You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •        

    عنوان: جرايم رايانه اي

    معرف:

    1-معادل انگلیسی: Computer  Crimes

    2-تعریف: رایانه، هر نوع دستگاه يا مجموعه اي از دستگاه هاي متصل سخت‌افزاري ـ نرم‌افزاري است كه از طريق اجراي برنامههاي پردازش خودكار داده عمل ميكند (قانون جرایم رایانه ای، 1388، ماده 1). جرایم رایانه ای، آن دسته از جرایمی هستند که یا رایانه وسیله ارتکاب جرم است  یا رایانه و متعلقات آن موضوع جرم هستند (کیسی[1]، 1386: 80). هر فعل یا ترک فعلی که از طریق رایانه یا از طریق اتصال به اینترنت ، چه به طور مستقیم یا غیرمستقیم، رخ می دهد و توسط قانون ممنوع شده و برای آن مجازات در نظر گرفته شده است ، جرم رایانه ای نامیده می شود ( پرويزى، 1384 :39). جرایم رایانه ای، آن دسته از جرايمي‌ هستند كه با سو استفاده از يك سامانه ‌رايانه‌اي، برخلاف قانون ارتكاب مي‌يابند. اين دسته از جرايم را مي‌توان شامل جرايم سنتي و جرایم نوظهور برشمرد. جرایم سنتی، جرایمی هستند که از طریق رايانه صورت مي‌گيرند، از قبيل كلاهبرداري و سرقت رایانه ای؛ جرايم نو ظهور، جرایمی هستند كه با توسعه و پیشرفت سامانه های رايانه ای و مخابراتی پدیده آمده اند، مانند جرايم عليه صحت و تماميت داده‌ها  وجرايم رايانه‌اي محض( جرايم نوظهوری كه ارتكاب آن ها قبل از پيدايش سامانه های رايانه ای و مخابراتی امكان‌پذير نبوده‌اند) (پاکزاد، 1383: 38  و طارمی، 1386: 88).

    متن:

    جرایم رايانه اي، جرایمی هستند که بر اثر‌ توسعه روز افزون فناوري اطلاعات و ورود به عصر اطلاعات حادث می شوند و بر این اساس، رايانه مي تواند ابزار، هدف‌ و موضوع‌ ارتكاب‌ جرم‌ باشد. جرایم رایانه ای، اغلب به دودسته تفكيك مي شوند: دسته اول، داراي‌ عناوين‌ و توصيف‌هاي‌ جزايي‌ كلاسيك‌ هستند، نظير جعل رايانه اي، كلاهبرداري رايانه اي و جاسوسي رايانه اي كه در اين نوع جرایم، رايانه به عنوان ابزار رفتار مجرمانه به کار مي رود؛ دسته دوم، جرايم رايانه اي جدید هستند که جرایمي نظير دسترسي غير مجاز، اختلال در داده ها وسيستم هاي رايانه اي هرزه نگاري، در شمار اين نوع جرام جديد محسوب می شوند؛ به طور کلی، جرایم قابل ارتکاب با رایانه، جرایمی هستند که رایانه در آن  ها وسیله ارتکاب جرم است. گاهی جرایم رایانه ای، رفتارهایی را در بر می گیرد که رایانه در وقوع آن ها، موضوع جرم است؛ مانند جرایم بر ضد محرمانگی و جرایم بر ضد صحت و تمامیت آن ها وغیره. در برخی از موارد، جرایم رایانه ای رفتارهایی را در بر می گیرد  که رایانه در آن ها ابزار(وسیله ) وقوع جرم است ؛ مانند سرقت ، کلاهبرداری و غیره. در مواردی نیز جرایم رایانه ای رفتارهایی را در بر می گیرد که رایانه به عنوان هدف  ارتکاب  جرم است، مانند نفوذ غیر مجاز، شنود غیر مجاز، انتشار ویروس، کرم های رایانه ای، دسترسى غير مجاز به سيستم هاى رایانه ای و هک یا ویروسی کردن آن ها که فقط در فضای سایبر «مجازی»اتفاق می‌افتد ( پرويزى، 1384 :39).

     جرایم رایانه ای در قوانین جزایی کشور

    در قوانین ايران،  تعريفي کلی ازجرم رایانه ای ارائه نشده است. قانون گذار ایران  مصادیقی از جرایم رایانه ای را در قوانین جزایی"قانون تجارت الکترونیک مصوب" (1383 ) و "قانون جرایم رایانه ای مصوب" )1388 ) برشمرد که با استناد به مصادیق مذکور، جرایم رایانه ای را مشخص کرده است ( رضوی فرد و موسوی، 1395: 35).

    جرایم رایانه ای در قوانین جزایی سایر کشورها و سازمان های بین المللی

    سازمان همکاري و توسعه اقتصادي اروپا(OECD)[2] درسال ۱۹۸۳میلادی جرم رايانه‌اي را « هر رفتار غيرقانوني، غيراخلاقي يا غيرمجاز مربوط به پردازش خودکار و انتقال داده ها تعریف کرده است»(پرويزى،  1384: 39  و خرم آبادی، 1384: 29).  سازمان ملل متحــد[3] در شماره 43و44 نشریه بین المللی سیاست بین المللی سیاست جنایی ، جرایم رایانه ای را از یک طرف شامل فعالیت های مجرمانه ای می داند که ماهیتی سنتـی دارند، مثل سرقت و جعل که در تمام کشورها دارای ضمانت اجرای کیفری هستند و از سوی دیگر ، شامل فعالیت های مجرمانه جدید می داند که وقوع آن از قبل ممکن نبوده و رایانه امکان ارتکاب آن را مهیا ساخته است (دزیانی، 1373: 158-157). در قوانین جزایی آلمان، قانون گذار در بخش 202  سال 1998 کد کیفری ، جرایم رایانه ای را  جرایمی تعریف می کند  که با اخذ شماره رمز ورود یا تغییر در برنامه و سامانه نرم افزاری یک رایانه به وقوع بپیوندد( رضوی فرد و موسوی، 1395: 35 و خرم آبادی، 1384: 29). قوانین جزایی انگلستان نیز درماده 1 قانون سواستفاده از رایانه مصوب 1990 ، جرایم رایانه ای را  جرایمی می داند که با استفاده از دانش یا فن آوری رایانه صورت می پذیرد(ماداوا[4]، 2011: 21). درقوانین جزایی ايالات متحده آمريكا، جرم ‌رايانه‌اي عبارت است از «هر اقدام غيرقانوني كه با يك رايانه مرتبط باشد، يا هر اقدامي‌كه به هر ترتيب با رايانه مرتبط بوده و موجب ايجاد خسارت به بزه ديده شود و مرتكب از اين طريق منافعي را تحصيل كند»(عمیدی، 1387 :20). در قوانین جزایی کانادا ، در تعریف جرایم رایانه ای آمده است: «جرم رایانه ای شامل هر فعالیت مجرمانه ای است که در برگیرنده کپی، استفاده، جابه جایی، مداخله، دسترسی یا سوء استفاده از سامانه های رایانه ای، عملکرد رایانه، داده ها یا برنامه های رایانه است» (شریفی ، 1379: 80).

    تقسیم بندی جرایم رایانه ای

    سازمان ملل متحد، جرایم رایانه ای را به دو دسته تقسیم کرده است. جرایم رایانه ای می توانند شامل« فعالیت های مجرمانه ای باشند که ماهیتی سنتی دارند، از جمله سرقت، کلاهبرداری، جعل و سوء استفاده که همگی معمولاً در همه جا مشمول ضمانت اجراهای کیفری می شوند؛ علاوه براین، رایانه راه های تازه ای را برای سوء استفاده پدیدآورده است که می توانند  یا باید مجرمانه محسوب شوند». انواع مشترک و عمومی جرایم رایانه ای از نظر سازمان ملل به شرح زیر است:

    1- کلاهبرداری رایانه ای؛

    2- جعل رایانه ای؛

    3- ایجاد خسارت(تخریب) یا تغییر داده ها و برنامه های رایانه ای؛

    4 - دست یابی غیر مجاز به سامانه ها و خدمات رایانه ای؛

     5- تکثیر غیر مجاز برنامه های رایانه ای حمایت شده(خرم آبادی، 1384: 29) .

        موسسه بین المللی مک کانل[5] جرایم رایانه ای را به چهار گروه اصلی تقسیم کرده است. این گروه ها عبارت اند از:

     1-جرایم مرتبط با داده ها: شنود الکترونیکی، تغییر داده ها، سرقت داده ها؛

    2-جرایم شبکه: اختلال در شبکه، و خرابکاری در شبکه؛

    3-نفوذ: دسترسی غیرمجاز، و انتشار ویروس؛

    4- سایر موارد: همکاری در ارتکاب جرم، جعل رایانه ای ، و کلاهبرداری (فهیمی، 1380: 101).

    در ماده یک قانون سوء استفاده از رایانه[6] انگلستان(1391)، جرایم رایانه ای به سه دسته زیر تقسیم شده اند:

    دستیابی غیر قانونی به داده های رایانه ای؛

     دستیابی غیر قانونی به داده های رایانه ای برای تسهیل سایر جرایم؛

     ایجاد تغییر غیر قانونی درداده های رایانه ای( رضوی فرد و موسوی، 1395: 35).

    مصادیق جرایم رایانه

    کارگروه تعيين مصاديق محتواي مجرمانه، موضوع ماده22 قانون جرايم رايانه‌اي، فهرست مصاديق جرایم رایانه ای را به شرح زیر تعيين كرده است:

    الف) جرايم عليه محرمانگي دادهها و سامانههاي رايانهاي و مخابراتي شامل :

    دسترسي غيرمجاز؛ عبارت است از دستیابی و دسترسی غیرمجاز به داده ها یا سامانه های رایانه ای یا مخابراتی که به وسیله تدابیر امنیتی حفاظت شده است (ماده 1 قانون جرایم رایانه ای). دسترسی غیرمجاز ، عبارت است از نفوذ غیرقانونی به سامانه رایانه ای حفاظت شده (عالی پور، 1390: 159) و دستیابی غیر مجاز، هرگونه تخریب یا مختل کردن  یا غیر قابل استفاده کردن داده های سامانه های رایانه ای و مخابراتی  از طریق پاک کردن ، صدمه زدن ، و دستکاری به قصد اضرار را شامل می شود. ممانعت از دسترسی، در مفهوم گسترده، شامل هر رفتاری است که مانع دستیابی کاربر یا مشترک مجاز به سامانه ها و داده ها شود(عالی پور، 1390: 266).

    شنود و دريافت غيرمجاز؛ شنود غیرمجاز عبارت است از شنود غیرمجاز محتوای در حال انتقال ارتباطات غیرعمومی در سامانه های رایانه ای یا مخابراتی یا امواج الکترومغناطیسی یا نوری(ماده 2 قانون جرایم رایانه ای )(جلالی فراهانی، 1389: 28).

    جاسوسی رایانه ای؛ عبارت است از ، دسترسی به سامانه های رایانه ای و مخابراتی که داده های سری در آن ها نگهداری می شود؛ به بیان دیگر، عبارت است از دسترسی به داده های سری یا تحصیل یا شنود آن ها ودر دسترس قرار دادن آن ها به کسانی که شایستگی آگاهی از محتوای داده های سری را ندارند  یا در دسترس قرار دادن داده های سری یا افشای آن ها به دولت یا نهادهای بیگانه یا عاملان آن ها (ماده 3 قانون جرایم رایانه ای). دسترسی غیرمجاز و شنود غیرمجاز مبنا و پایه جاسوسی رایانه ای را تشکیل می دهند.

     ب) جرایم علیه صحت و تمامیت داده ها و سامانه های رایانه ای و مخابراتی: آن دسته از تهدیدها و فعالیت هایی را دربر می گیرد که محرمانگی [7]، صحت ، تمامیت و دسترس پذیری داده ها وسامانه های رایانه ای را هدف قرار می دهند (فضلی،1389: 17).

    جعل رایانه ای و استفاده از داده های مجعول؛ عبارت است ازهرگونه تغییر  داده یا ایجاد ، محو یا متوقف کردن داده های رایانه ای و مخابراتی دارای ارزش اثباتی(ماده  7 قانون جرایم رایانه ای ).

    خرابکاری رایانه ای؛ در بردارنده هر رفتاری است که داده را به طور کلی یا جزیی از میان ببرد یا کارکرد داده یا سامانه را به هر نحو به هم بزند (عالی پور، 1390: 216 ).

    تخریب و اخلال در داده ها یا سامانه های رایانه ای و مخابراتی؛ عبارت است از هرگونه تخریب یا مختل کردن  یا غیر قابل استفاده کردن داده های سامانه های رایانه ای و مخابراتی  از طریق پاک کردن ، صدمه زدن ، و دستکاری به قصد اضرار(قانون جرایم رایانه ای،ماده8).

    اختلال در سامانه های رایانه ای و مخابراتی؛ عبارت است از انجام اعمالي از قبيل وارد كردن، انتقال دادن، ارسال، پخش، صدمه زدن، پاك كردن، ايجاد وقفه، دستكاري يا تخريب داده‌ها يا امواج الكترومغناطيسي؛ به گونه ای که سامانه رايانه‌اي يا مخابراتي ديگري را غير قابل استفاده كرده يا عملكرد آن ها را مختل کند(قانون جرایم رایانه ای ،ماده10).

    جرایم علیه امنیت ؛ عبارت است از به خطر انداختن امنیت، آسایش و امنیت عمومی  از طریق تخریب ، اخلال علیه داده ها یا سامانه های رایانه ای و مخابراتی که برای ارائه خدمات ضروری عمومی به کار می روند؛ از قبیل خدمات درمانی، آب، برق، گاز، مخابرات، حمل و نقل ، بانکداری  و غیره(قانون جرایم رایانه ای ، ماده۱۱).

    پ) سرقت و کلاهبرداری مرتبط با رایانه: سرقت رایانه ای، عبارت است از اینکه هرکس داده های متعلق به دیگری را به طور غیر مجاز برباید( قانون جرایم رایانه ای، ماده۱۲) وکلاهبرداری رایانه ای،  عبارت است از اینکه هرکس به طور غیرمجاز از سامانه های رایانه ای یا مخابراتی با ارتکاب اعمالی از قبیل وارد کردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف کردن داده ها یا مختل کردن سامانه، وجه یا مـال یا منفعت یا خدمات یا امتیازات مالی برای خود یا دیگری تحصیل کند(قانون جرایم رایانه ای، ماده 13) .

    جرایم مرتبط با محتوا: در مفهوم خاص، جرایمی هستند که از طریق محتویات غیرقانونی علیه عفت یا اخلاق عمومی یا سلامت جسمی یا روانی اشخاص یا شخصیت معنوی آنان ارتکاب می یابند ( باستاني ،1383 :55).

    ت) جرایم رایانه ای علیه عفت و اخلاق عمومی: عبارت است از اینکه هرکس به وسیله سامانه های رایانه ای یا مخابراتی یا حامل های داده، محتویات مستهجن را منتشر، توزیع یا معامله کند، یا به قصد تجارت یا افساد، تولید یا ذخیره یا نگهداری کند (قانون جرایم رایانه ای، ماده 14).

    ث) هتک حیثیت و نشر اکاذیب : عبارت است از اینکه هرکس به وسیله سامانه های رایانه ای یا مخابراتی، فیلم یا صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف کند یا آن را با علم به تغییر یا تحریف منتشر کند، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت او شود(قانون جرایم رایانه ای، ماده 16)

    اقدامات پلیس ناطر بر جرایم رایانه ای

    با توجّه به تصویب قانون جرایم رایانه‌ای در مجلس شورای اسلامی و لزوم تعیین ضابط قضایی برای اجرای این قانون ، پلیس فضای تولید و تبادل اطّلاعات(فتا) در بهمن‌ماه سال 1389 به عنوان پلیس تخصصی مبارزه با جرایم سایبری در نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران تشکیل شد.  پلیس فتا در زمینه مداخله و مقابله با جرایم رایانه ای، دو وظیفه عمده برعهده دارد: .[8]

    الف) پیشگیری از جرایم رایانه ای: قانونگذار به منظور  پیشگیری و مقابله با جرایم رایانه ای  واینترنتی، درماده 12 قانون جرایم رایانه ای تصریح کرده است که  پلیس می تواند در راستای وظایف پیشگیری از جرم به طور مداوم به رایانه های داده های حاصل از تبادل داده محتوا و مشترک دسترسی داشته و تمام ارائه کنندگان خدمات، در این خصوص موظف به همکاری هستند. در پیشگیری از جرایم رایانه ای، اقدامات پلیس فتا ناظر بر سلب فرصت و ابزار ارتکاب جرم از دسترس مجرمان بالقوه و کاربران غیر مجاز ، شامل اطلاع رسانی ، ارایه آموزش‌های خاص، آموزش‌های همگانی و شناسایی بزه‌دیدگان بالقوه و افزایش خطر ارتکاب جرم  برای مجرمان رایانه ای است.

    ب) کشف جرایم رایانه ای: به طور کلی، در زمینه کشف، اثبات و رسیدگی به جرایم رایانه ای ، پلیس نقش ضابط (عام)قوه قضاییه را دارد. در این گونه جرایم، وظایف پلیس همانند جرایم سنتی،  عبارت است ازاطلاع و اطمينان از وقوع جرم، حضور در صحنه جرم، اقدامات صحنه جرم، تعيين ابعاد صحنه جرم( محدوده )، حفاظت از صحنه جرم ، مستند سازي صحنه جرم، ارزيابي مقدماتي، طراحي و برنامه ريزي، شناسايي ( شناسايي سخت افزار ، داده ها و ادله ديجيتال) ، مستند سازي، جمع آوري و محافظت از ادله جرم( جمع آوري و حفاظت از سخت افزار، جمع آوري و حفاظت از داده ها)، ارزيابي و تجزيه و تحليل، شناسايي و دستگيري مرتکب، بازجويي، تنظيم گزارش و تحويل پرونده به مرجع قضايي (پرويزي ، 1384: 96).

    واژه های كليدي :

    جرایم رایانه ای، سرقت رایانه ای، کلاهبرداری رایانه ای، کشف جرم ، پیشگیری از جرم، جرایم علیه امنیت.

    فهرست منابع:

    باستانی، برومند(1383).  جرایم کامپیوتری و اینترنتی، جلوه ای نوین از بزهکاری. تهران: انتشارات بهنامی.

    پرويزى،رضا (1384). پی جویی جرایم رایانه ای. تهران: انتشارات جهان جام جم.

      پاکزاد، بتول (1383). جرایم رایانه ای. پایان نامه کارشناسی ارشد، حقوق جزا و جرم شناسی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.

    جلالی فراهانی، امیرحسین(1389). کنوانسیون جرایم سایبروپروتکل الحاقی آن. تهران: انتشارات خرسندی.

    جلالی فراهانی، امیر حسین(1389). در آمدی بر آیین دادرسی کیفری جرایم سایبری. تهران: انتشارات خرسندی.
     خرم آبادی، عبدالصمد(1384). تاریخچه ، تعریف و طبقه بندی جرایم رایانه ای.  مجموعه مقالات همایش بررسی جنبه های حقوقی فناوری اطلاعات. تهران: انتشارات سلسبیل.

    دزياني، محمد حسن(1373). ابعاد جزایي كاربرد كامپيوتر و جرایم كامپيوتري. خبرنامه انفورماتيك. شوراي عالي انفورماتيك كشور. شماره 58. 178-157 .

    رضوی فرد، بهزاد و موسوی، نعمت الله(1395). مسئولیت کیفری در فضای سایبر حقوق ایران. فصلنامه پژوهش حقوق گیفری. سال پنجم . شماره شانزدهم .45-29.

    شریفی، مرسده(1379). جرایم رایانه ای در حقوق جزای بین المللی. پایان نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.

    طارمي، ‌محمد حسين(1386). گذري بر جرايم ‌رايانه‌اي. فصلنامه ره آورد نور. سال ششم. شماره ۲۱.  112-81 .

    عالی پور، حسن(1390). حقوق کیفری فناوری اطلاعات. تهران: انتشارات خرسندی.

    عميدي، مهدي (1387). مطالعه تطبيقي جرايم ‌رايانه‌اي از ديدگاه فقه و حقوق كيفري ايران. پايان نامه كارشناسي ارشد حقوق جزا و جرم شناسي. تهران: دانشگاه آزاد اسلامي ‌واحد تهران مركز .

    فضلی، مهدی(1389). مسئولیت کیفری در فضای سایبر. تهران: انتشارات خرسندی.

    فهیمی، مهدی(1380). جرایم رایانه ای و روش های مقابله و پیشگیری از آن. فصلنامه دیدگاه های حقوقی. دانشکده علوم قضایی و خدمات اداری . شماره 23و24. 111-99 .

    قانون مبارزه با جرایم رایانه ای  مصوب1388.

    کیسی، اوئن(1386) دلایل دیجیتالی و جرم رایانه ای (علم قانونی، رایانه ها و اینترنت). ترجمه امیر حسین جلال فراهانی و علی شایان. تهران: معاونت حقوقی و توسعه قضایی قوه قضایی. تهران: انتشارات سلسبیل.

     

     

    Madhava Soma, Umarhathab, Sundaram, Syed. (2011). Cyber Crime and Digital Disorder, New Delhi Tamil nadu, K. Jaishankar pub:  p 21.

    سایر منابع برای مطالعه بیشتر

    شیرزاد، کامران (1388). جرایم رایانه ای از دیدگاه حقوق جزای ایران و بین الملل. تهران: نشر بهینه فراگیر.

    عالی پور، حسن(1384). جرایم مرتبط با محتوای سیاه فناوری اطلاعات. مجموعه مقالات همایش بررسی ابعاد حقوقی فناوری اطلاعات. تهران: کمیته مبارزه با جرایم رایانه ای. مرکز مطالعات راهبردی و توسعه قضایی.

    عالی پور، حسن(1395). حقوق کیفری فناوری اطلاعات. معاونت حقوقی و توسعه قضایی قوه قضاییه. مرکز مطالعات توسعه قضایی .125-120 .

    نامی، محسن(1383). نگاهی کلی به جرم های رایانه ای. تهران: مجله اصلاح و تربیت. سال سوم. شماره 34.

     



    [1] Casey

    [2] Organization for Electronic Cooperation and Development

    [3] International Review of criminal policy

    [4] modification

     

    [5]  Mc. Connell International Institute

    [6] Unauthorized

    modification

     

    [7] Confidentiality

    [8] ر- ک سایت پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران                                          http://www.cyberpolice.ir

     

نظر شما