You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان: کارآگاه

     معادل انگلیسی: Detective

     تعریف

    کارآگاه یا کارآگه در معنای لغوی، کسی است که از حقیقت کار، آگاه و باخبر باشد (دهخدا: ذیل مدخل کارآگاه). همچنین پی بردن و کشف کردن، کارآگاهی کردن، کاشف به عمل آوردن، شناسایی کردن، آشکارنمایی و افشاگری، پنهان­یابی کردن و نیز به معنای مأمور آگاهی آمده است (بیابانی،1384: 489). کارآگاه به کسی گفته می‌شود که دربارۀ حوزۀ تخصص خود، بسیار می‌داند (رز[1]، 1389: 74). کارآگاه کسی است که در طی سال‌های متوالی با برخورداری از تخصص و مهارت‌های پلیسی، گره از معماهای جنایی و پلیسی فراوانی گشوده و پرونده‌هایی را با اشراف و آگاهی لازم به سرانجام رسانده است (بیابانی، 1382: 2). لفظ کارآگاه در پلیس صرفاً به مأمورانی اطلاق می‌شود که در عملیات پنهان پلیسی، پی‌جویی پرونده‌های جنایی فعالیت دارند و به‌طورکلی به کارکنانی که درزمینۀ کشف جرم فعالیت دارند «کارآگاه» گفته می‌شود (هادیان­فر،1382: 3). در دستورالعمل کارآگاهی، کارآگاه به کسی گفته می‌شود که «پرونده بگیر» باشد (دستورالعمل کارآگاهی، 1394).

    ب) متن

    بر اساس ماهیت اقدامات پلیس در جامعه، بخشی از سازمان پلیس به‌طور تخصصی مسئولیت کشف جرم، جمع‌آوری دلایل، بررسی صحنۀ جرم، انجام تحقیقات مقدماتی، شناسایی مجرمین و بزهکاران، تعقیب و دستگیری مجرمان، بازجویی از متهمان و مظنونین، تشکیل و تکمیل پرونده‌های کیفری را برعهده دارند. کارکنانی که به‌طور خاص در این بخش درزمینۀ کشف جرائم در عملیات پنهانی پلیس، پی‌جویی پرونده‌های جنایی، مبارزه با انواع سرقت و جرائم خاص کلاه‌برداری و رایانه‌ای و اقتصادی و... فعالیت دارند، به‌عنوان «کارآگاه» شناخته می‌شوند. واژۀ کارآگاه در سال‌های اولیه تشکیل تأمینات یا اداره آگاهی، به‌صورت «مفتش» خوانده می‌شد (بیابانی و هادیان­فر، 1384: 498).

    ویژگی‌های کارآگاه

    تحقیقات جنایی پرونده‌های کیفری مملو از پیچیدگی‌ها و نکات مبهمی است. کارآگاهان برای موفقیت و دستیابی به اهداف تحقیقات جنایی و گشودن معمای پرونده‌های کیفری، علاوه بر داشتن آگاهی از شیوه‌های ارتکاب جرم و اجرای صحیح و دقیق روش‌های علمی تحقیقاتی، می­بایست دارای خصوصیات و ویژگی‌های فردی نظیر، صداقت و امانت، پافشاری و سماجت، نگرش به همکاری صمیمانه، نوآوری، تفکر تحلیل­گرانه، توجه به جزئیات، واقع‌بینی وبی طرفی، سازگاری و انعطاف‌پذیری، خودکنترلی، استقلال فکری، داشتن علم و آگاهی از جزئیات جرم، داشتن علم در مورد فرد مورد بازجویی (نپیر[2]،1394: 77-76) داشتن انضباط (گاردنر[3]، 1385: 29) داشتن صبر و شکیبایی و غیره باشند (سوانسون[4] و همکاران،1381: 79-80).

    انواع کارآگاهان

    درحالی‌که تا دهه‌های گذشته حوزۀ فعالیت کارآگاهان به بخشی از جرائم سنتی محدود می‌شد، امروزه با پیشرفت فناوری و گسترش حوزۀ فعالیت مجرمانه، تعریف و انواع کارآگاه نیز تغییر یافته است. کارآگاهان به‌صورت کلی بر حسب زمینۀ فعالیت خود، به دو گروه کارآگاهان عمومی (دولتی) و کارآگاهان خصوصی تقسیم می‌شوند:

    الف) کارآگاهان عمومی (دولتی)؛ مأموران دولتی اجرای قانون می‌باشند که فعالیت‌های مربوط به اقدامات جنایی و فعالیت‌های جنایی را بررسی می‌کنند، همۀ مأموران اجرای قانون مشمول عنوان کارآگاه نمی‌شوند و فقط کسانی که در عملیات پنهانی پلیسی، پی‌جویی پرونده‌های جنایی، مبارزه با انواع سرقت و جرائم خاص، کلاه‌برداری، جرائم رایانه‌ای جنایی، اقتصادی و مواد مخدر شرکت دارند و به­طورکلی، به کلیه کارکنانی که درزمینۀ کشف جرم فعالیت می‌کنند کارآگاه گفته می‌شود (دیوایس[5]،2003: 57).

    انواع کارآگاهان عمومی (دولتی)

    1) کارآگاهان عمومی پلیس، مأموران اجرای قانون «پلیس» و همان ضابطان دادگستری هستند که به تحقیقات درمورد جرائمی مانند آتش‌سوزی، قتل، سرقت، خرابکاری، کلاه‌برداری، سرقت و غیره می‌پردازند. آنها با شهود و قربانیان مصاحبه می‌کنند، مدرک جمع می‌کنند، حکم‌های جستجو و دستگیری را تهیه می‌کنند، از مظنونان سؤال می‌کنند، دستگیر می‌کنند و در صورت لزوم، در دادگاه شهادت می‌دهند. برخلاف افسران عادی پلیس، کارآگاهان پلیس معمولاً به جای لباس پلیس، لباس شخصی می‌پوشند و وسایل نقلیه بدون نشان (آرم انتظامی) را رانندگی می‌کنند.

    2) کارآگاهان ویژۀ پلیس؛ کارآگاهانی هستند که به­طور خاص درزمینۀ یک جرم مانند کلاهیرداری، جرائم یقه‌سفید، قتل، جنایات جنسی و... تخصص دارند و تحقیق می‌کنند.

    3) کارآگاهان پزشکی قانونی؛ علم پزشکی قانونی، زمینه‌ای است که از سه شاخه علمی استفاده می‌کند: زیست‌شناسی، فیزیک و شیمی. تمرکز آن بر شناسایی و ارزیابی شواهد جسمی است. ازآنجاکه از چنین طیف گسترده‌ای از علوم برای استخراج اطلاعات مربوط به شواهد حقوقی استفاده می‌کند، به بخشی اساسی سیستم قضایی (در هر دو استدلال دفاع و دادرسی) تبدیل شده است. کارآگاهان پزشکی قانونی (که به‌عنوان بازرسان پزشکی قانونی نیز شناخته می‌شوند) از دانش و روش‌های علمی و خود برای تحقیق و تحلیل شواهد جسمی ناشی از یک صحنۀ جرم استفاده می‌کنند. آنها با تعیین نمونه‌ها و انجام آزمایش‌های علمی، در حل جرائم کمک می‌کنند. آنها شواهدی از صحنۀ جرم مانند اثرانگشت، مایعات بدن و اسلحه جمع‌آوری می‌کنند، همچنین در مورد مشاهدات خود یادداشت‌برداری، عکس‌برداری و کروکی می‌کنند تا برای آزمایش‌های بعدی به آزمایشگاه بروند. آنها گزارش‌های مفصلی را می‌نویسند و از شواهد علمی محکم برای اثبات آنچه اتفاق افتاده و غالباً باید در دادگاه شهادت دهند، استفاده می‌کنند. مدارک و شواهد آنها باید در معرض نظارت دقیق باشد، به‌ویژه در دادگاه. با بررسی شواهد جسمی، انجام آزمایش‌ها، تفسیر داده‌ها و نوشتن گزارش‌های مفصل، یک کارآگاه پزشکی قانونی می‌تواند در دادگاه صادقانه شهادت بدهد و اغلب وجود جرم یا ارتباط با جرم را اثبات کند. ازآنجاکه تنها هدف آنها تولید شواهد مبتنی بر واقعیت‌های علمی است، شهادت کارآگاهان پزشکی قانونی به بخشی قابل اعتماد در بسیاری از پرونده‌های کیفری تبدیل شده است. اقدامات مربوط به بررسی صحنۀ جرم و مواردی که بیان شده، توسط متخصصان و کارشناسان تشخیص هویت نیروی انتظامی انجام می‌گیرد که به‌عنوان «کاراگاه­یاران تشخیص هویت» شناخته می‌شود.»(ستوده گندشمین، 1396: 128).

    4) کارآگاه جرائم رایانه‌ای (محقق جرائم رایانه‌ای)؛ جرائم سایبری شامل یک رایانه و شبکه ارتباطی «سامانه‌های مخابراتی» است که ممکن است هدف جرم باشد یا ممکن است در یک جرم مورد استفاده قرار گیرد. این نوع جرم احتمال آسیب رساندن به یک شخص با انگیزۀ جنایی و آسیب رساندن به شهرت قربانی، جسمی یا روحی، زیان مالی و غیره یا حتی علیه امنیّت یک کشور صورت گیرد (جرائم سایبری با عبور از مرزهای بین‌المللی و انجام اقدامات حداقل یک کشور - ملت، بعضاً جنگ سایبری خوانده می‌شود). یک کارآگاه جرائم رایانه‌ای قادر به تحقیق در مورد جنایاتی نظیر هک رایانه و نقض حق نسخه‌برداری و جرائم علیه کودکان و جاسوسی است. آنها همچنین می‌توانند برای بازیابی اطلاعات از رایانه به‌منظور استفاده از شواهد الکترونیکی در تعقیب جرائم کمک کنند و اغلب از آنها خواسته می‌شود که در دادگاه شهادت دهند. برخی از کارآگاهان جرائم رایانه‌ای، سیستم‌های امنیّتی سازمانی را که از قبل موجود است، آزمایش می‌کنند. مشاغل و سازمان‌ها به این متخصصان احتیاج دارند تا در جلوگیری از سرقت داده‌ها و کلاه‌برداری، به بهبود شبکه، برنامه‌ها و سایر سیستم‌های رایانه‌ای خود کمک کنند. فعالیت‌های شغلی کارآگاه جرائم رایانه‌ای می‌تواند شامل تجزیه‌وتحلیل سیستم‌های رایانه‌ای، ارزیابی برنامه‌های نرم‌افزاری برای نقص طراحی، بازسازی سیستم‌های رایانه‌ای هک شده، بازیابی اطلاعات تخریب‌شده یا آسیب‌دیده، جمع‌آوری اطلاعات و مدارک سیستم رایانه‌ای، بهبود و به حداکثر رساندن سطح عملکرد سیستم رایانه‌ای، تهیه گزارش، اعتراف و شهادت در دادگاه، بازیابی فایل‌های محافظت شده / رمزگذاری شده با رمز عبور و غیره باشد.

     ب) کارآگاهان خصوصی[6]؛ کارآگاه خصوصی به فردی اطلاق می‌شود که در حوزۀ خصوصی به انجام تحقیق می‌پردازد و در قبال آن وجه مشخصی دریافت می‌کند. (بریت ویت[7]،2001: 45). کارآگاه خصوصی شخصی است که توسط افراد و یا گروه‌هایی استخدام می­شود تا در نقش محقق خدمات حقوقی عمل کند. کارآگاهان خصوصی در کشورهای غربی، اغلب در پرونده‌های مدنی  برای وکیل مدافع کار می‌کنند. کارآگاهان خصوصی خارج از سازمان نیروی انتظامی فعالیت می‌کنند و به‌طور معمول در موضوعاتی مانند تحقیق در خصوص افراد مفقود شده، بازیابی اموال ازدست‌رفته، سرقت شده، کلاه‌برداری ادعای بیمه، خسارت ملکی، اختلافات زناشویی برای طلاق و یا حضانت فرزندان و غیره به بررسی و تحقیق می‌پردازند (جان استون[8]،2000: 158). برخی از کارآگاهان خصوصی مأموران پلیس سابق، کارکنان ارتش، محافظان و نگهبانان امنیّتی هستند.

    بسیاری از کارآگاهان خصوصی که در موضوعات جنایی تحقیق می‌کنند، اختیارات ضابطین دادگستری (پلیس) را ندارند و درصورتی‌که خارج از حدود قانونی اقدام کنند، با اتهامات کیفری روبرو خواهند شد. در بسیاری از کشورها، آژانس‌ها و شرکت‌های خدماتی وجود دارند که با عنوان «کارآگاهان خصوصی» فعالیت می‌کنند. این مراکز، خدماتی بسیار متنوع از جمله «تحقیقات و گردآوری اطلاعات در موارد جنایی و بزهکارانه، جست‌وجوی گمشدگان، حفاظت از افراد، حفاظت از اماکن، بررسی سوابق فردی، زیرنظر گرفتن افراد و پاییدن آنها، نصب تجهیزات امنیّتی برای اماکن، تحقیقات قبل و بعد از ازدواج، امنیّت الکترونیک، جلوگیری از جاسوسی‌های صنعتی و مونیتورینگ رقبا و...(مارشال[9]،2005: 76) را ارائه می‌دهند. گفتنی است که امروزه کارآگاهان خصوصی در ایران فعالیت قانونی نداشته و طرح امکان‌سنجی ایجاد مؤسسات کارآگاهان خصوصی در کشور، به‌منظور بهره‌مندی از خدمات کارآگاهان خصوصی از سال 1377 در دست پیگیری است[10].

    انواع کارآگاهان خصوصی

     کارآگاهان خصوصی با توجه به نوع فعالیت‌هایی که انجام می‌دهند، به سه گروه تقسیم می‌شوند:

    1) کارآگاهان حقوقی: بیشترین فعالیت‌شان در همکاری با سیستم قضایی یا وکلا است. از فعالیت‌های آنها می‌توان به جمع‌آوری و بازنگری ادله برای ارائه به قاضی، تهیه دفاعیه‌های بزهکاری، جست‌وجو و ملاقات با شهود و آماده کردن اسناد حقوقی اشاره کرد (میگور[11]،2003: 57).

    2) کارآگاهان اداری: وظیفه آنها حفاظت و انجام تحقیقات در داخل و خارج از شرکت‌ها و کارخانه‌ها است. در بُعد تحقیقات داخلی وظیفۀ آنها شبیه همان واحدهای حراست است که در ایران هم فعال هستند و از اموال و تجهیزات شرکت‌ها مواظبت می‌کنند؛ اما در بُعد تحقیقات خارج از شرکت، آنها به بررسی و تحقیقاتی می‌پردازند که از متضرر شدن شرکت‌ها از طریق کلاه‌برداری جلوگیری می‌کند (راینر[12]،2000: 134).

    3) کارآگاهان مالی: اکثر این مـتخصصـان در مؤسسـات مالی و سرمایه‌گذاری، بانک‌ها و بیمه‌ها مشغول به کار هستند. تلاش این دسته از کارآگاهان که اغلب حسابدارانی تأیید صلاحیت­شده‌اند، در راستای جمع‌آوری اطلاعات و سوابق مالی افراد و شرکت‌های مختلف است (والدن[13]،2007: 224).

    کارآگاهان و تحقیقات جنایی

    کارآگاه در تحقیقات جنایی ممکن است برخی از تکنیک‌های تحقیق را که بسیار سودمند می‌باشند، به­ندرت مورد استفاده قرار دهد. این بدان معنی نیست که باید آنها را رد کرد و یا از آنها غفلت ورزد، بلکه باید دانست در مراحل تحقیقات جنایی هر تکنیک جایگاه ویژه‌ای دارد که باید در جای خود مورد استفاده و بهره‌برداری قرار گیرد. از سوی دیگر تحقیقات جنایی یک روند رسیدگی سیستماتیک است، این روش علمی همواره با ابتکار و کاردانی کارآگاه همراه می‌باشد. درواقع توالی تحقیقات باید به‌عنوان یک اصل علمی و عملیاتی مورد توجه قرار گیرد. در مواردی که یک کارآگاه در تحقیقات جنایی خود با ابهاماتی روبرو می­شود، در این مواقع کارآگاه با هدایت تحقیقات به طرف استدلالات قیاسی یا استقرایی، تصمیمات زیرکانه‌ای اتخاذ می­کند و توانایی خود را در این زمینه نشان می‌دهد. استفاده از استدلالات استقرایی مستلزم استفاده از آزمایشگاه جنایی و آزمایش و بررسی دلایل جرم و مندرجات پرونده و بهره جستن از این اطلاعات به‌عنوان پایه و اساس استنتاجات منطقی در خصوص شیوۀ ارتکاب جرم است. (سوانسون و همکاران، 1381: 80-81). در روش استدلالی قیاسی کارآگاهان با به کار بردن نتیجه‌گیری استدلالی (قیاسی) در مدارک و دلایل قابل‌مشاهده، اطلاعات کلی را دربارۀ جرم جمع‌آوری می‌کنند و نتیجه‌گیری مشخص و جزئی را بر اساس تجربیات، آگاهی و بینش ممیزه خود، در خصوص جرم انجام می‌دهند. (بیابانی و هادیان‌فر، 1384: 187). کارآگاه، با جمع‌آوری مدارک و شواهد موجود از صحنۀ جرم و به‌وسیلۀ این مدارک و شواهد، مطلب مهم و حائز اهمیتی را کشف می‌کند. از شواهد و آثار باقی‌مانده در صحنۀ جرم مانند آثار انگشت، دی‌ان‌ای، ردپاها و... در کشفیات و استنتاج‌هایشان بهره می‌گیرند. همچنین از طریق گفت‌وگو (مصاحبه) با افراد حاضر در صحنۀ جنایت، یا افرادی که به نحوی با جنایت مرتبط‌اند و با تحقیق دربارۀ سابقه افراد، اطلاعاتی راجع به جرم و جنایت کسب می‌کنند. لازم نیست که حتماً قتلی روی داده باشد. در سرقت‌ها، آدم‌ربایی‌ها، باج‌گیری‌ها و مسائل دیگری مانند این نیز، کارآگاهان وارد عمل می‌شوند (گاردنر[14]، 1385: 24).

    اصول سازماندهی تحقیقات جنایی

    برای اینکه یک تحقیقات جنایی توسط کارآگاه به سازماندهی برسد باید سه اصل رعایت شود:

    الف) ایجاد هماهنگی بین اقدامات تکنیکی و اقدامات تحقیقی در صحنۀ جرم، این وظیفه به‌طور معمول به عهده افسر هماهنگ‌کننده صحنۀ جرم است.

    ب) انجام اقدامات تکنیکی مربوط به صحنۀ جرم. مهم‌ترین این اقدامات عبارت است از: شناسایی، جمع‌آوری، علامت‌گذاری، حفظ دلایل و همچنین تهیه ترسیمه (کروکی)، عکس‌برداری و ارسال دلایل مکشوفه طبق سلسله‌مراتب اداری.

    ج) انجام اقدامات تحقیقاتی مربوط به صحنۀ جرم: این اقدامات شامل مصاحبه با شهود، شاکیان و مظنونین، انجام بازجویی‌های اولیه، تحقیقات عملی و شناسایی سایر شهود در صحنۀ جرم است (سوانسون و همکاران، 1381: 100-101).

    کارآگاه و تحلیل جرم

    تحلیل جرم، مطالعه نظام­مند مشکلات ناشی از وقوع جرم همچون جمعیت­شناختی، مؤلفه­های زمانی و مکانی و... است، که به پلیس در ارزیابی امور، پیشگیری از وقوع جرم، کاهش جرم و دستگیری مجرم کمک می‌کند (راتکلیف[15]، 1388: 52). درواقع تحلیل جرم ابزار تحقیقاتی است که به‌عنوان مجموعه فرایندهای نظام‌مند و تحلیلی تعریف می‌شود. این ابزار اطلاعات مناسبی در خصوص ارتباط‌های متقابل مدل‌ها و گرایش‌های جرم فراهم می‌کند و در خصوص ویژگی‌های محل جرم، بزهکاران و بزه­دیدگان برای مطالعه مسائل جنایی از آن استفاده می‌شود (بتولی، 1393: 14). در تحلیل جرم یک کارآگاه باید به خاطر بسپارد احتمالاً جرائمی هستند که به هم نزدیک هستند، بدین معنا که جرائمی که نزدیک به یکدیگر رخ می‌دهند، ممکن است توسط یک نفر انجام گرفته باشد؛ و با تحلیل‌های صحیح، می‌توان نشان داد که جرائم نزدیک به هم درواقع به یک مجرم مرتبط هستند (کانتر و یانگز[16]، 1389). مفاهیم عملی در انجام تحلیل یک جرم شامل موارد ذیل است:

    1) انجام یک تحلیل کلی از بخش‌های موجود برای به دست آوردن الگوی رفتاری؛

    2) باز بودن ذهن کارآگاه به مکان؛

    3) تطبیق داشته‌ها هنگام توسعه و به دست آوردن اطلاعات جدید (نپیر[17]، 1394: 87).

    منشور اخلاقی کارآگاهان در پلیس جمهوری اسلامی ایران

    منشور اخلاقی کارآگاهان در 17 بند و در حدود 500 کلمه تنظیم شده است. این منشور بیانگر پیشرو بودن کارآگاهان در زمینه‌های ولایت­مداری، پاک­دستی، اقتدار توأم با رأفت اسلامی، قانونمندی در کشف حقایق و آمادگی مبارزه با مرتکبین رفتارهای مجرمانه با اقتدار قانونی می‌باشد. (بیابانی و مقیمی، 1394: 139).

    سطح‌بندی کارآگاهان

    در پلیس آگاهی ناجا به کارکنانی که مسئولیت رسیدگی به پرونده‌ها، جرائم مختلف، شناسایی و دستگیری متهمان را دارند، «کارآگاه» گویند. آموزش تخصصی برای کارآگاهان اغلب بر مجموعه مهارت‌های لازم تمرکز دارد که مستقیماً به نقش و عملکرد کارآگاه مرتبط است، مهارت‌هایی شامل روش‌شناسی فرایند صحنۀ جرم از قبیل ارزیابی، مشاهده و مستندسازی صحنۀ جرم، انجام جست‌وجوهای مؤثر و کارآمد، پردازش و آنالیز صحنه جرم. از طرف دیگر مهارت‌های خاص شامل به‌کارگیری فنّاوری نوری، بازیابی اثر انگشت، جمع‌آوری شواهد، آنالیز الگوی لکه‌خون، آنالیز رد گلوله و... برای کارآگاهان جنایی بسیار مفید و اغلب نیازمند آموزش تخصصی است.

    براساس دستورالعمل کارآگاهی پلیس آگاهی ناجا مراتب کارآگاهی در پنج سطح تعریف می‌شود که شامل کارآگاه پنجم، کارآگاه چهارم، کارآگاه سوم، کارآگاه دوم و کارآگاه یکم است. کارآگاه به سه گروه «کارآگاه­یار، کارآگاه عمومی و کارآگاه تخصصی» تقسیم می‌شوند. افرادی که وظیفۀ پشتیبانی اطلاعاتی و عملیاتی فنی، بررسی صحنه‌های جرم و آزمایشگاهی را در فرایند رسیدگی پرونده بر عهده دارند، با عنوان «کارآگاه­یار» نامیده می‌شوند؛ کارآگاه پس از اخذ رتبه قبولی در مراحل مختلف، در آزمون‌های تخصصی شرکت کرده تا به رتبه‌های بالاتر ارتقا پیدا کند. شروع کارآگاهی از کارآگاه پنجم و پایان آن کارآگاه یکم است که بعد از طی مراحل علمی و عملی و قبولی آن به‌عنوان کارآگاه تخصصی، نشان مزبور را دریافت می‌کنند. جذب و گزینش کارآگاهان و کارآگاه­یاران متخصص، مجرب و توانمند در کشف جرائم و مقابله با مجرمان از طریق آزمون صورت می‌گیرد.

     بعد از پذیرش، کارآگاهان بایستی دوره‌های مختلفی نظیر آزمون عمومی، آزمون وضعیت جسمانی، توانمندی در تیراندازی، ارائه مدرک زبان و... را با موفقیت پشت سر بگذارنند تا از نظر رتبۀ کارآگاهی به مراحل بالاتری ارتقا پیدا کنند. (دستورالعمل کارآگاهی پلیس آگاهی ناجا)(منفرد، 1396)[18] باید توضیح داد که همۀ پلیس‌ها مشمول عنوان «کارآگاه» نمی‌شوند و فقط کسانی که در عملیات پنهانی پلیس، پی‌جویی پرونده‌های جنایی، مبارزه با انواع سرقت و جرائم خاص کلاه‌برداری و رایانه‌ای و اقتصادی و مواد مخدر شرکت دارند و به‌طورکلی به کلیه کارکنانی که درزمینۀ کشف جرم فعالیت دارند، کارآگاه گفته می‌شود. (بیابانی، 1384: 489).

    اقدامات کارآگاهان ناظر بر تحقیقات جنایی

    یکی از وظایف مهم کارآگاهان تحقیقات جنایی، پی‌جویی پرونده‌های کیفری است. اولین اقدامات در تحقیقات جنایی پس از اطلاع از وقوع جرم ،حضور در صحنۀ جرم می‌باشد. (سوانسون، 1381: 79-81). به‌طورکلی در بررسی صحنۀ جرم، کارآگاهان جنایی به همراه کارشناسان بررسی صحنۀ جرم «تشخیص هویت» و در مواردی که صحنۀ جرم مربوط به وقوع جرائمی مانند قتل باشد، با همکاری متخصصین پزشکی قانونی، به بررسی و جست­وجو در صحنۀ جرم مبادرت می‌ورزند (کریمی، 1388: 8). کارآگاهان پلیس قبل از اینکه وارد صحنۀ جرم شوند و تحقیقات را شروع کنند، باید دانش کاربردی از ماهیت شواهد و مدارک فیزیکی را داشته باشند و علاوه بر این، از کاربرد هر یک از مدارک جرم در آزمایشگاه جنایی اطلاع داشته و به بهترین وجه به جمع‌آوری مدارک و شواهد بپردازند. (گاردنر، 1385: 24). براین اساس کارآگاهان در خصوص هریک از مدارک و شواهد جرم در صحنۀ جرم سه سؤال اساسی را مطرح می‌کنند، اول اینکه شیء به‌دست‌آمده چیست و چگونه از آن استفاده شده است؟ دوم اینکه چه رابطه‌ای بین مدرک جرم با صحنۀ جرم وجود دارد و به‌عبارت‌دیگر چه رابطه‌ای بین جرم و قربانی وجود دارد؟ سوم مدارک و شواهد به‌دست‌آمده چگونه می‌تواند زمان یا مرحله‌ای از مراحل وقوع جرم را بیان کند؟ (گاردنر، 1385: 22). به‌طورکلی در تحقیقات و بررسی صحنۀ جرم، کارآگاهان از یک قاعده کلی پیروی می‌کنند و آن این است که تمام دلایل موجود در صحنۀ جرم باید جمع‌آوری شود زیرا امکان حضور مجدد در صحنۀ جرم و جبران اشتباهات قبلی وجود نخواهد داشت. براین اساس باید نمونه‌های اصیل آثار مکشوفه از صحنۀ جرم در فرصت‌های مقتضی جمع‌آوری و نگهداری شود. برخی از فعالیت‌های کارآگاهان در تحقیقات جنایی عبارت‌اند از: جمع‌آوری مدارک و دلایل وقوع جرم، تجزیه‌وتحلیل اطلاعات، تجزیه‌وتحلیل شواهد صحنه‌های جرم، مصاحبه با شاهد و قربانیان، بازجویی از متهمان و مظنونان، همکاری با کارشناسان بررسی صحنۀ جرم و سایر متخصصان پزشکی قانونی، حضور و شهادت در دادگاه، یادداشت‌برداری و غیره. (سوانسون و همکاران، 1381: 110).

    مطابق قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، کارشناسان بررسی صحنه و تشخیص هویت و کارآگاهان نیروی انتظامی دو عنصر مهمی هستند که حضور آنها در بررسی صحنه الزامی است. بر اساس مادۀ 130 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، از جمله افرادی که الزاماً به همراه بازپرس، پزشک قانونی و کارشناسان بررسی صحنۀ جرم در صحنۀ جرم حاضر می‌شوند، کارآگاهان نیروی انتظامی هستند که تحت نظارت بازپرس و یا به سرپرستی وی اقدام به بررسی صحنۀ جرم و انجام تحقیقات مقدماتی می‌کنند. مجموعه اقدامات کارآگاهان و کارشناسان بررسی صحنۀ جرم در بررسی صحنۀ جرم عبارت است از: ارزیابی و بررسی صحنۀ جرم، مستندسازی محل و صحنۀ جرم، تشخیص قتل از خودکشی در بررسی صحنۀ جرم، تشریح صحنه، تعیین شیوه بررسی صحنۀ جرم، جمع‌آوری دلایل و شواهد وقوع جرم، نمونه‌برداری از آثار به­جا مانده در صحنه و بازسازی اولیه صحنۀ جرم (ستوده، 1396: 126).

    مطابق مادۀ 14 آیین‌نامۀ اجرایی حدود اختیارات، شرح وظایف و چگونگی بررسی صحنۀ جرم وظایف و حدود اختیارات کارآگاهان نیروی انتظامی در صحنۀ جرم عبارت است از: الف) معاینه، بررسی و ارزیابی مقدماتی صحنۀ جرم؛ ب) تحقیق از شاکی، شهود و مطلعان در حدود مقررات؛ پ) دستگیری متهم یا متهمین و بازجویی از آنان برابر مقررات مربوط؛ ت) تعامل، هماهنگی و تبادل اطلاعات با اعضای گروه بررسی صحنۀ جرم؛ ث) تکمیل فرایند تحقیق و پی‌جویی و اخذ نتایج اقدامات انجام­شده توسط اعضای گروه بررسی صحنۀ جرم و ثبت در پرونده و گزارش به مقام قضایی. (آیین‌نامۀ اجرایی حدود اختیارات، شرح وظایف و چگونگی بررسی صحنۀ جرم، 1396).

    اصولی که کارآگاهان باید در تحقیقات جنایی و بررسی صحنه رعایت کنند:

    1.      بدون جانب‌داری رفتار کند، هرگونه اطلاعات و مدارکی که به دست می‌آید، جمع‌آوری کرده و مورد توجه قرار دهد و نباید به دلیل آن‌که به دانستن اطلاعات یا مدرکی مایل نیست، از آن چشم‌پوشی کند.

    2.      کارآگاه باید هر چیزی را که لازم است، به‌عنوان مدرک در پرونده قرار دهد. به این نکتۀ مهم توجه کند که هر کدام از مدارک به‌دست‌آمده از صحنۀ جرم که با فرضیه‌های ذهنی وی هماهنگ نبوده، معنایش این نیست که آن مدرک بی‌اهمیت یا بی­ارزش و نامربوط است.

    3.      کارآگاهان باید تمام فرضیه‌های موجود را مورد توجه قرار دهند، مگر این‌که خطا بودن آنها به اثبات برسد، و نباید هیچ‌کدام را بی‌توجه باشد یا کنار بگذارند.

    4.      کارآگاه باید تمام واقعیت‌های موجود را به­شکل یکسان مورد توجه قرار دهد و در این باره نباید تفاوت و تبعیض قائل شود، حتی اگر مدرکی به دست آید که مظنون اصلی را تبرئه و سپس فرد دیگری را متهم معرفی کند، باید چنین مدرکی را در پرونده گزارش کند و هرگز از آنها صرف نظر نکند. در حقیقت کارآگاه نباید در طول بررسی صحنۀ جرم در پی تأیید پیش‌فرض‌ها و تصورات شخصی خود باشد.

    5.      کارآگاهان باید دقت کنند تا مدرک ساختگی و یا دستکاری‌شده و نیز شهود غیرواقعی، ملاک عمل قرار نگیرند.

    6.      شواهد و مدرک فیزیکی ممکن در کشف حقیقت و جرم بسیار مؤثر هستند، دقت در جمع‌آوری آنها از صحنۀ جرم از وظایف مهم کارآگاهان است.

    7.      برای رسیدن به ارزش تفسیری هر مدرکی سه سؤال اساسی مهم است که کارآگاهان باید در قبال هر مدرکی که جمع‌آوری می‌کنند، از خود بپرسند، 1. شیء به‌دست‌آمده چیست و چگونه از آن استفاده شده است؟ 2. چه رابطه‌ای میان مدارک جرم با صحنۀ جرم، موضوع جرم و قربانی وجود دارد؟ و 3. مدرک به‌دست‌آمده چگونه زمان یا مرحله‌ای از مراحل وقوع جرم را تبیین می‌کند؟(خلعتبری، 1387: 79-74).

    واژگان کلیدی: کارآگاه، امنیّت، جرائم، تحقیق، کشف جرائم. صحنۀ جرم، تحلیل جرم، تحقیقات جنایی.

    منابع

    آیین‌نامۀ اجرایی حدود اختیارات، شرح وظایف و چگونگی بررسی صحنۀ جرم، مصوب 1396

    بیابانی، غلامحسین و سید کمال هادیان­فر (1384). فرهنگ توصیفی علوم جنایی، تهران: انتشارات تأویل.

    بیابانی، غلامحسین (1382). «کارآگاه کیست»، نشریه علمی و ترویجی کارآگاه، شماره‌های پنجم و ششم.

    بیابانی، غلامحسین (1390). راهنمای کارآگاهان، تهران: انتشارات کارآگاه.

    بتولی، سید حسن (1393). «بررسی چگونگی برآورد هزینه‌ها و تحلیل جرم»، فصلنامه علمی و ترویجی کارآگاه، دوره دوم، سال هفتم، شماره 26، صص 9-20.

    خلعتبری، عبدالحسین (1387). اخلاق کارآگاهی، تهران: انتشارات کارآگاه.

    دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه، تهران: دانشگاه تهران.

    راتکلیف، جری اچ (1388). اطلاعات و تحلیل جرم: ادغام یا تفکیک؟ ترجمۀ لیلا رزمی، تهران: انتشارات پلیس بین‌الملل ناجا.

    رز، فلیپ (1389). تشخیص هویت مجرمان از روی صدا، ترجمۀ شهرام نقدیانی، تهران: انتشارات کارآگاه.

    ستوده گندشمین، مجتبی (1396). «وظایف و تکالیف قانون و قضایی کارآگاهان جنایی و کارآگاه­یاران تشخیص هویت در صحنه قتل براساس قانون آیین دادرسی کیفری»، فصلنامه علمی و ترویجی کارآگاه، سال دهم، شماره چهلم، صص 127-151.

    سوانسون، چارلز و چاملین، نیل سی و تری تو، لئونارد (1381). تحقیقات جنایی، ترجمۀ مهدی نجابتی، رضا پرویزی و اصغر شفیعی نیک، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد علامه طباطبایی، چاپ دوم.

    قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392.

    کانتر، دیوید و یانگز، دونا (1389). اصول مکان‌یابی جغرافیایی مجرمان، ترجمۀ سروش بهربر، تهران: انتشارات کارآگاه.

    کریمی، محمدرضا (1388). «ایمنی در صحنۀ جرم»، فصلنامه علمی و ترویجی کارآگاه، دوره دوم، سال دوم، شماره هفتم، صص 135-120.

    گاردنر، رأس (1385). بررسی کاربردی صحنۀ جرم، ترجمۀ علی شادکام، تهران: انتشارات کارآگاه.

    نپیر، مایکل آر (1394). رفتار، حقیقت و فریب، ترجمه علیرضا مددی و محمد رضا مددی،تهران: انتشارات کارآگاه.

    هادیان­فر، سید کمال (1382). «تطبیق کارآگاهان»، فصلنامه علمی و ترویجی کارآگاه، شماره‌های پنجم و ششم.

    ...... (1394). منشور اخلاقی پلیس آگاهی ناجا.

    .Braithwaite, J. Restorative (2001)Justice and responsive regulation, Oxford: OUP;.

    .Davies, N. (2003)Using new tools to attack the roots of crime, Guardian features section;

    .Johnston, L. (2002) Reinventing governance: the case of private policing, Criminal justice research, Farnborough: Amesbury;.pp. 135-158.

    .Maguire, M. (2003) Criminal Investigation and crime control, Hand book of policing, Clapton, Devon: Will an,

    .Marshall, G. (2005) The police and governance, London: Methuen;.

    .United States(2011) Department of Labor. Private Detectives and Investigators. 2010-2011. Occupational Outlook Handbook;.

    .Walden, Michael J. (2007) Armed Police, the Police Use of Firearms since 1945. England: Sutton; p. 224.

    Johnston, L. (2000)Policing Britain: Risk, Security and governance, Harlow: Long man;

    Rainer, R. (2000) Police research, in King, RD and Win cup, Doing research on crime and justice, Oxford: OUP;.

    منابع برای مطالعۀ بیشتر

    بیابانی، غلامحسین (1385). هزار نکته کارآگاهی، تهران: انتشارات کارآگاه.

    Sherlock William A and J R. Vince and J Joseph (1386), “ Collection of Traces and Evidence”, Translated by Arash Roozdar, Tehran, Karagah Publications, 1st Edition.

     

     

     

     

     

     



    [1] rose

    [2] Napier

    [3] Gardner

    [4] Swanson

    [5] Davies

    [6] private Detectives

    [7] Brit Witt

    [8] John Stone

    [9] Marshall

    [10] مصاحبه مدیرکل پیشگیری‌های امنیّتی و انتظامی معاونت اجتماعی و پیشگیری از جرم قوه قضائیه، خبرگزاری تسنیم 17 اردیبهشت 1398

    [11] Maguire

    [12] Rainer

    [13].Walden

    [14] Gardner

    [15] Ratcliffe

    [16] Cantter and Yangs

    [17] Napier

    [18] مصاحبه سردار منفرد، جانشین پلیس آگاهی ناجا، روزنامۀ اطلاعات، پنجشنبه 27 مهر 1396،

     

نظر شما