You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • بازیابی جنایی بقایای انسانی   Forensic Recovery of Human Remains

    بازیابی بقایای جنایی انسانی عبارت است از روش جستجو و جمع‌آوری بقایای انسانی شامل اجساد، اجزای بدن، قطعات اسکلت، استخوان و شواهد مرتبط با آن‌ و مستندسازی دقیق اطلاعات مکانی صحنة جرم، به‌منظور کمک به مراجع قضایی و پلیس در پرونده‌های جنایی (دوپراس و همکاران، 1386: 48-22).

    متن

    صحنه‌های جنایی بازیابی بقایای انسانی به لحاظ روند جستجو و بررسی از سایر صحنه‌های جرم، پیچیده و دشوارتر است؛ به‌ویژه در بازیابی بقایایی که از تجزیه فروانی تأثیر پذیرفته یا در برخی موارد دچار لاشه‌خواری شده است. بازیابی بقایای انسانی می‌تواند بر روی سطح زمین ـ به‌صورت دفن‌شده یا تا اندازه‌ای دفن‌شده ـ در آب، درون ساختمان‌ها، اتومبیل‌ها، قطار و هواپیماهای سوخته شده و غیره یافت شود (آی فیرگریو، 1395: 98).

     در این‌گونه صحنه‌های جرم، کارشناسان بررسی صحنة جرم و مأموران  تحقیق با اجسادی مواجه می‌شوند که به‌کلی متلاشی‌شده یا جز مجموعه‌ای از اسکلت و گاهی تنها یک استخوان از آن چیز دیگری باقی نمانده است (نجابتی، 1383: 55). واحدهای بررسی صحنة جرم و مأموران تحقیق می‌باید آموزش‌های لازم را در زمینة نحوة بررسی و بازیافت بقایای انسانی طی‌کنند، دانش ناکافی فنون بررسی این‌گونه صحنه‌ها، منجر به بررسی نامناسب صحنة جرم و نادیده گرفتن شواهد، مدارک و آثار می‌شود. فنون و روش‌های مختلفی برای جستجوی بقایای انسانی به‌کار گرفته می‌شود (فرانس: 1992).

    فنون جستجو همراه با حفاری: این روش جستجو برای بازیابی بقایای انسانی، همراه با شکافتن زمین یا تخریب صورت می‌گیرد. از این روش وقتی که روش غیرمتعدیانه ناموفق است، استفاده می‌شود و شامل جستجو و کندو‌کاو خاک، حفاری آزمایشی و استفاده از وسایل سنگین است.

    روش جستجوی غیر‌متعدیانه: در این روش جستجو، برای بازیابی بقایای انسانی بدون تخریب، از سگ‌های جسد‌یاب و یا روش اکتشافی ژنوفیزیکی استفاده می‌شود (دوپراس و همکاران،1386: 48-22).

    روش‌های جستجوی بقایای انسانی

    روش‌های مختلفی در تحقیقات جنایی، برای جستجوی بقایای انسانی، گور‌های مخفی، اجساد انداخته‌شده بر روی زمین، اجزای بدن، قطعات اسکلت و استخوان‌ها و شواهد مرتبط با آن به‌کار گرفته می‌شود (فرانس و همکاران،1997 :37).

    الف) روش‌های غیر متعدیانه: در این روش جستجوی بازیابی بقایای انسانی بدون تخریب و با استفاده از سگ‌های جسدیاب و یا روش اکتشافی ژنوفیزیکی صورت می‌گیرد. این روش در مناطقی که مانع خاصی ندارند و محدودة آن‌ها به‌طور مشخص کوچک است، مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده از الگوی تحقیقاتی ژئوفیزیکی در بازیابی بقایای انسانی بسیار با اهمیت است. یکی از مزایای این روش حفظ صحنة جرم است. در مکان‌هایی با کف سیمانی و سنگفرش و یا پی ساختمان از این روش استفاده می‌شود. علاوه بر بازیابی بقایای اجساد، از روش مذکور برای یافتن سلاح فلزی در زیر خاک بدون نیاز به تخریب استفاده می‌شود. روش جستجو ژئوفیزیکی به دو دستة اصلی فعال و غیرفعال طبقه‌بندی می‌شود (رینولدز،1997). هر دو روش مبتنی بر اندازه‌گیری سیگنال‌هایی هستند که طبیعی یا القایی هستند. در روش فعال، سیگنال‌های القایی، با فرستنده به زمین فرستاده می‌شود و سیگنال‌های بازگشت داده‌شده نیز با گیرندة ابزار موردنظر دریافت می‌شود و بالعکس در روش غیرفعال تنها با یک گیرنده، نوسانات میدانی طبیعی زمین اندازه‌گیری می‌شود، مانند میدان‌های گرانشی و مغناطیسی که معمولاً با اشیای فلزی مدفون ایجاد می‌شوند.

    ب) جستجوی متعدیانه (مخرّب): این روش می‌تواند اجساد و شواهد را از بین ببرد؛ بنابراین از این روش در مواردی استفاده می‌شود که روش غیرمتعدیانه ناموفق بوده‌ است. در این روش از حفاری زمین یا تخریب، کندوکاو خاک، حفاری آزمایشی و وسایل سنگین برای بازیابی اجساد و شواهد مربوط به آن استفاده می‌شود (دوپراس و همکاران،1386: 48-22).

    معمول‌ترین روش جستجوی مخرب، استفاده از میله‌ها برای یافتن محل گور مخفی و تعیین حدود و ثغور آن است (بوید، 1979 :48). میلة مورد استفاده میلة (T) نامیده می‌شود.

    جستجوی چشمی یا پیاده: جستجوی چشمی یا پیاده از فن‌های غیر‌تخریبی است. از این روش در محل‌های باستانی و یا نمونه‌های جنایی ـ که به چشم غیرمسلح یافت ‌شوند ـ استفاده می‌شود. برای جستجو در مناطق وسیع، کل منطقه با استفاده از مرزهای طبیعی و مصنوعی به منطقة کوچک‌تری تقسیم می‌شود.

    الگوی های بازیابی بقایای انسانی

    به‌طورکلی برای جستجوی بقایای جنایی انسانی از سه الگو استفاده می‌شود:

    1- الگوی خطی: پرکاربردترین الگوی جستجو برای بازیابی بقایای انسانی، جستجوی خطی است، چنانچه این الگو به‌درستی اجرا شود 100% منطقه را پوشش خواهد داد. در این الگو از تعداد زیادی افراد باتجربه و متخصص استفاده می‌شود (آی فیرگریو، 1395: 98). در این الگو جستجوگران به شکلی در کنار یکدیگر می‌ایستند که با فاصلة منطقه دیدشان، همدیگر را همپوشانی می‌کنند. جستجوگران ابتدا در یک‌جهت و سپس در جهت مخالف قدم می‌زنند و پس‌ از این‌که یک خط جستجو را تمام کردند، خط هم‌جوار آن در جهت مخالف جستجو می‌کنند.

    2- الگوی شبکه‌ای: جست‌وجوی شبکه‌ای یک منطقه، بر پایة یک سری از مقدمات است. در این الگو، صفی از افراد با فاصلة تقریبی یک متر از یکدیگر بر روی منطقه‌ای با شتاب همانند حرکت می‌کنند و به جست‌وجوی مدارک و بقایا می‌پردازند، هنگامی‌که یک منطقه در یک‌سو پوشش داده شد، گروه جستجو، همان منطقه را در جهت عمودی مورد جستجو قرار خواهد داد. این الگو منطقة پوشش 200% را ایجاد خواهد کرد و محوطه دو بار جستجو می‌شود (دوپراس،1386 :53).

    3- الگوی حلقه‌ای: در مواردی که گروه جستجو کوچک است و یا جستجو از بالای یک تپه انجام می‌شود، الگوی حلقه‌ای بهترین نتیجه را دارد. الگوی مارپیچی زمانی به‌کار می‌رود که جستجو یک‌نفره است و به طریقی انجام می‌شود که جستجو‌کننده روی دوایر متحدالمرکز کوچک از بیرون به سمت داخل در یک محوطه کوچک حرکت می‌کند.

    برای جستجوی اجساد دفن شده یا بقایای روی سطح زمین، شاخص‌های مختلفی وجود دارد. اجساد روی سطح زمین را می‌توان به‌راحتی با یافتن استخوان‌ها، بافت‌های نرم، لباس‌ها و متعلقات شخصی و دیگر مدارکی که به همراه جسد وجود دارد مانند اشیایی برای پیچیدن جسد ـ پتو، مشمع، نوارهای پلاستیکی، کیسه‌های پلاستیکی ـ تشخیص داد. بقایای روی سطح تازه از طریق بو و به کمک سگ‌های جسد‌یاب قابل‌شناسایی است. بهره‌گیری از تجهیزات اندازه‌گیری تولید متان برای یافتن اجساد مدفون‌شده، از دیگر روش‌های بازیابی بقایای انسانی است (آی فیرگریو،1395: 99).

    بازیابی اجساد مدفون از پیدا کردن اجسادی که روی زمین رها شده‌اند، بسیار مشکل‌تر است. در اغلب موارد اجساد به این دلیل دفن می‌شوند که پنهان بمانند. بهترین روش برای جست‌وجوی گور مخفی، نشانه‌های سطح زمین است. در زمان قتل تغییرات سطحی مختلفی اتفاق می‌افتد و با گذر زمان نشانه‌های سطحی بیشتری به وجود می‌آیند. در چنین شرایطی وقتی جسدی دفن می‌شود، به‌طورمعمول خاک کنده‌شده از چالة اولیه به‌طور کامل بر روی جسد ریخته نمی‌شود و در نتیجه توده‌های خاک در کنار محل دفن جسد باقی می‌ماند. از دیگر نشانه‌های محل دفن اجساد تغییر رنگ خاک محل به‌دلیل کندن خاک از عمق‌های متفاوت است. در محل‌های بدون گیاه و علف، اطراف محل دفن جسد پر از علف است و محل‌هایی هم فرورفتگی دارند که براثر خاک ریخته شده روی جسد کوبیده می‌شود و یا قفسه سینه یا شکم جسد پوشیده و فرو می‌رود (دوپراس،1386 :67).

    جست‌وجو برای بازیابی جنایی بقایای انسانی روند دقیقی است که به گروهی متشکل از نه فقط کارشناسان بررسی صحنه و مأموران تحقیق جنایی بلکه افرادی متخصصی از سایر علوم جنایی همانند، انسان‌شناس جنایی، پزشکی قانونی، باستان‌شناس جنایی، آسیب‌شناس جنایی، دندان‌پزشکان جنایی و غیره در زمینه بقایای انسانی نیاز دارد (آی فیرگریو،1395 :99).

    این متخصصین در شناسایی آثار باقی‌مانده از اجساد سوخته‌شده، مثله شده و غیره، در حوادثی مانند سقوط هواپیما به مأموران تحقیق کمک می‌کنند و آنان را در بررسی و تحقیقات و مستندسازی مربوط به بازیابی بقایای انسان در جنایات نسل‌کشی و گورهای دسته‌جمعی، یاری می‌رسانند. همچنین این گروه از متخصصین علوم جنایی به‌عنوان کارشناس (شهود متخصص)، در دادگاه شهادت می‌دهند.

    در بازیابی بقایای انسانی برای تعیین جنسیت بررسی استخوان‌های جمجمه و لگن حائز اهمیت است. در نوزادان دندان‌های شیری، در کودکان و نوجوانان دندان‌های اصلی و در بزرگسالان استخوان‌های جمجمه به تخمین سن کمک می‌کند. لیکن تشخیص به قطعیت بیشتری نیاز دارد. هر قدر این بقایا مربوط به سنین پایین‌تر باشد دقت تخمین‌ها بالاتر و به واقعیت نزدیک‌تر است.

    امروزه علم ژنتیک در بررسی بقایای مانده از انسان به کمک پلیس آمده است؛ به این روش که از مغز استخوان، سلول‌های استخوان را استخراج می‌کنند و بعد از مراحل آزمایشگاهی خاص، غشاء سلول را از بین برده و هستة سلول را خارج و رشتة کروموزوم (DNA) را مشخص می‌کنند. در مورد اجسادی که از مرگ آن‌ها مدتی سپری‌شده باشد از روش PCR استفاده می‌کنند. از طریق بررسی و مطالعة نشانه‌های فیزیکی اسکلت باقی‌مانده از انسان، پزشکی قانونی و انسان‌شناس جنایی به‌طور بالقوه می‌توانند علاوه بر تعیین سن، جنسیت، قد و قامت، و اصل و نسب قربانی، علت مرگ، ترومای گذشته مانند استخوان شکسته، همچنین بیماری‌هایی مانند سرطان استخوان و ناهنجاری‌های اسکلتی را به‌طور بالقوه تعیین کنند.

    واژه‌های کلیدی

    بقایای انسانی، بازیابی جنایی، مأموران تحقیق، انسان‌شناسی جنایی.

    ارجاعات

    1. آی فیرگریو، اسکات (1395) بازرسی و بازیابی جنایی اجساد سوخته، ترجمه مهدی کجانی حصاری، انتشارات راه فردا، دانشگاه علوم انتظامی، معاونت پژوهش

    2. دوپراس، جان جی و همکاران (1383) بازیابی جنایی بقایای انسانی، ترجمه شهرام نقدیانی، نشر کارآگاه، چاپ اول

    3. نجابتی، مهدی (1383) کشف علمی جرائم «پلیس علمی» معاونت آموزش و تحقیقات دادگستری استان قزوین

    مراجع لاتین

    1.      Boyd.R.M.Buried bpdy(1979) cases.fbi lLaw Enforcment Bulletin.48:6-11

    2.      Reynolds.J.M.an introduction to Applied and Enoirnmental geophysics.Willey and Sons.Inc. new york.

    3.      France.D.L.t.j. Griffin.J.G and …Amultidisciplinary approach to the detetion of clandestine graves journal of fprensic Science. 37:1445-1458

     

     

نظر شما