You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    بررسی مقایسه‌ای اسناد     Comparative Investigation

     

    بررسی مقایسه‌ای اسناد عبارت است از هرچیز دست‌نویس و یا چاپی، تایپی و مانند آن که از یک منبع شناخته‌شده تهیه و جهت تطبیق با اسناد مشکوک و مجعول مورد استفاده قرار بگیرد (سوانسون،1381 :242). به‌بیان‌دیگر، بررسی مقایسه‌ای اسناد، یکی از روش‌هایی است که به‌منظور شناسایی و یا تطابق خطوط و امضاهای افراد با توجه به عادت‌های تحریری و ویژگی‌های فردی نویسنده در اسناد انجام می‌گیرد (بیابانی و هادیانفر، 1384: 118).

    متن

    به‌موجب مادة 1284 قانون مدنی، سند عبارت است از هر نوشته که در مقام دعوی یا دفاع قابل استناد باشد و بر دو نوع رسمی و عادی منقسم است. سند رسمی، سندی است که در ادارة ثبت اسناد و املاک یا دفاتر اسناد رسمی یا نزد سایر مأموران رسمی در حدود صلاحیت آن‌ها بر طبق قانون تنظیم شده باشد و سایر اسناد عادی محسوب می‌شوند (گلدوزیان،1386: 554).

    سند هر‌نوع مدرک علامت‌داری است که به‌منظور انتقال یک پیام مورد استفاده قرار می‌گیرد. بسیاری از اسناد به ظاهر بی‌اهمیت، اگر دقیقاً بررسی و آزمایش شوند، می‌توانند به‌عنوان یک مدرک قطعی در شناسایی مجرم مورد استفاده قرار بگیرند. در بررسی مقایسه‌ای، مسئولیت مأمور تحقیق عبارت است از دست‌یابی به اسناد مشکوک و جمع‌آوری مناسب و کافی نمونه‌ها که باید نسبت به آن‌ها توجه کافی شود (سوانسون،1381 :242).

    جعل و تزویر عبارتند از ساختن نوشته یا سند، ساختن مهر یا امضای اشخاص رسمی یا غیر‌رسمی، خراشیدن یا تراشیدن یا قلم بردن یا اثبات یا سیاه کردن یا تقدیم یا تأخیر تاریخ سند نسبت به تاریخ حقیقی یا الصاق نوشته‌ای به نوشته دیگر و غیره، به قصد تقلب (ماده 523 قانون مجازات اسلام، مصوب 1375 بخش تعزیزات).

    یکی از انواع بررسی اسناد و نوشته‌های مشکوک و مجعول، بررسی مقایسه‌ای است. اولین و بهترین روش جهت بررسی و کشف جعل در اسناد، همین روش مقایسه‌ای است.

    اصولاً افراد در هنگام ترسیم و یا کپی امضای اشخاص دیگر، سعی می‌کنند عادات تحریر خود را در آن بروز ندهند، به‌عبارت‌دیگر این اشخاص هنگام ترسیم یک امضا، صفات اختصاصی و منحصر به‌فرد (تحریر) صاحب آن را اقتباس می‌کنند و در این راستا آنان ترسیم خطوط را بر‌نوشتن حروف بیشتر ترجیح می‌دهند؛ در این‌گونه موارد می‌توان تعیین کرد که این امضا جعلی است یا خیر؛ ولیکن باید توجه داشت که نمی‌توان با مقایسة امضا و نمونه‌های دست‌خط مظنون به هویت تحریر‌کنندة آن پی‌برد (همان :243).

    علم و تجربه ثابت کرده است که هر فردی در نگارش و تحریر دارای عادات منحصر به‌فرد تحریری و نگارشی است که ظهور و بروز این عادات را در نحوۀ نقطه‌گذاری، سرکش‌گذاری، دندانه‌گذاری، مکث، فشار و لرزش قلم، فواصل حروف و کلمات و... می‌توان مشاهده نمود. بنابراین با تشخیص عادت‌های تحریری و نگارشی منحصر به‌فرد اشخاص و مقایسۀ آن‌ها با اسناد و نوشته‌های مورد‌نظر می‌توان انتساب یا عدم انتساب نوشته و سند به شخص مورد نظر و همچنین اصالت یا جعلی‌بودن نوشته و سند مزبور را تعیین کرد. برای رسیدن به این هدف و در راستای دست‌یابی به مهارت‌های نگارشی و تحریری منحصر به‌فرد اشخاص در کشف علمی جرائم از دو روش استفاده می‌شود.

    الف. روش خطوط و امضاهای اسکتابی؛

    ب. روش خطوط و امضاهای متعارفی و مسلم‌الصدور.

    روش خطوط وامضاهای استکتابی

    در بســیاری از موارد، خط و امضای اطمینان‌بخشــی از منکر در دســترس نیســت تا اساس تطبیق قرار گیرد. مادة ۲۲۴ ق. آ. د.م. در این مورد اعلام می‌دارد: «می‌توان کســی را که خط یا مهر یا امضا یا اثر انگشــت منعکس در ســند به او نســبت داده شــده‌ است، اگر در قید حیات باشد، برای استکتاب یا اخذ اثر‌انگشت یا تصدیق دعوت کرد». بر این اساس قانونگذار به اســتنادکننده اختیار داده ‌اســت که از او درخواســت کتابت کند، یعنی از دادگاه بخواهد که منکر را برای  نوشــتن یا امضاکردن ســندی مشــابه آنچه مورد اختلاف اســت؛ به دادگاه فراخواند. این درخواست را دراصطلاح «استکتاب» گویند.

     در این روش قاضی یا کارشناس از شخص مورد‌نظر می‌خواهد خطوط و امضاهایی را تحت شرایطی معین، تحریر نماید که طبیعتاً این خطوط و امضاها حاوی عادات تحریری و نگارشی شخص است برای این‌که در این روش بتوان به عادت‌های تحریری و نگارشی منحصر به‌فرد شخص مورد نظر دست یافت هنگام استکتاب باید نکات زیر را مطمح نظر قرار داد.

    1. باید هویت استکتاب‌شونده، احراز شود و نسبت به اصالت هویت وی نیز یقین حاصل شود تا از کسی به‌جای دیگری استکتاب نشود.

    2. مشابهت قلم یا وسیلۀ تحریری، جوهر یا مرکب مورد استفاده کاغذ یا زمینۀ تحریر و همچنین حالت تحریر (روی زانوـ ایستاده ـ پشت میز) در سند اصلی و استکتابی رعایت شود.

    3. استکتاب به صورت املا انجام شود و سند مورد نظر در دید استکتاب‌شونده، قرار نگیرد. بدیهی است که در مورد الفاظ و کلمات رکیک یا اسناد امنیتی، می‌توان از کلمات  مشابه استفاده کرد؛‌ مثلاً می‌توان از متنی استفاده کرد که بیشتر کلمات و عبارات سند متنازع‌فیه در آن متن نیز مندرج باشد.

    4. چنانچه در متن اصلی، غلط املایی وجود داشته باشد، استکتاب‌کننده نباید هیچ‌گونه توجه و راهنمایی در مورد اغلاط املایی و نقطه‌گذاری وخط‌خوردگی و غیره به استکتاب‌شونده، بدهد. چرا‌که این امور از عادت‌های تحریری و نگارشی اشخاص نشأت می‌گیرد.

    5. در مورد اسناد طولانی، دو یا سه مرتبه استکتاب کفایت می‌کند، ولی در مورد اسناد دارای کوتاه و همچنین در مورد امضا حدود 20 مرتبه استکتاب انجام می‌شود.

    6. در فاصلۀ هرنوبت استکتاب، استراحت مختصری به استکتاب‌شونده، داده شود و برگ استکتاب نیز پس از امضا،‌ برای استکتاب‌شونده در حین استکتاب‌های بعدی فراموش شود.

    7. توجه به هیجانات روحی و حرکات غیر‌ارادی استکتاب‌شونده هنگام استکتاب مهم است؛ چه بسا افراد بی‌گناه از روی ترس، خط و امضایشان تغییر پیدا کند و یا بعضی جاعلان، آگاهانه خط و امضای خود را تغییر بدهند.

     در مواردی که استکتاب لازم می‌آید، بهتر است قبل از این‌که استکتاب‌شونده از قصد واقعی استکتاب‌کننده مطلع شود از او خواسته شود که در موارد بیوگرافی خود یا آدرس محل سکونت چند سال اخیرش چند سطری بنویسد. بدیهی است که در این مورد چون استکتاب‌شونده از قصد اصلی استکتاب‌کننده آگاه نیست؛ هیچ‌گونه تلاشی برای تغییر عمدی خط و امضای خود انجام نمی‌دهد و در نتیجه عادت‌های نگارشی و تحریری منحصر به‌فرد خود را بروز می‌دهد. این امر تغییرات بعدی استکتاب‌شونده، در خط و امضای خود را مشخص می‌کند (نجابتی، 1387: 210).

    روش خطوط و امضاهای متعارف و مسلم الصدور

     خطوط متعارفی و مسلّم‌الصدور، خطوطی هستند که شخص از خود برجای گذاشته است و صدور آن‌ها از طرف وی مسلّم و قطعی است؛ نظیر چک، سفته، نوشته‌های شخصی روزمره. بدیهی است که مهم‌ترین ویژگی مشترک آن‌ها این است که همگی حاوی عادت‌های تحریری و نگارشی منحصربه‌فرد شخص هستند. در مورد استفاده از روش خطوط و امضاهای متعارف و مسلّم‌الصدور، رعایت نکات فوق‌الذکر الزامی است.

     ویژگی‌های متفاوت در اسناد مسلّم‌الصدور و استکتابی

     الف. امکان ملاحظۀ حالات روحی و عکس‌العمل‌های شخص و روش خطوط استکتابی وجود دارد؛ در‌حالی‌که روش خطوط مسلّم‌الصدور و متعارف چنین امکانی ندارد.

    ب. امکان استکتاب سریع، کند و عادی در روش استکتابی برخلاف روش خطوط متعارفی و مسلّم‌الصدور وجود دارد.

     ج. امکان به‌دست آوردن حروف و کلمات و اعداد متجانس با حروف، کلمات و اعداد سند مورد‌نظر در روش استکتابی برخلاف روش خطوط متعارفی و مسلّم‌الصدور وجود دارد.

    د. در روش استکتابی برخلاف روش خطوط متعارفی، امکان دسترسی به خطوط و امضاها در حالات مختلف وجود دارد.

    هـ. برخلاف روش استکتابی، در روش خطوط متعارفی احتمال تغییرعمدی خط و امضا وجود ندارد.

     و. در روش استکتابی ممکن است فاصلۀ زمانی زیادی بین تحریر سند و استکتاب وجود داشته باشد، ولی در روش خطوط متعارفی امکان به دست آوردن خطوط و امضاها با فاصلة زمانی کمتری وجود دارد.

    ز. ملاحظة شروع گردش قلم بعضی از عادت‌های نگارشی شخصی، در روش استکتابی برخلاف روش خطوط متعارفی امکان‌پذیر است.

     ح. در روش استکتابی برخلاف روش خطوط متعارفی و سبک‌های تحریری شخص، هنگام استکتاب مشخص نمی‌شود.

    ط. در روش استکتاب می‌توان قلم و کاغذ و جوهر مشابه با قلم وکاغذ و جوهر سند مورد‌نظر انتخاب کرد، درحالی‌که در روش خطوط متعارفی و مسلّم‌الصدور همیشه این امکان به‌طور مطلوب وجود ندارد.

    ی. در مورد شخص متوفی، روش استکتابی امکان‌پذیر نیست و فقط باید از روش خطوط و امضاهای متعارفی و مسلّم‌الصدور بهره گرفت.

     فتوکپی اسناد فاقد ارزش مقایسه است، به‌خصوص در مورد امضا، زیرا ویژگی‌های تحریری و نگارشی منحصربه فرد شخص مورد‌نظر و همچنین اختلاف رنگ و جنس جوهر، آثار پاک‌شدگی و تراشیدن و الحاق و الصاق و آثار فشار قلم و غیره از روی فتوکپی اسناد قابل بررسی نیست.

    کلیدواژه‌ها

    جعل، مسلّم‌الصدور، استکتاب، سبک تحریری، کشف جرم، اثرانگشت

    ارجاعات

    1. بیابانی، غلامحسین و هادیانفر، سیدکمال (1384) فرهنگ توصیفی علوم جنایی، نشر تأویل

    2. سوانسون، نیل‌سی و همکاران (1381) تحقیقات جنایی، ترجمه مهدی نجابتی و همکاران، نشر جهاد دانشگاهی واحد علامه‌طباطبایی، چاپ دوم.

    3. گلدوزیان، ایرج (1386) حقوق جزای اختصاصی، چاپ سیزدهم، انتشارات دانشگاه تهران.

    4. قانون مجازات اسلامی (1375) بخش تعزیرات، ماده 523.

    5. لوینسون، جی (1386) اسناد مشکوک، چاپ اول، ترجمه، انتشارات معاونت پژوهشی دانشکده امام باقر(ع)   

    6. نجابتی، مهدی (1387) کشف علمی جرائم، چاپ نهم، انتشارات سمت.

    7. هندیانی، عبدالله (1386) پی جویی جعل، انتشارات دانشگاه علوم انتظامی.

نظر شما