You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • خط مبداء      Base line

    خط مبدأ، اصطلاحی است که در ادبیات دریابانی و حقوق دریاها به کار برده می­شود. خط مبدأ عبارت است از خطی که حد فاصل بین خشکی و دریا را مشخص می ­کند. این خط، مبنای اندازه گیری وسعت مناطق دریایی به شمار می­آید (1).

    در تقابل منفعت­خواهی دولت‌ها با افزایش قلمرو حاكمیت یا استفاده بیشتر از دریاها، ایجاد چند منطقه دریایی كه هر یك دارای وضعیت حقوقی خاصی است، مورد توافق كشورها قرار گرفت (2). برای تعیین حدود مناطق دریایی، تعیین نقاطی به عنوان مبنای اندازه‌گیری ضرورت دارد. مجموع این نقاط فرضی، تشكیل خط مبدأ‌ را می‌دهد. آب‌های پشت این خط به طرف ساحل به عنوان آب‌های داخلی بوده، كه دولت‌های دیگر از هیچ گونه حقوق عام در آن برخوردار نیستند و كاملاً در حكم خاك كشور ساحلی محسوب می‌شود (3). در حقیقت، خط مبدأ این منطقه را از سایر مناطق دریا جدا می‌كند و از طرفی حدود سایر مناطق دریایی از این خط اندازه‌گیری می‌شود.

     گاه از خط مبدأ به خط مبدأ‌ سرزمینی تعبیر شده است. علت این نامگذاری آن بوده كه در تحول حقوق دریاها، این خط ابتدا برای اندازه‌گیری دریای سرزمینی مورد استفاده بود و به تدریج با ایجاد سایر مناطق دریایی، برای تعیین حدود سایر مناطق بكار رفت (4). معیار عمومی برای تعیین خط مبدأ، پست­ترین حد جزر در ساحل است. با این فرض که سواحل مستقیم، بدون عارضه جغرافیایی می­باشند. ولی معمولاً چنین سواحلی کمتر یافت می­شوند و اکثر سواحل، دارای عارضه­های متعددی می­باشند. بر این اساس، کنوانسیون 1982 حقوق دریاها برای ترسیم خط مبدأ در عوارض مختلف جغرافیایی در سواحل، ضابطه­های خاصی را پیش­بینی کرده است (5).

     عوارض جغرافیایی سواحل عمدتاً عبارتند از: تضرس(دندانه دندانه) سواحل، جزایر حاشیه ساحل، جزایر دور از ساحل، برآمدگی­های جزری، اسکله­ها و تاسیسات بندری، جزایر مصنوعی و تاسیسات داخل آب، مصب رودخانه­ها و دلتاها و خلیج­ها (6).

     اگر همه سواحل، مستقیم و غیر مضرس بودند، مساله تعیین خط مبداء ساده می­شد. تنها کاری که لازم بود انجام شود انتخاب نقاط خط مبدأ بر اساس سطح آب در حالت جزر بود (7). ولی در عمل، کار به این سادگی نیست. بسیاری از سواحل مستقیم نیستند بلکه حالت مضرس دارند و یا خلیج های کوچکی در آنها دیده می شود، برخی نیز دارای جزایر یا تپه های شنی و یا تأسیسات بندری در کنار خود هستند. بنابر این به قواعدی در باره خطوط مبدأ احتیاج است، که شرایط مختلف جغرافیایی را در بربگیرد (8).

     با توجه به شرایط فوق، تعیین خط مبدأ به 3 روش زیر انجام می گیرد:

    1-      خط مبدأ طبیعی یا عادی: حد جزر یا اثری که آب دریا در پایین تر حد خود، در ساحل به جا می گذارد.

    2-      خط مبدأ مصنوعی یا مستقیم: خطوط مستقیم در خلیج ها، خورها و شبه خلیج، بر اساس قواعدی در امتداد دهانه ها و بریدگی ها رسم می شود.

    3-      روش مختلط: اختلاطی از دو روش فوق می باشد.

     آب­های واقع در پشت خط مبدأ را آب­های داخلی می­خوانند. بدین ترتیب، خط مبدأ در عین حالی که مرز بین آب­های داخلی و دریای سرزمینی را تشکیل می­دهد، ولی این مرز، حدود خارجی قلمرو دولت ساحلی نیست، زیرا حقوق بین­الملل، دریای سرزمینی را قسمتی از قلمرو دولت می­داند. لیکن چنین مرزی منطقه دریایی اولی(آب­های داخلی)- که دولت­های دیگر از هیچ گونه حقوق عام در آن جا برخوردار نیستند- و مناطق دیگر(دریای سرزمینی و مناطق دیگر)را- که سایر دول دارای برخی حقوق در آنجا هستند- تفکیک می­کند (9).

    تعیین خط به وسیله دولت ساحلی رسماً بر روی نقشه­های بزرگ مقیاس ترسیم گردیده و سپس در اختیار جامعه بین المللی قرار می­گیرد (10).

    کلید واژه ها

     خط مبدأ، مناطق دریایی، دریای سرزمینی، اسکله، تأسیسات بندری.

    ارجاعات:

    1-   وسی زاده رضا. بایسته های حقوق بین الملل عمومی. تهران: نشر میزان؛ 1380. ص 240.

    2-    Hanson, Neil. The Custom of the Sea: The Story that Changed British Law. Doubleday; 1999.p.72

    3-    Johnson, Keith. GOP Scuttles Law-of-Sea Treaty. The Wall Street Journal. Retrieved 17 July 2012.p.36.

    4-    چرچیل، رابین و آلن، لو. حقوق بین الملل دریاها. ترجمه بهمن آقایی. تهران: انتشارات گنج دانش؛ 1383. ص 47.

    5-    Simpson, A. W. B. Cannibalism and the Common Law: The Story of the Tragic Last Voyage of the Mignonette and the Strange Legal Proceedings to Which It Gave Rise. Chicago: University of Chicago Press; 1984.p.19

    6-    حافظ نیا، محمد رضا. تحلیل کارکری مرز بین المللی. تهران: فصلنامه علمی پژوهشی مدرس، 1383. ص 152.

    7-    چرچیل. همان. ص 49.

    8-    رضایی، غلامرضا. شناسایی مرزهای ایران. تهران: دانشگاه علوم انتظامی؛ 1384. ص 9.

    9-    چرچیل. همان. ص 48.

    10- سلیمانی، مهدی. مجموعه قوانین و مقررات مرزی و امنیتی. تهران: وزارت کشور معاونت امنیتی و انتظامی؛ 1381. ص 476.

    س      ساير منابع:

    1-صادق نیا، سهراب. آشنایی با حقوق دریاها. تهران: معاونت آموزش ناجا؛ 1383.

    2-  صنایعی، ابراهیم. اصول و مبانی مرزبانی. تهران: دانشگاه علوم انتظامی؛ 1384.

    3- دومنیک، کارو. حقوق بین الملل عمومی. ترجمه مصطفی تقی زاده انصاری. تهران: نشر قومس؛ 1389.

    4-  میرحیدر، دره. مبانی جغرافیای سیاسی. تهران: انتشارات سمت؛ 1384.

نظر شما