You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان:جرايم يقه سفیدان

    معرف:

    1-معادل انگلیسی : White Collar Crimes

    2-تعریف: یقه سفید، به فرد یا افرادی گفته می­شود که به کارهای غیر دستی، بخصوص کارهای دفتری و اداری اشتغال دارند. جرم یقه سفیدان ، جرمی است که شخص قابل احترام و برخورداراز یک موقعیت عالی اجتماعی ، به اعتبار حوزه نفوذ و تصرف خود مرتکب آن می شود(ساترلند،1983: 65و سیمپسون و ویزبرد [1]، 2009: 36). جرايم يقه سفیدان،  به جرايمي اطلاق مي شود كه به وسيله افراد بخش هاي مرفه جامعه انجام‌ مي شود. این اصطلاح انواع بسیاری از فعالیت های تبهکارانه  همانند کلاهبرداری، اختلاس ، جرایم گمرکی، جرایم مرتبط با دارو و خدمات پزشکی ، جرایم علیه محیط زیست و ... را در بر می­گیرد (معظمی 1378: 23).

    متن:

    به طور کلی، جرم یقه سفیدی یک اصطلاح جرم­ شناسی است که نخستین بار توسط ادوین.اچ. ساترلند[2] (1950-1893) جامعه شناس و جرم شناس مشهور آمریکایی در سال 1939 در یک سخنرانی در «انجمن جامعه شناسی آمریکا» مطرح شد . او کتابی نیز با همین عنوان در سال 1939 منتشر کرد(کی نیا، 1376: 193). براساس تفکرات ساترلند، جرایم یقه سفیدان بیانگر فعالیت های غیر قانونی است که از اشخاص سرشناس و درخوراحترام صوری و طبقه بالاتر جامعه سر می زند(حبیب زاده مومن و وروایی، 1396: 114).

    جرایم یقه سفیدان در قوانین جزایی کشور

    در نظام تقنینی جمهوری اسلامی ایران، همچون بسیاری از کشورها، بیشتر مصادیق جرایم یقه سفیدان جرم انگاری شده است ( سلیمی و داوری ، 1387: 250). قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا و اختلاس و کلاهبرداری، قانون نحوه اعمال تعزیرات حکومتی، قانون راجع به قاچاق کالا و ارز، قانون مجازات اخلال گران در نظام اقتصادی کشور، قانون مجازات اعمال نفوذ برخلاف حق و مقررات قانونی، قانون ممنوعیت اخذ پورسانت درمعاملات خارجی، قانون منع مداخله کارکنان دولت در معاملات دولتی، قانون برگزاری مناقصه ها، قانون دسترسی آزاد به اطلاعات دولتی، قانون ارتقای سلامت اداری ومقابله با فساد، قانون مجازات اسلامی، قانون مبارزه با پولشویی و آیین نامه های آن، قانون الحاق جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با فساد ، قانون برنامه پنجم توسعه ، قانون خدمات کشوری  و ... هر کدام یک یا چند مورد از مصادیق جرایم یقه سفیدان را جرم انگاری کرده اند( حبیب زاده مومن و وروایی، 1396: 113).

    جرایم یقه سفید در حقوق اسلام

    در میان ادیان آسمانی ، دین مبین اسلام  با جامعیت بی نظیر خود، مبانی نظری استواری را در سطوح و عرصه های گوناگون مطرح ساخته است. در سوره مبارکه نساء آیه 29 آمده است: «ای ایمان آورندگان، اموال یکدیگر را به ناحق نخورید، مگر آنکه بر تجارتی از روی رضایت  ورغبت استوار باشد». منظور از این آیه ، استفاده از اموال برخلاف موازین شرعی است (راغب اصفهانی ، 1403: 20). در آیه شریفه 188 سوره بقره نیز آمده است: « مال یکدیگر را به ناحق نخورید و کار را به محاکمه قضات نیفکنید تا به وسیله رشوه و زور ، بخشی از اموال مردم را بخورید، با اینکه شما بطلان  دعوی خود را می دانید». از نظر اسلام، فریبکاری و تدلیس (که از مصادیق جرایم یقه سفیدان است) حرام است و از علوم تعلیلی که در روایات آمده است استنباط می شود که هر کس سبب غش و خدعه شود، علاوه بر ضمان، عملش حرام است  و باعث سد روزی نیز خواهد شد(موسوی اصفهانی، 1397: 368) .

     ویژگی های جرایم یقه سفید

    به طور کلی، ویژگی های جرایم یقه سفیدان را می توان به شرح زیر برشمرد:

    1-جرایم یقه سفیدان، نتیجه فعالیت افراد یک طبقه ممتاز از جامعه است که ازقدرت اقتصادی، اقتدار سیاسی و موقعیت اجتماعی بالایی برخوردار است. اگر چه در مقایسه با جرایم سنتی و خیابانی نظیر سرقت مسلحانه و ... این نوع جرایم با خشونت بسیار کم تری همراه است ، ولی پیامدهای آن بسیار گسترده و سنگین خواهد بود(سلیمی و داوری، 1387: 138) .

    2-مرتکبان این نوع جرایم، کم تر از طرف قانون تهدید می شوند و برخورد سازمان های نظارتی با آنان همراه با بی توجهی و اغماض است .

    3- توده وسیعی از جامعه ، قربانیان و بزه دیدگان واقعی این نوع جرایم هستند و نسبت به جرایم مالی دیگر، هزینه های سنگین تری برجامعه تحمیل می کنند(پیکا[3]،1389: 75).

    4- جرايم يقه سفيدان، با ماهیتی بدون استفاده از خشونت یا نیروی عضلانی ارتکاب می یابد وبه همین دلیل،  این گونه جرایم را «جرایم فسفری»  نامیده اند (نلکن[4] ، 2002: 853-844 و موسوی مجاب،1383: 22).

    5- درصد بالایی از این نوع جرایم کشف نمی شوند، اگر هم کشف شوند ، گزارش داده نمی شوند؛ در نتیجه، رقم سیاه جرایم یقه سفیدان بالا است (کوین نی[5]، 1993: 88 و نلکن، 2002: 842).

    6- جرایم یقه سفید، کمتر از جرایم خیابانی و سنتی مانند قتل،آزار جنسی، سرقت مسلحانه و .... توجه افکار عمومی را به خود جلب می کند. این گونه جرایم به اعتبار بهره گیری از توان فکری و ذهنی ارتکاب می یابند و به همین دلیل ، حساسیت عمومی را به خود جلب می کنند(سلیمی، 1386: 240).

    7- به لحاظ گستره موضوعی، جرایم یقه سفیدان ازسطح گسترده ای برخوردار است؛ مانند تخلف  و تقلب در مدارک دانشگاهی تا تقلب در زمینه محصولات غذایی، دارویی، فعالیت های انتخاباتی، امور مالی وغیره (موسوی مجاب، 1388: 112).

    8.-از دیگر ویژگی های جرایم یقه سفیدان، نداشتن مطالبات شخصی است .

    ویژگی های مجرمان یقه سفیدان

    مجرمان یقه سفید، نسبت به سایر مجرمان جرایم سنتی و خیابانی،  از ویژگی هایی به شرح زیر برخوردار هستند:

    اين افراد از پست­هاي عمومي خود سوء­استفاده كرده و از اموال و امكانات عمومي به نفع خود بهره­برداري مي­كنند (رایت[6] ، 2006: 44). مجرمان یقه سفید، اغلب آثار قابل رویتی از خود باقی نمی گذارند و حتی قربانیان جرم نیز ممکن است متوجه جرم ارتکابی علیه خود نباشند.  فریب، یکی از ویژگی های برجسته  مجرمان یقه سفید و مشخصه ای است که کنترل جرم یقه سفیدی را بسیار مشکل می کند.  مجرمان یقه سفید، افرادی خوش ظاهر هستند که در سایه هوشیاری ها، سازگاری ها و دلسوزی ها ، مقبولیت عامه دارند و با استفاده از نیرنگ و فریب، به رفتار مجرمانه خود ظاهری قانونی می دهند. آنان فاقد وجدان اخلاقی هستند و از استعداد بزهکاری فوق العادی ای برخوردارند و سازگاری یا قابلیت انطباق اجتماعی آنان نیز درحد عالی است. توانایی این افراد در حدی است که از تمام امکانات و سازمان های وسیع و پیچیده خود بهره برداری می کنند و نیروهای روشنفکر را نیز به خدمت در می آورند (کی نیا،1376 : 55). ویژگی مهم دیگر مجرمان یقه سفید، دسترسی قانونی و مشروع به هدف یا قربانی جرم است(حبیب زاده مومن و وروایی، 1396: 115). بزهكاران يقه سفيد، بيشتر از هر مجرمي، اساس اعتماد و اطمينان را در هم مي شكنند؛ سوءاستفاده آنان از اعتبار و اقتدار ناشي از اختيارات موجود، حس اعتماد عمومي را به شدت تحت تأثير قرار خواهد داد. اينگونه بزهكاران با مهارتي كه در ارتكاب جرايم بالا دارند، كمتر دستگير مي شوند و تعداد آنان در بين جمعيت كيفري زندانيان بسيار اندك است. به لحاظ جمعیت شناختی، مجرمان یقه سفید در مقایسه با سایر مجرمان، مسن تر هستند؛ میانگین سنی آنان 40  بیش از سال است و بیشتر آنان را مردان تشکیل می دهند(لاری راگاتز[7] و دیگران، 2012: 8). انگیزه بزهکاران یقه سفید، اغلب براساس یک یا چند هدف از هدف های چهارگانه شکل می گیرد . این هدف ها عبارت اند از: 1- تامین منفعت مالی خودشان؛ 2- تامین منافع مالی یا موقعیت رقابتی شرکت یا کارفرما؛ 3- ماندن در تجارت و شغل یا اجتناب از آن و 4- از دست دادن دارایی های مالی و مادی  ( بنسون و سیمیسون، 1391: 15). جرم يقه سفيد، «جرمي است كه از سوي يك شخص هنجارمند و داراي مقام اجتماعي در ارتباط با وظايف و اختياراتش ارتكاب مي يابد» (نورزاده، 1389: 111) .

     مصادیق جرایم یقه سفیدان

    در حقوق کیفری ایران، تعریفی از جرم یقه سفیدی یا مجرمان یقه سفیدی ارائه نشده است(همدمی خطبه سرا،1387: 77)؛ اما مصادیق و گونه هایی از جرایم یقه سفیدی با رویکرد جرم مدارانه  از جرایم یقه سفیدان، در قوانین کیفری ملموس و عینی است؛ به طور کلی، گونه های مختلف جرایم یقه سفیدان در کسب و کار و مشاغل ، اصولاً شامل سوء استفاده از اعتماد تفویض شده یا ضمنی است و بسیاری از آنان را می توان در دو مقوله گنجاند: اول، تدلیس ارزش دارایی و دوم ، تزویر در استفاده درست از قدرت( سوء استفاده از قدرت). اولی تقریباً همان فریب و کلاهبرداری و دومی شبیه حقه بازی است. مهم­ترين مصاديق جرايم يقه سفيد را مي توان اين­گونه برشمرد:

    1- فساد مالي: بارزترین مصداق فساد مالی«ارتشا»است؛ ولی دایره شمول«فساد مالی»وسیع‏تر از ارتشا است. سواستفاده‏هایی که در مزایده‏ها و مناقصه‏های عمومی، اعطای‏ امتیازات و تسهیلات عمومی صورت می‏گیرد، همگی مشمول این عنوان است. فساد مالی در معاملات بین المللی، اعم از صادرات و واردات و سرمایه‏گذاری خارجی، امر شایعی محسوب‏ می‏شود (کرال[8]، 2001 :36).

    2-کلاهبرداری : یکی از مهم ترین جرایمی که می تواند به عنوان جرم یقه سفیدان شناخته شود، کلاهیرداری است.  منظور از كلاهبرداري، صرفاً كلاهبرداري سنتي نیست که در تعريف قانون تشديد مجازات مرتكبان ارتشا ، اختلاس و كلاهبرداري ( 1367 )تصریح شده است؛ بلكه  مقصود كلاهبرداري از بخش عمومي با توسل به وسايل متقلبانه است  (سلیمی و داوری،1387: 254- 239).

    3- اختلاس، حيف وميل و ديگر انحرافات مالي توسط مقامات دولتي: در ميان جرايمي كه در زمره جرايم يقه سفيدي قرار دارد، اختلاس و حيف و ميل و ديگر انحرافات مالي توسط مقامات دولتي، از جايگاه ويژه اي برخوردار است (دروگر و شکرچی زاده، 1394: 8).

    4- اعمال نفوذ و تباني در معاملات دولتي: استفاده از سازوكارهاي غيرقانوني در جهت كسب منافع و امتيازات در معاملات دولتي، تبانی در مزايده­ ها و مناقصه­ هاي عمومي، تبانی دراعطاي امتيازات وتسهيلات عمومي، جرايم مالياتي، جرايم مربوط به بيمه و....از مهم­ترين عناوين این  جرایم هستند(برنت[9]،2006: 22).

    5-جرايم استخدامي: شامل استخدام و گماردن افراد موردنظر در منصب‏های‏ کلیدی خارج از ضوابط قانونی و محروم کردن متقاضیان واجد شرایط از حق اشتغال و نیز رفتار تبعیض‏آمیز با مستخدمان و محروم کردن مستخدمان از حقوق قانونی خود(دروگر و شکر چی زاده، 1394: 8  و کرال، 2001: 36-8).

    6-جرايم مربوط به نقض حقوق مصرف ­كنندگان: دامنه جرایمی که حقوق مصرف‏ کنندگان را نقض می‏کنند، شامل مراحل مختلف تولید، توزیع و فروش کالاها و خدمات‏ می‏شود. این جرم برخی اوقات به صورت کلان توسط تولیدکنندگان کالاها با عیوب پنهانی‏ صورت می‏گیرد و گاهی توسط فروشندگان جزء به صورت ارائه کالاهای معیوب و فاقد کم ترین معیارهای لازم یا ارائه کالا با برچسب غیر واقعی یا با قیمت غیر واقعی به وقوع‏ می‏پیوندد) کرال، 2001: 36-8).

    7-جرايم مربوط به مواد غذايي و دارويي: این جرایم از نظر ماهیت، در چارچوب عنوان‏ قبلی قرار می‏گیرند؛ اما به دلیل اهمیت آن نسبت به سلامت افراد ،‏ به طور جداگانه دسته‏بندی  می‏شوند(دروگر و شکر چی زاده، ،1394: 44). علاوه بر نقض مقررات بهداشتی و دارویی، در کشوری نظیر ایران که به مایحتاج ضروری مردم و در رأس آن به مواد غذایی یارانه‏ دولتی تعلق می‏گیرد، سوء استفاده از یارانه‏های اختصاص یافته  یا تحصیل خلاف قانون این‏ یارانه‏ها، یکی ازموارد بارز جرایم ارتکابی یقه سفیدها محسوب می‏شود(هیرسچ ،2006:.2).

    8-جرايم زيست محيطي: جرایم مربوط به آلودگی آب، آلودگی صوتی، آلودگی هوا، آلودگی خاک، بهره‌برداری از مواد شیمیایی یا کار با اشعه، بدون اتخاذ تدابیر حفاظتی، ریختن زباله کارخانجات خارج از استانداردهای لازم در اماکن غیر مجاز، و ریختن غیر مجاز ضایعات در محیط زیست (کرال،2001: 36-8) از مصادیق این نوع جرایم هستند.

    9-جرايم رايانه ­اي: ورود غیر مجاز به بانک اطلاعاتی رایانه‏های متعلق به سایر اشخاص حقیقی و حقوقی و سوء استفاده از آن و همچنین تخلیه کارت‏های اعتباری دیگران از مصادیق بارز این جرایم‏ هستند (دروگرو شکر چی زاده، 1394: 8) .

    10-جرايم گمركي: ايجاد كانال­ها و اسكله­ هاي خارج از نظام گمركي و نيز اعمال نفوذ و عدم پرداخت عوارض قانوني  برای ورودکالا ها، از مصادیق این جرایم است( درودگر و شکرچی زاده، 1394: 8).

    اقدامات پلیس ناظر بر جرایم یقه سفیدان

    با توجه به مصادیق جرایم  یقه سفیدان، بخش های مختلفی در نیروی انتظامی از جمله پلیس آگاهی  ، پلیس فتا، پلیس امنیت  و ... به طور تخصصی در زمینه مقابله و مبارزه با این دسته از جرایم فعالیت دارند. مطابق قانون آیین دادرسی کیفری، در صورت اطلاع از وقوع جرم از مصادیق جرایم یقه سفیدان «در صورت اعلام شکایت»، اولین اقدام  پلیس به عنوان یکی از ضابطان قوه قضاییه، راهنمایی و دلالت شاکی نزد مقام قضایی برای اخذ دستور لازم است. پس از اخذ دستور  بررسی و تحقیق  مقام قضایی، از جمله اقدامات اساسی پلیس، پی جویی انتظامی، کشف جرم از طریق فنون و شیوه های پلیسی مثل تحقیق از متهم، شهود، دستگیری و جلب مظنون یا متهم ، حفظ آلات و ادوات و آثار و علائم جرم ، انجام تحقیقات مقدماتی ، بررسی صحنه جرم ، جلوگیری از تبانی و در نهایت، تکمیل پرونده و ارسال گزارش به  مقام قضایی است؛ علاوه براین، از دیگر اقدامات پلیس ناظر بر جرایم یقه سفیدان، با توجه به ماهیت اقتصادی، مالی و زیستی این جرایم، اقدامات اطلاعاتی در چارچوب کشف پیش دستانه ، شامل جذب و بکارگیری منابع و مخبران در نشانگاه های مشخص شده ، جمع آوری  و ارزیابی  اخبار و گزارش های مربوط به جرایم یقه سفیدان، جمع آوری دلایل ، شواهد ،  مدارک و مستندات مربوط یه وقوع جرم یقه سفیدان  و در اقدامات قضایی نیز  جمع آوری اسناد و مدارک از مراجع حقیقی و حقوقی ، تکمیل تحقیقات  ، اقدامات لازم برای شناسایی و دستگیری متهمان ، تعقیب متهمان  ، انجام تحقیقات  از متهمان، توقیف اموال  و وجوه مرتبط با جرم ، توقیف و استرداد اموال مجرمان و در نهایت،  مستند سازی و تهیه گزارش پرونده به مرجع قضایی است.

    واژه های كليدي:

    جرایم یقه سفید، غیر خشن، قدرت، مخفی کاری، فریبکاری.کلاهبرداری، ارتشاء،

    فهرست منبع:

    بنسون، مایکل وسیمپسون، سالی اس(1391). جرایم یقه سفیدی رویکرد فرصت مدار. ترجمه اسماعیل رحیمی نژاد. تهران: نشر میزان.

    پیکا، ژرژ(1389). جرم شناسی. ترجمه ی علی حسین نجفی ابرند آبادی. چاپ اول.تهران: نشر میزان.

    حبیب زاده مومن ، بهنام و وروایی، اکبر(1396). واکاوی سیاست جنایی ایران در قبال جرایم یقه سفید. فصلنامه علمی پژوهشی علوم اجتماعی،دوره 11، زمستان، 124-111 .

    دروگر ، مریم و شکرچی زاده(1394). تحلیل جرم شناختی بزهکاران یقه سفید در نظام عدالت کیفری ایران. سومین همایش رویکردهای کاربردی و پژوهشی در علوم انسانی و مدیریت. کد الکترونیکی مقاله (HN10108711024).

    راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد(1403 ق). المفردات فی غریب القران. قم: انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

    سلیمی، صادق(1386). مجرمين يقه سفيد و سياست كيفري ايران. فصلنامه حقوق. دانشکده حقوق و علوم سیاسی. دوره 38. شماره 4. زمستان. 254-239.

    سلیمی، علی وداوری، محمد(1387). جامعه شناسی کجروی. تهران: نشرپژوهشگاه حوزه ودانشگاه.

    کی نیا، مهدی(1376). مبانی جرم شناسی. جلد اول. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

    معظمي، شهلا (1378). پيشگيري از تكرار جرم. ماهنامه امنيت. سال سوم. شماره هفتم و هشتم .دي و بهمن. 29-15 .

    موسوی اصفهانی، ابوالحسن(1397ق). وسیله النجاه، تعلیقات: سیدمحمد رضا موسوی گلپایگانی. قم: دارالتعاریف.

    موسوی مجاب، سید درید(1383). بزهکاران یقه سفید. فصلنامه مدرس علوم انسانی. دروه 8. شماره 3. 74-61.

    موسوی مجاب، سید درید(1388). جرایم یقه یفیدی با نگاهی به آموزه های دینی. فصلنامه فقه و حقوق(قم). سال ششم . شماره 22 .پاییز. 131-99 .

    نورزاده، مجتبي (1389). جرايم اقتصادي در حقوق كيفري ايران. تهران: انتشارات جنگل.

    همدمي خطبه سرا، ابوالفضل (1387). فساد مالي، علل، زمينه ها و راهبردهاي مبارزه با آن. تهران: پژوهشكده مطالعات راهبردي.

    Benson, ML; Simpon, S. (2009).White collar crime: anopprlunity perspective. Rutledge press.

    Croal,Hazel.(2001).UnderstandingWhiteCollarCrime.Philadelphia:OpenUniversity Press;.p.17.

    Green, Stuart P. (2004). Moral Ambiguity in White Collar Criminal Law. Notre Dame Journal of Law, Ethics and Public Policy, Vol. 18

    Green, Stuart P.(2004) .The Concept of White Collar Crime in Law and Legal Theory. Buffalo Criminal Law Review, Vol. 8, No. 1; p.12

    Henning, Peter J.(2006). "White Collar Crime Sentences After Booker: Was the Sentencing of Bernie Ebbers Too Harsh?"  McGeorge Law Review, Vol. 37

    Hirsch Auer, Norbert, Muss off, Oliver and Scherer, Sebastian.(2006). An Interdisciplinary Approach to White-Collar Crime in the Food Sector. International Association of Agricultural Economists Conference; .pp.2-3.

    Ragtaz, Lauerie Ragatz& Fremouw, William. (2012).the psychological profile of white-collar offenders, criminal justice and behavior vol 39, No (7), 978-997

     Mc Barnet, Doreen J.(2006). After Enron: Will 'Whiter than White Collar Crime' Still Wash? "British Journal of Criminology; p.22.

    Nelken, David.(2002) White - Collar Crime, The Oxford Handbook of Criminology, Edited by Mike Maguire and Rod Morgan, Oxford University Press,

    Podgier, Ellen S.(2005). A New Dimension to the Prosecution of White Collar Crime

    Simpson Sally S, Weisburd David. (2009).The Criminology of White-Collar Crime, New York, Springer Science and Business Media, LLC.

    Sutherland, Edwin H. (1983).White collar, the Uncut Version, with An Introduction by Geis and olin Goff, New havan ,conn,Yalc University press.

    Wright, Alan.( 2006). Organized Crime.UK: Will Publishing

    منابع برای مطالعه بیشتر

    تقی پور ، علیرضا(1392) . مجرمین یقه سفید از دیدگاه جرم شناسی و نهج البلاغه. فصلنامه پژوهشنامه نهج اللاغه . سال اول . شماره3. پاییز 1392.

    حسینی، سید محمد وقورچی بیگی، مجید(1394). تحلیل بزه دیده شناختی جرایم یقه سفیدها. پژوهش حقوق کیفری. سال سوم. شماره دهم. 40-9 .

    میر خلیلی، سید محمود(1395). بزهکاری یقه سفید از منظر امام علی علیه السلام. حقوق اسلامی. سال سیزدهم. شماره 51. 39-7 .



    [1] Simpson and Weisburd,

    [2] Edwin.H. Sutherland

    [3] Pica

    [4] Nelken

    [5] Quinney

    [6] Wright

    [7] Larry Rogatz

    [8] Croal

    [9] Barnett

     

     

نظر شما