You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • ژئوپلیتیک منطقه ای     Geopolitical Region

    ژئوپليتيک يعني علم و هنر تعيين، تثبيت و جهت دهي سياست ملي با در نظر گرفتن سرزمين يک کشور به همراه تاريخ ملي آن، شعور ملي شهروندان، قدرت ملي کشور، وضعيت سياسي دنيا و ارتباطات». «ژئوپليتيك به معني سياست جغرافيايي است و به مطالعة تأثير عوامل محيطي و جغرافيايي بر سياست و تصميمات سياسي مي­پردازد. به عبارت ديگر ژئوپليتيك يعني سياست (غالباَ سياست خارجي) برگرفته از جغرافيا.»(1)

    منطقۀ ژئوپلیتیکی عبارت است از بخشی از سطح سیاره زمین یا مجموعه­ای از کشورها و واحدهای سیاسی فضایی همجوار٬ اعم از فضای خشکی یا آبی یا تلفیقی که بر اساس ترکیب عوامل سیاسی و جغرافیایی خاص دارای تجانس وهویت مشخص یا کارکرد مشترک بوده و از سایر مناطق و نواحی مجاور متمایز گردد، مانند: خلیج فارس، دریای خزر، قاره اروپا، آمریکای شمالی، جنوب شرق آسیا، منطقه عربی وغیره (2).

    تعاريف مختلفي كه از منطقه وجود دارد، براساس محوريت يكي از موضوعات جغرافيا، تاريخ و فرهنگ مشترك، همكاري سامان يافته اقتصادي، فرهنگي، سياسي و امنيتي يا امكان شكل گيري يك جامعه مدني مطرح شده­اند(3). اما در جغرافیا یک منطقه هنگامی قابل تشخیص و برخوردار از یک شخصیت جغرافیایی یکپارچه و متمایز از دیگر مناطق است که عوامل پیوند دهندۀ اجزای آن به خوبی آشکار و قابل تشخیص و شناسایی باشد. مانند واقع شدن در یک شبه جزیره مانند کشورهای شبه جزیره عرب"عربستان سعودی٬ یمن٬ کویت٬ بحرین٬ قطر٬ عمان و امارات متحده عربی"(4)، که یک منطقه ژئوپلیتیکی را تشکیل می­دهند. مناطق ژئوپلیتیکی، معمولاً دارای مؤسسات سیاسی و اقتصادی مشترک هستند(5).

    منطقۀ ژئوپلیتیکی، بر پایه یک منطقه یا فضای جغرافیایی متجانس از حیث ساختاری یا کارکردی، شکل می گیرد. هویت یابی منطقه ژئوپلیتیکی مستلزم باردار شدن سیاسی منطقه جغرافیایی متجانس وعناصر مربوط به آن است. به عبارتی اگر عناصر ساختاری و کارکردی یک منطقه جغرافیایی به صورت انفرادی یا اجتماعی، یا به صورت ناقص یا کامل از ُبعد سیاسی نقش آفرین شود، منطقه جغرافیایی تغییر ماهیت داده و به صورت یک منطقه ژئوپلیتیکی، در صحنه ظاهر می شود(6).

    ماهيت نظام بين الملل در دنياي امروز به شكلي است كه با افزايش دامنۀ نقش و نفوذ و منافع ملي قدرت­ها، ضرورت گسترش تعامل و همكاري و نياز به ائتلاف و منطق همگرايي نيز بيشتر مي­شود؛ بنابراين همان طور كه در جامعۀ ملي هيچ فردي نمي­تواند به تنهايي به قدرت سياسي دست يابد و به ناچار بايد در پناه يك حزب، جايگاهي در معادلات سياسي پيدا كند، يك كشورهم نمي­تواند به تنهايي در معادلات قدرت جهاني جايگاهي پيدا كند. از اين رو، منطقه گرايي خود را بر همۀ كشورها تحميل مي­ كند (7).

    كشورها در پيوستن به سازمان­هاي منطقه­اي، به بهترين منطقه براي تحقق منافع و خواسته­­هايشان توجه مي­كنند؛ منطقه اي كه در آن، هويت ژئوپليتيك شان شكل گرفته است (8).

    موقعیت خاص ژئوپلیتیکی کشور ایران و عوامل مختلفی که اغلب ریشه در آن سوی مرزها دارد بر امنیت مرزها تأثیرگذار است و از این حیث فرماندهی مرزبانی ناجا وظایف سنگینی بر عهده دارد. بعضی از این عوامل عبارت اند از:

    وجود برخی بحران های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و امنیتی در آن سوی مرزها.

    وجود حکومت های غیرمردمی و حکام مستبد در برخی کشورهای همسایه.

    وجود اختلافات و تنش های سیاسی بین دولتمردان برخی از کشورهای همسایه.

    جنگ های داخلی و خارجی در کشورهای همسایه.

    ضعف حاکمیت برخی دولت های همسایه در مرزها و مناطق مرزی مربوط.

    وجود سوداگران و سودجویان و باندهای قاچاق مواد مخدر.

    ضعف اقتصادی و فرهنگی مرزنشینان به ویژه مرزنشینان آن سوی مرزها که نمونه ­های آن کشت و ترانزیت مواد مخدر و درگیری داخلی است(9). در همین زمینه پلیس مبارزه با مواد مخدرسالانه هزینه زیادی را صرف مبارزه در حوزۀ عرضۀ مواد مخدر می­نماید و برخی از مأموران نیروی انتظامی در راه مبارزه با مواد مخدر به درجه شهادت می­ رسند.

    کلیدواژه ­ها

     منطقه، ژئوپلیتیک، منطقه گرایی، همگرایی، ژئوپلیتیک منطقه ­ای.

    ارجاعات

    1.      Karrabul, Bilal.Strateji Jeostrateji Geopolitics”; Ankara: Platin; 2005.p.31

    2.       حافظ نیا، محمد رضا. اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک. مشهد: انتشارات پاپلی، 1385، ص 111.

    3.       مستقیمی، بهرام و حمیدرضا قوام ملکی. امكان سنجي شكل گيري سامانه منطقه اي در اكو. فصلنامۀ مطالعات اوراسیای مرکزی. سال اول، شماره 2، 1387، ص125.

    4.       مجتهد زاده، پیروز.جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. تهران: سمت، 1381، ص 195.

    5.      Nell, Philip & McGowan, Patrick J. Power, wealth and global. South Africa: university of Cape Town Press.

     

    6.       نقیب زاده، احمد. ايران، كانون چند زير سيستم منطق هاي. فصلنامۀ مطالعات اوراسیای مرکزی. سال دوم، شماره 5، 1388، ص141.

    7.       اعظمی، هادی و دیگران. تحليل اولويت هاي منطقه­اي و ديدگاههاي ژئوپليتيك در شكل دهي به

    سازمان­هاي منطقه­اي مطالعه موردی سازمان همکاری شانگهای. پژوهش نامة ايراني سياست بين الملل، سال اول، شماره 1، 1391، ص 3.

    8.  رضایی، غلامرضا. شناسایی مرزهای ایران. تهران: دانشگاه علوم انتظامی، 1384، ص 18

     

     

نظر شما