You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    بازداشت     Detention

    بازداشت عبارت از وضعیت خاص اشخاص محروم از آزادی در مکان‌های محدود و محصور است که از هنگام دستگیری یا توقیف فرد آغاز شده و تا هنگام آزادی یا محکومیت قطعی به زندان ادامه دارد و طی این مدت، افراد اجازه ترک مکان معین را به طور دلخواه و بدون اجازه مقامات رسمی ذی­صلاح ندارند. به بیان دیگر نگهداری موقت متهم در محل مناسب و مشخص است. همچنین بازداشت جلوگیری از آزادی فرد و یا مال معین را گویند (بیابانی و هادیان­فر، 1384: 108).

    متن

    بازداشت در معنای لغوی به معنی مضایقه است و در فقه بازداشت را امساک گویند. در اصطلاح بازداشت را نگهداری موقت متهم در محل مناسب و مشخص، جلوگیری از آزادی کس و یا مال معین (= بازداشت مال) را گویند. بازداشت وضعیت اشخاصی است که به دلیلی غیر از مجرم شناخته شدن (محکومیت به جرم) از آزادی شخصی محروم شده باشند. در اصطلاحات حقوقی بازداشت، به معنای سلب آزادی عبور و مرور که منتهی آن توقیف قانونی است، آمده است (جعفری لنگرودی،5:1388).

    همچنین بازداشت عبارت است از متوقف ساختن یا محروم کردن موقت فرد انسانی از آزادی آمدوشد برخلاف میل وی که ممکن است به‌وسیله مأمورین دولت و یا افرادی عادی و با امر قانون و به دستور مقام صلاحیت‌دار صورت گیرد و یا برخلاف قانون و بدون دستور مقام صلاحیت‌دار باشد. به بیان دیگر بازداشت به معنای حبس متهم در جریان تحقیقات مقدماتی است که گاهی تا پایان رسیدگی و صدور حکم و شروع به اجرای آن، ادامه می‌یابد. واژه بازداشت درباره اموال، بر اجرای مفاد احکام دادگاه‌ها یا تعهدات مندرج در سند رسمی که توقیف می‌شوند، دلالت دارد. همچنین بازداشت در خصوص وثیقه­ای که دادسرا به‌عنوان تأمین، از متهم اخذ می‌کند، به کار می‌رود (حجتی اشرفی، 1364). در این معنا، بازداشت وصفی است که مرجع ذی­صلاح، به مال معین می‌دهد و آثاری مانند عدم امکان نقل و انتقال و ضبط وثیقه در صورت حضور نداشتن متهم، بر آن مترتب می‌شود (جعفری لنگرودی،1388: ۵). در اصطلاحات حقوق بشر بین‌المللی، بازداشت، به دوره‌ای از محرومیت (سلب) آزادی شخصی که از هنگام دستگیری یا توقیف شروع شده و تا زمانی که شخص در اثر محکومیت نهایی (قطعی) به جهت اقدام مجرمانه‌اش زندانی یا آزاد می‌شود، اطلاق می‌گردد.»(Conde.2002,65).

    در تبیین معنی و مفهوم بازداشت می‌توان گفت که بازداشت، وضعیت خاص اشخاص محروم از آزادی در مکان‌های محدود و محصور است که از هنگام دستگیری یا توقیف فرد آغاز شده و تا هنگام آزادی یا محکومیت قطعی به زندان ادامه داشته و طی این مدت افراد اجازه ترک مکان معین را به‌طور دلخواه و بدون اجازه مقامات رسمی ذی‌صلاح ندارند. یکی از وظایف اصلی مأموران در تحقیقات جنایی، شناسایی مظنون، مجرم و بازداشت آن‌ها است.

    در نظام حقوقی ایران، منظور از بازداشت موقت در توقیف نگاه‌داشتن متهم در طول تمام یا قسمتی از جریان تحقیقات مقدماتی است که امکان دارد تا خاتمه دادرسی و صدور حکم نهایی و شروع به اجرای آن ادامه یابد(آخوندی،1373 :154). در تعریف دیگر «بازداشت متهم عبارت است از سلب آزادی متهم و زندانی کردن او در قسمتی از تحقیقات مقدماتی توسط مقام قضایی صالح »(آشوری، 1383: 133).

    کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان، بازداشت را توقیف و الزام «افراد» به حضور در محدوده‌ای معین یا جایگاه و مکانی محصور و محدود نظیر زندان‌ها، اردوگاه‌ها یا پادگان‌های محصور، بازداشتگاه‌ها یا نواحی ترانزیت هواپیمایی تعریف نموده است؛ به‌گونه‌ای که آزادی رفت‌وآمد به‌طور اساسی سلب گردد و تنها اجازه ترک آن مکان برای بازگشت به سرزمین خود داده شود (UNHCR.1999).

    در تحقیقات جنایی و رسیدگی به پرونده‌های کیفری، بازداشت یکی از اقسام قرارهای تأمین است که مرجع قضایی به‌منظور امکان دسترسی به متهم، جلوگیری از فرار، اختفا و تبانی او و دیگر مصالح، در شرایط خاصی، صادر می‌کند. بازداشت و یا محدود شدن آزادی متهم، پیش از اثبات جرم در دادگاه صالح، هم با «اصل برائت»، و هم با اصول حقوقی مذکور در قوانین اساسی کشورهای جهان و منشور ملل متحد و میثاق‌های بین المللی مغایر است؛ اما ضرورت انجام تحقیقات و حفظ امنیت جامعه از خطر تبهکاران، وضع مقررات راجع به بازداشت را توجیه می‌کند.

     هدف از بازداشت، توقیف شخص به‌طور قانونی به‌منظور حضور در پیشگاه قاضی جهت پاسخگویی به ارتکاب یک جرم است (ام. هس و بنت،1385:495). بازداشت ممکن است با حکم یا بدون حکم انجام شود، اگرچه ترجیحاً باید با حکم صورت گیرد. در جرائم مشهود بازداشت بدون حکم صورت می‌پذیرد. نگهداری اشخاص یا مال معین ممکن است مستند به صدور حکم دادگاه و یا اجرا ثبت و یا دستور مراجع انتظامی (پلیس) باشد. مجوز بازداشت را مراجع رسمی صادر کرده و مأموران اجرا می‌کنند. بازداشت را مراجع رسمی و اشخاص خصوصی هم ممکن است انجام بدهند. در صورت اخیر عملی غیر قانونی است، البته این عمل غیر قانونی را گاه یک مرجع رسمی هم انجام می¬دهد. بازداشت دولتی ممکن است مستند به صدور حکم دادگاه و یا اجرا ثبت و یا دستور مراجع انتظامی (پلیس) باشد. بازداشت عنوان حبس را ندارد. به‌صرف سوءظن نباید کسی را بازداشت کرد (بیابانی و هادیان­فر،1384: 108).

    بازداشت اشخاص به‌عنوان اقدام «توقیف احتیاطی» از اختیارات و وظایف بازپرس است؛ اما در برخی موارد، سایر مقامات قضایی (دادستان، دادیار) نیز مجاز به صدور قرار بازداشت هستند. همچنین برخی از موارد مقامات قوه مجریه، مانند فرمانده هواپیما، به‌واسطه وقوع جرم در هواپیما، استانداران و فرمانداران بنا بر قانون تشدید مجازات اشخاص بدسابقه و شرور، اختیار بازداشت افراد را دارند.

    بازداشت مظنونین و متهمین توسط مأموران پلیس از دو دیدگاه بازداشت و ممانعت فردی، بازداشت و ممانعت کلی از اهمیت برخوردار است. با دستگیری یک فرد مجرم، از وقوع جرمی دیگر به­دست او جلوگیری به عمل می‌آید یا ممکن است مجرم را از ارتکاب به خلاف دیگری باز دارد. در موارد ارتکاب جرم مشخص، مجرمی که مرتکب جرم شده است و برای ممانعت از وقوع جرم، بازداشت می‌شود. این امر اثر روانی دارد که سایر مجرمان آن منطقه، از بازداشت آگاه شوند و رعب و وحشتی در دل آن‌ها ایجاد شود تا از اقدام به هر عمل خلافی صرف‌نظر کنند (شمس نژاد، 93:1381). به‌طورکلی بازداشت مظنونین و مجرمین توسط مأمورین پلیس می‌تواند از دو دیدگاه اهمیت داشته باشد، بازداشت و ممانعت فردی که موجب جلوگیری از ارتکاب جرم توسط شخص موردنظرمی شود، بازداشت و ممانعت کلی به‌منظور جلوگیری از ارتکاب جرم توسط دیگران (شمس نژاد، 1381: 92).

    بازداشت متهم بنا بر ضرورت می‌تواند در معابر، اماکن عمومی و خصوصی، منازل، در وسایل نقلیه و غیره صورت گیرد. تأمین نیرو و تجهیزات کافی، جمع‌آوری اطلاعات و شناسایی و اشرافیت، نکات ایمنی و حفاظت عملیات، رعایت پوشش عملیاتی، رعایت اختفا در عملیات، طرح‌ریزی نقشه‌های صحیح و داشتن مجوز قانونی و هماهنگی اداری از عواملی است که در عملیات بازداشت تأثیر بسزایی دارد. علاوه بر این رعایت احتیاط، سرعت عمل، حیطه‌بندی تحقیقات و عملیات، غافلگیری از اصول فنی است که در بازداشت متهم باید رعایت شود (پور رضا قلی،1384: 114). رایج‌ترین نوع بازداشت آن است که به دنبال آن بازجویی از متهم یا مظنون صورت گیرد.

    واژه‌های کلیدی:

     بازداشت، متهمین، عملیات بازداشت، بازجویی، مظنون، متهم، تحقیقات جنایی، قرار بازداشت.

    ارجاعات

    1. آخوندی، محمود (1373)، آیین دادرسی کیفری سازمان و صلاحیت مراجع کیفری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، جلد دوم، چاپ هشتم.

    2. آشوری، محمد (1383)، آیین دادرسی کیفری، جلد دوم، تهران: انتشارات سمت.

    3. ام هس، کارن و بنت، وین دبلیو (1385)، تحقیقات جنایی، ترجمه جاوید بهرام زاد، جلد اول، انتشارات دانشگاه علوم انتظامی معاونت پژوهش.

    4. آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجرا، مصوب ۱۳۵۵ وزارت دادگستری، در ایران. قوانین و احکام.

    5. بیابانی، غلامحسین و سید کمال هادیان­فر (1384)، فرهنگ توصیفی علوم جنایی، تهران: نشر تأویل.

    6. پور رضا قلی، هوشنگ (1384)، آدم‌ربایی، نشر کارآگاه، تهران،چاپ اول.

    7. جعفری لنگرودی، محمد (1388)، دانشنامه حقوقی جلد دوم، تهران: نشر گنج دانش.

    8. حجتی اشرفی، غلامرضا (1364)، قوانین و احکام، مجموعة کامل قوانین و مقررات جزائی، تهران: نشر گنج دانش.

    9. دمپسی، تام (1381)، مبانی و اصول گشت انتظامی، ترجمه حسن شمس نژاد، انتشارات دانشگاه علوم انتظامی.

    10. رهبریان، بهروز (1387)، عوامل مؤثر بر ارتقاء توان عملیاتی کارکنان پلیس آگاهی در دستگیری متهمین متواری، دانشگاه علوم انتظامی.

    11. قانون اجرای احکام مدنی مصوب 1356.

    12. قانون آیین دادرسی کیفری، مصوب 1392.

    13- Conde, H. Victor, A Handbook of International Human Rights Terminology, Santa Barbara CA: ABC – Clio, 2002, Second Edition, p.65.

    14- International Covenant on Civil and Political Rights،ICCPR) 1966, UN. Doc. A/6316.

    15 - European Convention for the protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, opened for signature by the COE on 4 NOV. 1950, 213 UNTS 222

    16- Office of the UNITED NATIONS HIGH COMMISSIONERfor refugees.

نظر شما