You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان :قتل عمد

    معرف:

    1- معادل انگلیسی:  Murder

     2-تعریف: قتل از نظر لغوی ، به معنای ازاله ی روح از بدن (راغب اصفهانی، 1412 ق، ص 655) و از بین رفتن زندگی است(مصطفوی، 1360 :193). قتل عمدی، عبارت است از فعل بدون مجوز قانونی عمدی و آگاهانه یک انسان به نحوی که منتهی یه مرگ انسان دیگری شود(گلدوزیان،1391 : 22). در تعریف دیگر، قتل عمد عبارت است از ، سلب غیر قانونی حیات از فردی با قصد ابتدایی یا تبعی به وسیله فعلی که به مباشرت یا تسبیب، علیه شخص مورد نظر واقع شده باشد(صادقی ، 1376: 40) . قتل عمد، خارج کردن نفس و روح انسانی است که به صورت عمد ، به وسيله شخصى ديگری هدف عمل جنايتكارانه قرار گرفته است (گودرزى،1377: 334).  حقوقدانان  تعاریف مختلفی از قتل عمد ارائه کرده اند که از آن جمله عبارت است از: قتل، عبارت از کشتن انسان است به وسیله ی اسلحه ی سرد یا گرم و غیره، اعم از اینکه مستقیم باشد یا غیر مستقیم(حائری شاه باغ، 1389 : 32).

    متن:

    جرم قتل، از جمله جرایم علیه تمامیت جسمانی و از زمره جرایم طبیعی و خشونت آمیز است که علیه جسم و جان افراد صورت می گیرد. قتل، انسان را از بالاترین حق، یعنی حق حیات محروم می سازد و تنها جرمی است که صدمه ناشی از آن، غیر قابل جبران است. قتل نفس همیشه جرم محسوب می­ شده و تنها به طور استثنایی در برخی از جوامع، بعضی از موارد آن، جرم تلقی نمی­ شدند؛ مانند کشتن دختران در بعضی از قبایل عهد جاهلیت توسط پدر(شاه ملک پور خشکبی جاری، 1389: 77- 57). قتل را می توان سلب نعمت حیات از انسان تعریف کرد که معمولاً بخش مهمی  از کتاب های قانون مجازات در کشورهای مختلف را به خود اختصاص می دهد(کلانتری و کریمی، 1390: 265). قتل، زمانی عمدی محسوب می­ شود که فاعل قصد داشته باشد و عمل را به همان نحوی که قصد کرده، انجام دهد؛ خواه آن قصد اصلی باشد، یا نباشد، یا فرد غیرمعین باشد یا معین، خواه مباشر یا به تسبیب، یا هر دو رفتار بدون مجوز قانونی و عمدی و آگاهانه یک انسان باشد، به نحوی که منتهی بر مرگ انسان دیگر شود(ساندرز[1]، 2005). علاوه بر اسلام، در بسیاری از مکتب ها و فرهنگ­ها، مثل فرهنگ قدیم یونان ، روم و مصر، قتل عمد موجب اعدام مرتکب بوده است (بورگیز[2]،2010 :238-233) .

    قتل عمد در اسلام و فقه

    قتل هر انسانی از نظر حقوقی در اسلام جرم است و مجازات و کیفر دنیوی آن قصاص است؛ مگر آنکه اولیای دم، قاتل را ببخشند  یا دیه بخواهند. خداوند متعال در قران کریم در مورد اهمیت و صدمات قتل می فرماید:« من اجل ذلك كتبنا علي بني اسرائيلَ أنّه من قَتَلَ نفساً بغيرِ نفسٍ أو فساد في الأرضِ فكأنّما قَتلَ الناس جميعاً ...»بدین سبب بر بنی اسرائیل چنین حکم کردیم که هر کسی نفسی را بدون حق قصاص کند یا بی آنکه فساد را در روی زمین انجام دهد به قتل  برساند، مانندآن است که همه مردم را کشته است  ...»( سوره مبارکه مائده ، آیه 32). مشاهیر فقهای امامیه  در خصوص قتل عمدی مقرر داشته اند:" قتل عمدی  وقتی محقق می شود که فردی با انجام هرکاری، خواه کشنده یا غیر کشنده، قصد سلب حیات دیگری را داشته باشد  یا اینکه اگر قصد سلب حیات ندارد، با کار نوعاً کشنده ، وی را از پای در آورده و به قتل برساند". درشرح لمعه چنین آمده است: "موجب قصاص،  عبارت است از خارج کردن جان معصوم و برابر از تنی، از روی عمد " (شهید ثانی،1390 :106 ). 

    قتل عمد در قوانین کیفری

    قانون گذار کیفری ایران، پیش از انقلاب، تعریفی از قتل عمد ارائه نداده بود. ماده 170 قانون مجازات عمومی مقرر می داشت:« مجازات قتل عمد، اعدام است؛ مگر در مواردی که به موجب قانون، استثناشده باشد«. پس از پیروزی انقلاب اسلامی  نیز در قانون مجازات اسلامی مصوب 1361 و 1370 ، بدون ارائه تعریفی از قتل عمد، فقط به ذکر مصادیق آن اکتفا شده است. قانون گذار در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 نیز بدون تعریف از قتل عمد، فقط به ذکر مصادیق قتل عمدی  پرداخته است (مرادی ، 1394: 46). در حقوق جزای  فرانسه، قتل عمدی اینگونه تعریف شده است: " قتل عمدی، سلب ارادی حیات است از شخصی به وسیله شخص دیگر، بدون مجوز قانونی".  ماده 295 قانون جزای فرانسه قتل را ارتکاب آدم کشی عمدی توصیف کرده است(گلدوزیان،1391: 30).

    قتل عمد در قانون مجازات اسلامی

     مطابق ماده 289 قانون مجازات اسلامی،  قتل در سه حالت زیر، عمدی است:

    الف) حالت اول: شخص قصد کشتن شخص دیگری را دارد؛ اعم از اینکه فعل و رفتار و عملی که برای این کار انجام می‌دهد به لحاظ عرفی کشنده باشد یا نباشد؛ برای مثال، شخص الف قصد کشتن (قصد نتیجه، قصد سلب حیات، قصد وقوع جرم قتل) شخص ب را دارد؛ اعم از اینکه این قصد را با فعلِ عرفا کشنده انجام بدهد (مثل پرتاب از بلندی یا شلیک گلوله) یا با فعلِ عرفا غیرکشنده (مثل مشت زدن به کتف). تشخیص اینکه چه عمل و رفتاری کشنده یا غیرکشنده است با عرف است.

    ب)حالت دوم: شخص قصد کشتن شخصِ دیگری را ندارد، اما قصدِ فعل یعنی قصد انجام عملی را دارد که به لحاظ عرفی کشنده است؛ برای مثال، شخص الف بدون آنکه قصد کشتن شخص ب را داشته باشد، او را هل می‌دهد و شخص ب به خاطر اصابت با جدول کشته می‌شود. نظیر این نوع  قتل را در بسیاری از موارد در نزاع و دعوا های خیابانی دیده‌ایم.

    ج)حالت سوم: شخص نه قصد کشتن شخص دیگری را دارد و نه عمل و رفتار او به لحاظ عرفی کشنده است؛ اما وقوع این عمل نسبت به یک شخصِ خاص که دارای وضعیت خاص مثل کهولت سن، بیماری و است، به لحاظ عرفی کشنده و سبب قتل می‌شود؛ برای مثال، شخص الف قصد کشتن شخص ب را ندارد، فعل و رفتار او هم به لحاظ عرفی کشنده نیست، اما به خاطر وضعیت خاصی که شخص ب داشته (پیری ، بیماری و... )، عمل شخص الف کشنده محسوب می‌شود( قانون مجازات اسلامی ، مصوب 1392).

    تحقق قتل عمد

    معیار قتل عمد آن است که مرتکب، هم عمد در فعل و هم قصد نتیجه را داشته باشد؛ بنابراین، با فقدان هریک از این دو ،جرم ارتکابی عمدی محسوب نخواهد شد(ولیدی،1385: 62 ). عمد در فعل ، یعنی مرتکب باید رفتار مجرمانه را از روی اراده و اختیار بر روی انسان مورد نظر انجام داده باشد و فعل انجام یافته از ناحیه مرتکب از روی غفلت و بی احتیاطی و امثال آن نباشد (میر محمد صادقی،1392 : 106-104). بالغ ، عاقل و مختار بودن، از شاخص های قتل عمدی است که در ماده 289 قانون مجازات اسلامی مورد توجه قرار گرفته است (مرادی، 1394: 45). قصد درنتیجه، به معنای آن است که مرتکب باید قصد نتیجه (یعنی قصد سلب  حیات یا ایراد صدمه به قربانی) را داشته باشد (میر محمد صادقی،1392 : 106-104). مقصود از قصد سلب حیات آن است که حصول نتیجه مجرمانه،  یعنی کشتن،  مقصود و هدف اصلی مرتکب جرم باشد(قربانی، 1376: 206) .

    اقسام قتل عمدی

    قتل عمد، به دو نوع قتل عمدی با کیفیت مشدده وقتل عمدی ساده تقسیم می شود.

    قتل عمدی با کیفیت مشدده: قتلی است که مسبوق و همراه با  جنایتی دیگر واقع شود.

    قتل عمدی ساده : رفتار عمدی منتهی به سلب حیات از دیگری است(گلدوزیان،1391 :31) .

    شیوه های ارتکاب قتل عمدی

    متداول ترین روش های موجود در ارتکاب قتل عمدی به شرح زیر است:

    الف)قتل با سلاح گرم: این روش به شرایط اجتماعی، فرهنگی، محلی و میزان دسترسی قاتل به سلاح بستگی دارد و از نظر امنیتی و جنایی، از اهمیت خاصی برخوردار است؛

    ب) قتل با سلاح سرد: هر جسمی غیر از سلاح گرم که قدرت کشتن انسان را داشته باشد، سلاح سرد نامیده می شود؛ مثل چاقو، دشنه، و...؛

    ج) خفگی: انسدا مجاری هوایی منجر به وقوع مرگ را در اصطلاح خفگی می گویند؛ مثل خفگی در آب، خفگی در اثر استنشاق گازهای سمی و...؛

    د)مسموم کردن: سم، هر گونه عاملی است که اگر به مقدار کم وارد بدن انسان یا حیوان شود، اثر بیماری یا کشنده داشته باشد.

     ه)سوازندن: سوزاندن فرد به قصد قتل و از بین بردن و سلب حیات، از جمله شیوه های زجرآوراست که چندان رایج نیست .اغلب، سوزاندن جسد یا محل ارتکاب جرم توسط قاتل، به منظور از بین بردن آثار، علایم ومدارک جرم  یا از بین بردن هویت مقتول برای جلوگیری از شناسایی هویت و دستگیری قاتل صورت می گیرد(افتخارزاده،1377: 23 ).

    و) سایر روش ها: اتصال برق به بدن قربانی، پرتاب از بلندی، کوبیدن طفل بر زمین، زنده به گور کردن، پرتاب نارنجک و مواد منفجره و انداختن در چاه، ازسایر شیوه های مورد استفاده قاتلان ایرانی برای کشتن قربانیان بوده است(پرویزی،1379 ( 97-84  .

    مجازات قتل عمد

    قانون مجازات اسلامی (1392) ، قتل عمد را علاوه بر جنبه شخصی که موجب قصاص مرتکب می­ شود، جرمی عمومی تلقی می کند و برای مرتکب از نظر جنبه عمومی در صورت منتفی شدن قصاص، مجازات حبس نیز پیش بینی کرده است؛ در واقع، جرم قتل عمد از جرایم غیر قابل گذشت محسوب شده و بر فرض گذشت اولیای دم، از سوی دادستان قابل تعقیب و از سوی دادگاه، قابل مجازات اعلام شده است؛ علاوه براین، به موجب مواد 32 و 35 قانون آیین دادرسی کیفری، برای متهم به قتل، قرار بازداشت موقت تا صدور رأی قطعی پیش بینی شده است که این خود حاکی از اهمیت جرم قتل است (مرادی، 1394 : 46).

    اقدامات پلیس ناظر بر قتل های عمدی

    تحقیقات پلیس در خصوص قتل، در قوانین موضوعه، از جمله قانون تشکیل ناجا و قوانین آیین دادرسی کیفری مصوب 1378 و 1392 مورد اشاره قرار گرفته است. قانون گذار در ماده 133 قانون آیین دادرسی کیفری  (1392) مقرر کرده است که ماموران پلیس« در جرایم منجر به سلب حیات ، صحنه جرم و محل کشف جسد را محصور و تا حضور بازپرس یا صدور دستور لازم برای معاینه محل ، در صورت ضرورت از ورود و خروج افراد جلوگیری کنند» (قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392). اقدامات ماموران پلیس در تحقیقات جنایی، علاوه بر وظایف ذاتی آنان به عنوان ضابط قضایی (حفظ صحنه جرم و آلات ، آثارو دلایل جرم، انجام تحقیقات در خصوص جنایت، شناسایی و دستگیری قاتل، انجام بازجویی ، تشکیل و تکمیل پرونده ، احضار  شهود و  مطلعان  و ...)، شامل یک سری  وظایف خاص در جایگاه کارشناس است. در این زمینه گاهی بازپرس یا دادرس دادگاه برای کسب یقین و اطمینان بیشتر در مورد کشف  قتل، با دعوت از  کارشناسان تشخیص هویت  و جرم یابان ، نظرات و توضیحات لازم را از آنان اخذ می کند (خالقی، 1393: 101).

    اقدامات ویژه پلیس در قتل های عمدی

    اقدامات ویژه ای که در مورد قتل باید از سوی پلیس صورت گیرد ، عبارت است از:

    ثبت مشخصات و حالات روحی کسی که وقوع قتل را به پلیس اطلاع می دهد؛

    ثبت دقیق ساعت و تاریخ اعلام وقوع قتل و در صورت امکان  زمان وقوع قتل؛

    حضور شخص رییس کلانتری  یا جانشین او در صحنه قتل تا زمان حضور یافتن مقام قضایی؛

    تعیین قطعیت مرگ با بررسی علائم حیاتی اولیه؛ چراکه ممکن است هنوز قربانی جرم زنده باشد که در این صورت باید سریع به مراکز درمانی منتقل شود؛

    مراقبت کامل از صحنه وقوع جرم و حفظ آثار و دلایل ارتکاب جرم؛

    کسب اطلاعات از شهود محل در مورد چگونگی ارتکاب قتل  و نیز مشخصات ظاهری قاتل در همان لحظات اولیه در صحنه جرم؛

    تحقیق از مظنونان و دستگیری یا تحت نظر قرار دادن آنان؛

    جمع آوری آلات و ادوات قتل و تحویل آن به مقامات  قضایی؛

    تنظیم گزارش از همه اقدامات انجام شده ، از جمله ساعت اعلام قتل، ساعت اعلام حضور، زمان وقوع قتل، شزایط جوی، کروکی  محل جسد و نحوه قرار گرفتن جنازه، نحوه دستگیری متهم یا مظنونان و مشخصات آنان، ساعت حضور و ترک مقامات قضایی در صحنه و دستور های مقام قضایی و اقدامات انجام شده در مورد قتل، تحقیقات انجام شده از شهود و مطلعان یا شاکی و ...؛

    مراقبت کافی در نگهداری متهم یا متهمان و بدرقه آنان به دادسرا (گل محمدی خامنه، 1385 :110-103 وخلعتبری،1386: 27).

    اقدامات ویژه کارآگاه و کاراگاه یاران تشخیص هویت ناظر برصحنه قتل

    در ماده ۱۳ آيين‏ نامه اجرايی حدود اختيارات، شرح وظايف و چگونگی بررسی صحنه جرم ( 1396)[3] مصوب قوه قضاییه، وظايف و اختيارات گروه تشخيص‌هويت پلیس  در صحنه‌ جرم به شرح زیر بیان شده است:

    1 ـ ارزيابي و بررسي مقدماتي صحنه جرم؛

    2 ـ مستندسازي صحنه جرم، از قبيل يادداشت ‌برداري، عکس برداري، تصويربرداري و تهيه کروکي؛

    3 ـ اثربرداري و نمونه‌برداري از لايه‌هاي مختلف صحنه جرم؛

    4 ـ عکس برداري فني در نماهاي مختلف و از اعضاي مختلف بزه‏ ديده و البسه و اشيای همراه بزه ديده؛
    5 ـ جمع‌آوري نمونه‌هاي زيستي و غير زيستي به جا‌مانده بر روي جسد يا مصدوم يا مجروح، صحنه جرم، آلت قتاله يا ضرب و جرح و صدمه روي بدن مظنونان احتمالي حاضر در صحنه جرم؛

    6 ـ جمع‌آوري، ثبت و ضبط علايم و اطلاعات ظاهري جسد و درج آن در فرم‌هاي مخصوص؛

    7 ـ انجام چهره‌نگاري براساس اظهارات شهود و مطلعان.

    8 ـ عکس برداري و قالب‏گيري از آثار به جا مانده در صحنه جرم نظير ابزار، رد کفش و تاير خودرو.

    9 ـ بررسي، عکس برداري، نمونه‌برداري، انگشت‌نگاري و جمع‌آوري تمام اطلاعات مربوط به اجساد ناشناس به جا‌مانده در حوادث و اتفاقات طبيعي و انسان‌ساخت، به منظور تعيين و تأييد هويت آنان.

    تبصره : نمونه برداري براي تعيين هويت اجساد ناشناس با همکاري پزشکي قانوني و تشخيص هويت، تحت نظارت بازپرس انجام مي شود.

    10ـ بسته‌بندي، کُدگذاري آثار و مدارک جمع‌آوري‌شده و تحويل آن به آزمايشگاه‌هاي تشخيص هويت، متناسب با نوع ادله در اسرع وقت.

    11 ـ هماهنگي و تعامل رييس گروه تشخيص‌ هويت با ساير اعضاي گروه بررسي‌صحنه جرم.

     همچنین مطابق آیین نامه پیش گفته، وظايف و حدود اختيارات کارآگاهان نيروي انتظامي در صحنه‌ جرم عبارت اند از:

    ـ معاينه، بررسي و ارزيابي مقدماتي صحنه جرم؛

    ـ تحقيق از شاکي، شهود و مطلعان در حدود مقررات؛

    ـ دستگيري متهم يا متهمان و بازجويي از آنان برابر مقررات مربوط؛

    ـ تعامل، هماهنگي و تبادل اطلاعات با اعضاي گروه بررسي صحنه جرم؛

    ـ تکميل فرآيند تحقيق و پي جويي و اخذ نتايج اقدامات انجام شده توسط اعضاي گروه بررسي صحنه جرم و ثبت در پرونده و گزارش به مقام قضايي.

        ضابطان دادگستري(پلیس) پس از حضور مقام قضايي در صحنه جرم، تحقيقاتي را که انجام داده‏ اند به وي تسليم و بر اساس دستور وي عمل مي كنند(مواد 13و14و17 آيين‏ نامه اجرايی حدود اختيارات، شرح وظايف و چگونگی بررسی صحنه جرم ، 1396). کارآگاهان جنایی درتحقیقات قتل بایددارای مهارت هایی  مانند ، مصاحبه های پلیسی ، بازجویی، تجزیه و تحلیل اطلاعات جنایی ، مستندسازی تحقیقات ، فرضیه سازی جنایی و ... باشند( یاراحمدی ، 1384 :180) .

    واژه های كليدي:

    قتل عمد، اراده فاعل، سلب حیات، قصاص، حقوق کیفری.تشخیص هویت، تحقیقات جنایی، پلیس

    ارجاعات:

    -آيين‏ نامه اجرايی حدود اختيارات، شرح وظايف و چگونگی بررسی صحنه جرم ، 1396، معاونت حقوقی ریلست جمهوری ، معاونت تدوین تنقیح و انتشار قوانین و مقررات پایگاه اطلاع رسانی قوانین و مقررات کشور.

    -افتخار زاده، یحیی(1377). پی جویی قتل. تهران: انتشارات زورا.

    -پرویزی، رضا (11379). پیشگیری وضعیتی و نقش آن در پیشگیری از قتل. تهران: معاونت آموزش ناجا.

    -حائری شاه باغ، سید علی(1389). شرح قانون مجازات عمومی . تهران: مجمع ذخایر اسلامی.

    -خالقی، علی(1393). قانون آیین دادرسی کیفری. تهران:انتشارات شهر دانش.

    -خلعتبری،عبدالحسین(1386). جرم یابی قتل از نگاه کارآگاهی. تهران: نشر کارآگاه.

    -راغب اصفهانی، حسین بین محمد(1412). المفردات فی غریب القرآن. دمشق بیروت. دارالعلم الدارالشامیه.

    -شاه ملک پور خشکبی جاری، حسن(1389). فلسفه تنوع ضمانت اجراها در قتل از منظر سیاست کیفری اسلام. پژوهشنامه حقوقی. سال اول. شماره دوم. 77-57.

    -شهید ثانی، (1390). شرح لمعه. ترجمه حمید مسجد سرایی. جلد دهم. چاپ سوم.تهران: نشر پیام نو آور.

    -صادقی، محمدهادی  (1376). حقوق جزای اختصاصی، جرایم علیه اشخاص. چلد هشتم. تهران:  نشرمیزان.

    -کلانتری، کیومرث و کریمی، قهرمان(1390). قتل عمد غیر مسلمان در حقوق کیفری اسلام و ایران. فصلنامه پژوهش حقوق. سال سیزدهم. شماره 32 . بهار 1390 .292-261.

    -گلدوزیان، ایرج(1391). حقوق جزای اختصاصی. جلد اول. تهران: موسسه انتشارات جهاد دانشگاهی.

    -گل محمد خامنه، علی(1385) .پی جویی انتظامی. تهران : معاونت آموزش دانشگاه علوم انتظامی امین.

    -گودرزی،فرامرز(1377).پزشکی قانونی. جلد اول. تهران: انتشارات انیشتن.

    -مرادی، حسن (1394). عنصر معنوی قتل عمدی در قانونی مجازات اسلامی مصوب 1392. پژوهش حقوق کیفری . سال چهارم. شماره سیزدهم. 70-43.

    -مصطفوی، حسن(1360) . التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

    -میرمحمد صادقی، حسین(1392). جرایم علیه اشخاص« حقوق جزای اختصاصی(1). تهران: نشر میزان.

    -قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392.

    -قانون مجازات اسلامی مصوب 1392.

    -قرآن کریم، مترجم مهدی الهی قمشه ای. قم : چاپخانه اسماعیلیان .

    -قربانی، فرج الله(1372). مجموعه قوانین جزایی. تهران: انتشارات دانشور.

    -ولیدی، محمد صالح(1385). جرايم عليه اشخاص. تهران: انتشارات امير كبير.

    -یار احمدی،بهروز(1384). بررسی عوامل موثر بر عملکرد کارآگاهان  پلیس آگاهی تهران بزرگ درکشف قتل. پایان نامه کارشناسی ارشد . دانشکده فرماندهی و ستاد دانشگاه علوم انتظامی ناجا.

    -Sanders, Bill. (2005).Youth crime and youth culture in the inner city. London and New York: Rutledge; 2005.

    -Borges, D & Bra ford, J. (2010). Homicidal parents. Canadian journal of psychiatry;.pp. 233-238.

    سایر منابع برای مطالعه بیشتر

    -اباذری فونشی، منصور(1390). نحوه عملی رسیدگی به جرایم قتل در دادسرای محاکم کیفری ایران. تهران: انتشارات راه نوین.

    -امام خمینی، روح الله(1362)، تحریر الوسیله .قم: انتشارات اسلامی.

    -ورتون ،جی گیبرت(1377). تحقیقات پیرامون قتل. ترجمه رضا پرویزی. تهران: نشر معاونت آموزش ناجا.



    [1] Sanders

    [2] Borges

    [3] در اجراي تبصره ماده 130 قانون آيين دادرسي کيفري مصوب 1392 و اصلاحيه آن ، آیین نامه مذکور در 19 ماده و 8 تبصره در تاريخ 28/6/96 به تصويب رئيس قوه ‏قضائيه رسيد و با شماره ۱۰۰- ۲۸۴۰۹-۹۰۰۰ مورخ 29/6/1396 توسط رئیس قوه قضائیه ابلاغ گردید .

نظر شما