You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • دیات    Blood money

    دیه، مالی که شرعاً در عوض آسیب عمدی یا غیرعمدی به جسم و جان افراد، از سوی مجرم پرداخت می‌شود (1).

    انواع:

    دیه به دو نوع اصلی و بدلی تقسیم می شود (2). نوع اصلی همان گونه که در فقه برای آن پیش بینی شده است برای شبه عمد یا خطای محض در نظر گرفته شده است (3) زیرا که در اصل قصاص مجازات اصلی جنایات عمدی است و دیه جانشین آن. اما نوع بدلی به قصاصی بر می گردد که به هر علت هم چون رضایت، عدم تساوی در دین و جنسیت یا رابطه‌ی پدر، فرزندی (4)؛ به دیه تبدیل شده باشد.

    هم چنین آن چه در شرع اسلام برای‌ آسیب جسمانی به عضو دیگری، مبلغ مقدر(معین) تعریف شده باشد، دیه و اگر این مبلغ  برای عضوی خاص در شرع ذکر نشده باشد، نسبت به آن عضو یا اعضا، ارش یا حکومت تعیین می شود (5) میزان ارش بسته به نظر قاضی معین می گردد (6). دیه به دو دسته‌ی اصلی دیه‌ی نفس و اطراف(دیه اعضا) تقسیم می شود (7) در تعیین ضابطه‌ و چگونگی سنجش میزان دیه در میان مذاهب اسلام اختلاف وجود دارد. مالکی و حنبلی آن را تنها در شتر، درهم و دینار ثابت می دانند و مابقی مذاهب مانند امامیه دیه‌ی کامل را در یکی از این شش گونه می دانند:

    یک صد شتر که پنج سال یا بیش تر داشته باشند2- دویست گاو3- دویست حله که هر کدام دو جامه از برد یمانی باشد4- هزار گوسفند5- هزار دینار6- ده هزار درهم (8) این میزان به عنوان دیه‌ی کامل یک مرد مسلمان شناخته می شود. دیه‌ی زن نصف این میزان می باشد و برای ذمی(اهل کتابی که به مسلمانان مالیات می دهند) هشتصد درهم و برای زنان ذمی چهارصد درهم و برای افراد خنثی از لحاظ جنسی سه چهارم دیه‌ی کامل مرد مسلمان است (9). باید توجه داشت این میزان از دیه بابت خروج جان از بدن چه به شکل غیر عمد و چه بدل از قصاص است. عموم اعضا و منافع جسمانی و حتی جنین انسان و جسد مرده برای خود دیه ای مشخص دارند (10) که در صورت آسیب به چند عضو، میزان دیه‌ی هر عضو در دیگری تداخل کرده و مجموع مبلغ ممکن است از دیه‌ی کامل بیش تر شود.

    پرداخت کنندگان دیه نیز بر دو گونه اند؛ درخطای شبیه عمد( قصد فعلی که نوعا سبب جنایت  نسبت به فرد نمی شود، البته در حالی که قصد جنایت را نسبت به آن مجنی علیه را نداشته باشد) (ق.م.ا.ماده295بندب)، پرداخت با خود فرد است و در خطای محض ( جانی نه قصد فعل واقع شده را داشته و نه قصد جنایت نسبت به قربانی) (ماده ق.م.ا.295بندالف) ، عاقله‌ی مرتکب یا همان بستگان نسبی ذکور به ترتیب طبقات ارث (11) آن را پرداخت می کند(12).

    مفاهيم جديد :

    امروز در قوانین کشورهایی که قصاص و دیه را پذیرفته اند، وجه الزامی دیه بر حالت اختیاری آن غالب است.زیرا با متمدن شدن بشر از خشونت قوانین کاسته و نظام حقوق به سوی ساختاری سازشی و اختیاری و بدل از خشونت و مجازات پیش می رود. میزان دیه در شکل امروزی خود دیگر با انواع قدیمی خود(شتر، گاو و...) پاسخ داده نمی شود.انواع ششگانه‌ی دیه امروزه موضوعیت خود را از دست داده اند (13) و دیه و ارش بر اساس نرخی که سالانه توسط دولت یا قوه‌ی قضاییه برای دیه‌ کامل اعلام می شود (14)؛ توسط پزشکان قانونی و کارشناسان خبره  تعیین و  محاسبه می شود و قاضی آن را در حکم می آورد.

    کلید واژه ها

     دیات، غرامت، خون خواهی، جبران خسارت.

    ارجاعات

    1-  احمد ادریس، عوض.دیه. ترجمه: علیرضا فیض. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. چاپ اول.1372.ص51و50.

    2-     حیدری، عباسعلی. ماهیت حقوقی دیات. فقه (کاوشی نو در فقه اسلامی). شماره 40. تابستان 1383. ص170.

    3-     مکی العاملی(شهید اول). لمعه دمشقیه(جلد دوم). ترجمه: علی شیروانی. قم: انتشارات دارالفکر. چاپ سی و یکم.1386.ص280 و  نجفی. ص2 و  امینی علیرضا و آیتی سید محمد رضا. تحریر الروضه فی شرح اللمعه(جلد دوم). تهران: انتشارات سمت و مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی. چاپ یازدهم.1387.ص259

    4-     محقق حلی. شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام (جلد سوم و چهارم). بیروت: دار الاضوا. چاپ دوم.1403 هجری قمری.ص216- 204 و شهید ثانی: ص266-261 و  عاملی شیخ حر. وسائل الشیعه( جلد بیست و نهم). قم: موسسه آل البیت. چاپ اول.1412 هجری قمری.ص80-71

    5-     زراعت، عباس. شرح قانون مجازات اسلامی بخش دیات (جلد دوم). تهران: انتشارات ققنوس؛ چاپ دوم.1380.ص27-25

    6-     نجفی. محمد حسن. جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام (جلد چهل و سوم) تهران: کتابخانه اسلامیه پامنار. چاپ سوم. ص168.

    7-     لنگرودی،  محمد جعفر. مبسوط در ترمینولوژی حقوق (جلد سوم). تهران: کتابخانه گنج دانش. چاپ دوم. 1381.  ص409و408.

    8-     شهید اول. ص290  و  شیخ حرعاملی. ص193  و  شهید ثانی. ص268  و  نجفی. ص4 و  محقق حلی. ص245.

    9-     شهید اول. ص291 و  محقق حلی. ص247  و  شیخ حرعاملی. ص205.

    10-  محقق حلی. ص280-261و مواد  494-367 قانون مجازات اسلامی.

    11-  میرمحمد صادقی، حسین. جرایم علیه اشخاص. تهران: نشر میزان؛ چاپ اول. 1386. ص235-232.

    12-  محقق حلی.همان. ص246 و  نجفی. همان. ص 26-17

    13-  موسوی بجنوردی، سیدمحمد. پژوهشنامه متین. شماره 5و 6. زمستان 1387 و بهار 1379.  ص327.  و   میرمحمد صادقی. همان. ص200

    14-  جمشیدی، مجید. دیه و ارش. تهران: موسسه فرهنگی، انتشاراتی نگاه بینه؛ چاپ اول.1390.ص81-52

     

نظر شما