You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • توطئه      Conspiracy

    توطئه در لغت‏نامۀ دهخدا به معني آماده نمودن، مقدّمه چيدن براي‏ وصول به امري و زمينه‏ سازي آمده‏ است و در فرهنگ سياسي، برنامه ‏ريزي پنهاني و انجام اقداماتي براي دستيابي به اهدافي با اتکا به روش هاي‏ غيرقانوني و غيراخلاقي تعريف شده است. نظریۀ توطئه یا توهم توطئه اصطلاحی است که در ابتدا، وصفی برای هر ادعای دسیسه گری بود. با این همه، امروزه، نظریۀ توطئه فقط در این معنا به کار می‌رود: نظریه ای که رویدادی کنونی یا تاریخی را نتیجۀ نقشه مخفیانه گروهی دسیسه­گر (عموماً قدرتمند) می­داند (1).

    به عبارت روشن تر توطئه عبارت است از نداشتن اعتقاد یا باورنکردن شکل ظاهری و رسمی رویدادهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی. توطئه در شکل حاد آن بیانگر این است که تمامی بدبختی‌های عالم در پی اعمال گروهی از افراد پرنفوذ و معمولاً پنهان است. در بیان این مفهوم گفته می‌شود گروه‌های کوچک و تیزهوشی دارای امکانات سیاسی، مالی، نظامی، روانی و علمی در پس تمام حوادث خوب و بد این دنیا هستند (2).

    به  توطئه اغلب با دیدی شکاک نگاه می‌شود؛ زیرا اغلب این توطئه­ها  مدرک کافی یا معتبری برای اثبات شدن ندارند. البته در مواردی ارائه بعضی از مدل های توطئه که با ادلۀ ضعیف بیان می­شوند را می­توان به همان مجامع و گروه­های مخفی نسبت داد که با ارائه چنین مطالبی بدون ادلۀ کافی سعی در بی پایه نشان دادن اصل قضیه دارند. در واقع توطئه گر خود با ارائه یک نظریه ضعیف و غیر قابل دفاع از واقعیت ماجرا سعی در پوشاندن نیات خود دارد و این هم از پیچیدگی­های دنیای رسانه و اطلاعات است (3).

    نظریۀ توطئه بیانگر این مطلب است که تمامی بدبختی‌های عالم در پی اعمال گروهی از افراد پرنفوذ و معمولاً پنهان است. گروه‌های کوچک و تیزهوشی که دارای امکانات سیاسی، مالی، نظامی، روانی و علمی بسیاری بوده و در پس تمام حوادث خوب و بد این دنیا هستند به نظر ما، باید میان توطئه و نظریه توطئه تفاوت قائل شد؛ زیرا توطئه یک عمل عینی و واقعی و نیز ابزاری در خدمت سؤ استفاده توطئه گران است، اما نظریۀ توطئه آن روشی تبیینی و ذهنی است که بر مبنای پنداری غالباً بی پایه از نقش توطئه گران در ذهن توطئه اندیشان برای تجزیه و تحلیل پدیده‌ها و رخدادها شکل می‌گیرد (4).

    توسل به فرضیه توطئه ارتباط زیادی به عامل روانی و عامل فرافکنی دارد. معمولاً کارشناسان ویژه و متخصص با کنجکاوی و ریزبینی و با کندوکاو همه جانبه یک رویداد پس از دریافت اطلاعات و دانستنی های کافی و مستندات محکم و انجام آزمایش­های لازم به تفسیر رویدادها از این منظر می­روند ولی اکثریت دیگری وجود دارند به ویژه در جهان سوم که بلافاصله پس از هر رویدادی برای علت آن جوابی فوری دارند که ممکن است از عوامل زیر سرچشمه گیرد:

    1-علت روانی در این صورت افراد برای راضی کردن خود متوسل به فرافکنی می­شوند و علت یک رویداد را به موضوعی یا فاعلی خیالی یا غیر واقعی منصوب می­کنند.

     2- برای سرگرمی یا اهداف دیگری یا منحرف کردن اذهان از یک واقعیت به موضوعات و فاعل و عامل غیر واقعی یا ممکن است صرفاً به دلیل عدم علاقه‌مندی به درک کنه و عمق وقایع برای پاسخ به علت هر رویدادی به نظریۀ توطئه پناه می­برند.

    3- در عین حال عوامل پشت پرده ای نیز هستند که با مطالعه و دقت کافی به نظریه توطئه متمسک می­شوند که عموماً ممکن است انگیزه ایدئولوژیک و انگیزه­های قومی، قبیله ای و سیاسی داشته باشند. و با پیش‌داوری به قضاوت بپردازند. بعضی از افراد علاقه‌مند به پیش داوری بر اساس اعتقادات مذهبی به اینگونه تحلیل ها روی می آورند. بنابراین افراد با انگیزه ای متفاوت به نظریه توطئه متوسل می­شوند. در قدیم مردم علت هر رویداد ناگواری را به اهریمن و شیطان منسوب می­کردند.

    این گروه مانند جبرگرایان، ریشه یابی علت و معلولی رویدادها را امری بی­فایده می­بینند لذا با توسل به تفسیر رویدادها از منظر توهم توطئه، هیچ نیازی به بررسی ابعاد و زوایای رنگارنگ موضوع نمی‌بینند و مراجعه به کتاب ها و مقاله ها و تئوری های سیاسی و تجزیه و تحلیل تاریخی و زنجیره ای حوادث برایشان بی­معنی است. برخی از افراد معتقد هستند هیچ اتفاق سیاسی، مالی و اقتصادی در این دنیا بدون دلیل پشت‌پرده اتفاق نمی‌افتد بلکه همواره افرادی در پس پرده‌های این گونه رخدادها هستند که این­گونه مسائل را هدایت می‌کنند (5).

    کلید واژه­ها

    توطئه، دسیسه، توهم توطئه، نظریۀ توطئه.

    ارجاعات

    1-   اشرف،احمد. توهم توطئه. فصلنامه علوم انسانی گفتگو. سال سوم شماره 8، تابستان1374، ص51.

    2-   قمري وفا، مرتضي. براندازي در سكوت. تهران: انتشارات كيهان، 1381، ص79.

    3-   عاصف، رضا. سازمان­هاي اطلاعاتي. تهران : دانشكده اطلاعات ، مركز چاپ سپاه، 1387،ص112.

    4-   ضيايي پرور، حميد. جنگ نرم 1. تهران: موسسه فرهنگي مطالعات و تحقيقات بين المللي ابرار معاصر ، 1383،ص98.

    5-   پسیان نجفقلی و خسرو معتضد. از سوادکوه تا ژوهانسبورگ: زندگی رضاشاه پهلوی.تهران: نشر ثالث، 1376، ص44.

نظر شما