات مقدماتی وکشف جرم درانگلستان وایران.  مطالعات علوم سیاسی ، حقوق و فقه . دوره 2، شماره 3 . 104-93.

    ساقیان، محمد مهدی(1393). تقویت حقوق و آزادی های متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی آیین دادرسی کیفری مصوب 1392. پژوهش حقوق کیفری. سال دوم. شماره ششم. 136-113.

    شاملو احمدی ، محمد حسین(1383). دادسرا و تحقیقات مقدماتی. اصفهان: نشر دادیار.

    فضائلی ، مصطفی(1393). جایگاه و اصل دادرسی عادلانه درحقوق بشر ودکترین قضایی اسلام. فصلنامه پژوهشی تطبیقی حقوق اسلام و غرب. سال سوم . شماره 1. 157-134 .

    قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی و انقلاب، مصوب 1373.

    قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب، مصوب 1373 .

    قانون آیین دادرسی کیفری ، مصوب 1392.

    قانون شوراهای حل اختلاف مصوب 1387.

    گلدوست جویباری، رجب(1386). کلیات آیین دادرسی کیفری. تهران: نشرجنگل.

    گلدوست جویباری، رجب(1388). کلیات آیین دادرسی کیفری. چاپ سوم. تهران: نشرجنگل.

    مدنی، سید جلال الدین(1385). آیین دادرسی کیفری 1و2. چاپ سوم. تهران: انتشارات پایدار.

    موذن زادگان، حسنعلی(1389). تضمینات حقوق دفاعی متهمان و امر بازجویی در مرحله تحقیقات مقدماتی. فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهش حقوق و سیاست. سال دوازدهم. شماره 28. 330-301 .

    معین، محمد (1371). فرهنگ فارسی. جلد اول. تهران: انتشارات امیر کبیر.

    Cornu, G. (2008).Vocabulair juridiaue, Paris. 

    Harris, Seymour F. (1999). Principles of the criminal law. London

    Pritchard, John. (2008). Guide to the law. London

    Kadish, Blaire. (2005). J. Legal system; USA

    منابع برای مطالعه بیشتر:

    بنت ، وین و ام هس ، کارن (1384). تحقیقات جنایی. ترجمه جاوید بهرام زاد و هما روزرخ. جلد اول. چاپ اول. تهران: انتشارات معاونت پژوهش دانشگاه علوم انتظامی.

    سوانسون ، چارلز ،ر چاملین ، نیل سی و تریتو، لئونارد(1381). تحقیقات جنایی. ترجمه مهدی نجابتی ؛ رضا پرویزی و اصغر شفیعی نیک. چاپ اول. انتشارات جهاد دانشگاهی(ماجد).

    لیمن، مایکل دی(1393) . تحقیقات جنایی (علم وهنر) . ترجمه علیرضا لطفی آذر و هاشم عزیزی. جلد دوم. چاپ اول. تهران: نشر کارآگاه.

     

     



    [1] Cornu

    [2] Harris

    [3] Pritchard

    [4] Kadish

نظر شما