You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • سکونتگاه غیررسمی      Informal Settlment

    سکونتگاه های غیررسمی، به مناطقي گفته مي شود كه مهاجران روستايي و محرومان جامعۀ شهري را در خود جاي داده و خارج از برنامه ريزي رسمي وقانوني توسعۀ شهري، عمدتاً بدون مجوز در درون يا خارج از محدودۀ قانوني شهرها به وجود آمده است (1).

    امروزه یکی از چالش های عمده ناپایدارکننده شهرهای کشورهای در حال توسعه مانند ایران، گونه ا ی شهرنشینی با مشکلات حاد موسوم به اسکان غیررسمی یا حاشیه نشینی است. وضعیت عمومی زندگی شهری در کشورهای رو به توسعه، اوضاع نگران کننده ای را طی دهه های گذشته، به وجود آورده است.

    مسائلی چون افزایش شتابان جمعیت، رشد فقر، کاهش شاخصه ای کیفیت زندگی، ازدیاد بیکاری، رشد سکونتگاه های غیر رسمی(حاشیه نشینی)،آلودگیهای زیست محیطی و... شهرهای این کشورها را با بحران های متعدد روبه رو ساخته است. از مهمترین مسائل گفته شده در شهرهای این کشورها، اسکان طیف گستردهای از جمعیت مهاجر و کم درآمد، در نواحی آسیبپذیر شهر است که زمینه بروز ناهنجاری ها و ناپایداری شهری را تشدید کرده است. این جمعیت، هر چند در حوزۀ کلان اقتصاد شهری و حتی گاه عمدتاً دربخش رسمی آن حضور دارند، لیکن در بخش غیررسمی سکونت شهری به وجود آمده و ساکن هستند و از خدماتی بسیار ناچیز برخوردار هستند (2).

    سکونتگاههای غیر رسمی، بازتاب و نمادی از فقر شهری تلقی می-شوند. بازتاب گسترش فقر شهری را میتوان در گسست کالبدی پاره-ای از نواحی مسکونی از پیکره کل شهر و در چارچوب کاهش برخورداری از خدمات شهری، اجتماعی، کیفیت سکونت و از سوی دیگر به حاشیه رانده شدن و انزوای اجتماعی پارهای از گروه-ها در این گونه سکونتگاهها مشاهده کرد (3).

    اسکان غیررسمی در درون یا مجاورت شهرها (به ویژه شهرهای بزرگ) به شکلی خودرو، فاقد مجوز ساختمان و برنامهریزی رسمی شهری، با تجمعی از اقشار کم درآمد و سطح نازلی از کمیت و کیفیت زندگی شکل میگیرد و با عناوینی همچون حاشیهنشینی، اسکان غیررسمی، سکونتگاه های خودرو شناخته می شوند (4).

    مشخصه های اصلی چنین مناطقی، فقدان خدمات پایه و اساسی، فقدان امنیت، تصرف غیرقانونی زمین، سکونت خانوارهای کم درآمد و وابستگی شدید به فرصت های شغلی غیررسمی است(5). از میان این مشخصه ها، شاخص فقدان امنیت، تأثیرات منفی زیادی بر مسائل اجتماعی،اقتصادی، کالبدی وروانی خانوارهای ساکن در اسکان غیررسمی دارد؛ به طوری که در ادبیات شهرسازی امروز به عنوان شاخص محرومیت در اسکانهای غیررسمی یاد میشود (6).

    مرور ادبیات اسکان غیر رسمی در ایران نشان میدهد که شکل گیری اسکان غیر رسمی در ایران، مربوط به دهه های بعد از سال 1345 است. رشد شتابان جمعیت و تحولات ساختاری نظام اقتصاد روستایی ایران بعد سال 1345 ، که در نتیجۀ اصلاحات ارضی به وجود آمد، سبب مهاجرت روستایی به شهرها گردید. در این میان، بیشتر مهاجران که توانایی مالی و اقتصادی استقرار و سکونت در محدودۀ رسمی شهر و پرداخت هزینه مسکن و سرپناه در محدودۀ قانونی شهر را نداشتند، برای تأمین سرپناه خود به ویژه در شهرهای بزرگ به حاشیه یا مناطق غیرقانونی شهرها هجوم آوردند. هرچند شدت و حجم این مسئله در استان ها و شهرهای کشور بسته به شرایط اقتصادی و تمرکز صنایع متفاوت است. آنچه مسلم است این میباشد که پدیده اسکان غیررسمی یکی از مهمترین مشکلات شهرهای بزرگ از جمله، تهران، مشهد، تبریز، اصفهان، کرمانشاه، اهواز، زاهدان، بندرعباس، رشت و ... است.

    مناطق حاشیه‌نشین، جزء مناطق مستعد ارتکاب جرم هستند. فقدان نظارت امنیتی کافی، وجود تعداد زیادی افراد نیازمند و بیکار، سطح پایین سواد، فقدان روشنایی کافی در معابر و وضعیت جغرافیایی این مناطق، همه باعث می‌شود مجرمان به راحتی در آنجا پناه گیرند و تا زمانی که این عوامل زمینه‌ساز وجود داشته باشد این مناطق بالقوه جرم‌خیز خواهند ماند و امنیت اجتماعی در این مناطق در پایین ترین سطح ممکن خواهد بود. کلینارد معتقد است که انحرافات و بزهکاری، در مناطق حاشیه‌نشین شهرها، فراوان است. به عبارتی دیگر، حاشیه نشینی منبع اصلی جرم و جنایت به شمار می رود(7).حاشیه نشینان با امور ناهنجاری از جمله مواد مخدر و خشونت های جنسی، سر و کار دارند(8) که هر یک از این جرایم به نوبۀ خود بر احساس امنیت ساکنان منطقه تأثیر منفی می‌گذارد و زمینه را برای بروز هر چه بیشتر این جرایم و سرایت به سایر مناطق شهرها، هموار می-کند. 

    کلیدواژه ها

     سکونتگاه غیر رسمی، حاشیه نویسی، جرم و حاشیه نشینی.

    ارجاعات

    1. شاه حسینی، پروانه. بررسی سیرتحول اسکان غیررسمی با تأکید بر ایران. تهران: انتشارات سمت، 1392، ص 12.

    2. علیزاده محمدباقر و دیگران. حاشیه نشینی شهری. اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان، 1392، ص 30.

    3. مشکینی، ابوالفضل. ساماندهی سکونتگاه های غیر رسمی با شیوه توانمند سازی نمونه موردی باقر شهر محله بابا جعفری. فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی. سال 26، شماره 3، 1390، ص124.

    4. هاروی دیوید. عدالت اجتماعی و شهر. ترجمه فرخ حسامیان و دیگران. تهران: شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری تهران،1379،  ص 72.

    5. صرافی، مظفر. بازنگری اسکان خود انگیخته در ایران در جستجوی راهکار توانمند سازی در حاشیه نشینی و اسکان غیر رسمی. مجموعه مقالات همایش حاشیه نشینی. تهران: دانشگاه علوم بهزیستی، 1382،ص 6.

    6. UN-Habitat, the challenge of  slums: local report of human settlements , London, earth scam publication.

    7. Clinard, Marshal. Slum and Community Development. New York : The Free Press;1966.p.3

    8. ربانی، رسول؛ صمد کلانتری و نفیسه یاوری. پدیدۀ حاشیه نشینی و پیامدهای اجتماعی، فرهنگی آن. مجله پژوهشی علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شماره 17، 1381، ص81.

نظر شما