You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • بقایای شلیک     Gunshot residue

     

    بقایای شلیک عبارت است از بقایایی که پس از شلیک سلاح از آن بیرون می‌زند. بقایای شلیک (GSR) نوعی دلایل انتقالی انگاشته می‌شود و می‌توان آن را با استفاده از آزمایش‌های شیمیایی و تجزیه‌وتحلیل‌های دستگاهی ردیابی کرد. این بقایا اغلب از چاشنی ناشی می‌شوند که بخشی از فشنگ است و در مهمات امروزی گلوله و پیشران را شامل می‌شود (بل،1389: 396).

    متن

    در مطالعات مختلف، نام‌های متفاوتی به ذرات تولیدشده در اثر شلیک اطلاق شده است که از جمله آن‌ها می‌توان «باقیمانده شلیک گلوله» (Gunshot residue)، باقیمانده شلیک فشنگ (Cartridge discharge residue) و باقیمانده شلیک اسلحه گرم (Firearms discharge residue) را نام برد. این ذرات از باروت سوخته شده و سوخته نشده، ذرات چاشنی، دوده و فلزات ناشی از فشنگ و یا خود اسلحه تشکیل شده است. باقیمانده‌های معدنی، همچنین نیترات و نیترت و ذرات فلزی از چاشنی، باروت، گلوله و خود اسلحه نشئت می‌گیرد و منشأ ترکیبات آلی به‌طور عمده باروت، چاشنی و تعداد از محصولات تبدیلی است (D.alby. Butler. BirkettJ.2010:55). عناصر باقیمانده از چاشنی دارای شکل منظم و کروی و ترکیبات شیمیایی خاص است که با سریع سرد شدن مواد که در زمان انفجار دما و فشار بالا قرار دارند، ایجاد می‌شود. این ذرات مادی عناصر سرب، باریم و آنتیمون است. از این آزمایش‌ها در موارد تشخیص قتل از خودکشی استفاده می‌شود (شیرزاد و زارع پور،1391: 62).

     متداول‌ترین عناصری که در GSR یافت می‌شوند، عبارت‌اند از سرب (Pb)، آنتیموان (Sb) و باریم (Ba). هنگامی‌که ذره‌ای یافت می‌شود که حاوی این سه عنصر است، این ذره تقریباً به‌طورقطع بقایای شلیک است. دیگر عناصری که در بقایای شلیک یافت می‌شوند، عبارت‌اند از مس (Cu)، آلومینیوم (AI)، آهن (Fe) و روی (Zn). مواد شیمیایی‌ای که ممکن است در پیشران (معمولاً باروت بی دود) یافت شود، عبارت‌اند از یون‌های نیترات (NO-3)، یون‌های نیتریت، نیترسلولز و نیتروگلیسیرین. در فرایند شلیک ترکیب‌های دیگری نیز می‌توانند در اثر احتراق میان عناصر فلزی و اتم‌های مانند کربن، نیتروژن، اکسیژن و هیدروژن تشکیل شوند. بقایای شلیک بستگی به نوع سلاح، باروت، چاشنی و پرتابه مورد استفاده متغیر است (بل،1389: 396).

    وقتی سلاحی شلیک می‌شود از آن گازها، دوده و باروت سوخته یا جزئی سوخته می‌شود. این مواد را عموماً به نام بقایای شلیک اسلحه (GSR) می‌نامند. GSR از انفجار (ضربه‌ای) چاشنی، باروت، روان‌ساز و یا از ترکیبات مرمی گلوله ناشی می‌شوند. مرمی این مواد را به سمت هدف به جلو می‌راند و مقداری از آن‌ها بر روی دست‌های تیرانداز و لباسش به جای می‌ماند. اگر نمونه‌ها از دست‌ها و لباس تیرانداز قبل از شستشو و یا از بین رفتن به صورت‌های دیگر جمع‌آوری شوند، ممکن است GSR شناسایی شود. شناسایی GSR به شناسایی تیرانداز یا فردی که اخیراً دست به اسلحه‌ای که تازه شلیک‌شده، زده است، کمک خواهد کرد. به‌علاوه غربال کردن سطوح مشکوک در صحنه‌های جرم برای وجود  GSR، به پیدا کردن مناطقی برای جمع‌آوری نمونه‌های اضافی برای بررسی آزمایشگاهی تأیید GSR کمک خواهد کرد (بیابانی و هادیان­فر،1384: 123).

    بقایای شلیک GSR حاوی مواد ذره‌ای است، ازاین‌رو میکروسکوپ یکی از ارزشمندترین ابزارها برای شناسایی آن است. ذراتی را که GSR به نظر می‌رسند، می‌توان جدا کرد و در معرض آزمایش‌های شیمیایی با دستگاهی معین برای تأیید این تشخیص قرار داد. یک میکروسکوپ الکترون رویشی همراه با ابزار پرتو x(SEM/XRD) سودمند است؛ زیرا می‌توان در حین مشاهده ذره، آن را مورد تجزیه‌وتحلیل شیمیایی قرار داد. نمونه‌های مورد تجزیه‌وتحلیل با استفاده از SEM با یک صفحه آلومینیومی چسب‌دار جمع‌آوری می‌شود و ذرات را می‌توان با این روش از روی لباس یا دیگر سطح‌ها برداشت. دیگر روش‌های تجزیه‌وتحلیل دستگاهی که برای تجزیه‌وتحلیل‌گران GSR مورد استفاده قرار گرفته‌اند، عبارت‌اند از جذب اتمی (AA)، تجزیه با فعال‌سازی نوترونی (NAA)، کروماتوگرافی مایع با فشار بالا (HPLC) و الکتروفورزموبین (CE) (بل،1389: 396).

     بقایای شلیک می‌تواند روی دست‌ها، لباس یا هر سطح دیگری که هنگام شلیک به سلاح نزدیک است، یافت شود. شکل الگوی آن به فاصله شلیک بستگی دارد و از آن می‌توان در تعیین فاصله شلیک استفاده کرد. نمونه‌ها را می‌توان از دست‌های مظنون به شلیک سلاح به دست آورد و می‌توان برای تشخیص وجود GSR مورد آزمایش قرار داد. بقایای شلیک معمولاً چند ساعتی باقی می‌مانند، مگر اینکه دست‌ها شسته شوند. جمع‌آوری نمونه از دست‌ها معمولاً با نخ‌های (سوابها) پلاستیکی نمونه‌برداری آغشته شده با اسید نیتریک رقیق یا با یک روش مشابه انجام می‌گیرد (بل،1389: 397).

    الگوهای GSR اطراف منفذ ورود گلوله شامل باقیمانده‌های باروت، باقیمانده‌های فلزی گلوله مثل سرب و مس و باقیمانده‌های چاشنی هستند. اگر ذرات GSR به هدف برسند، الگوهای حلقوی یا بیضوی بر روی هدف ایجاد می‌کنند (درصورتی‌که خط شلیک عموم بر هدف نباشد). درصورتی‌که لباس هدف به‌اندازه کافی روشن باشد، این ذرات می‌توانند به‌طور میکروسکوپی یا بصری تشخیص داده شوند. در غیر این صورت، آزمون‌های شیمیایی رنگ­سنجی یا بررسی دستگاهی جهت ارزیابی الگوهای GSR در اطراف سوراخ ورود گلوله موردنیاز است.

    X_ray فلورسانس (XRF)، «استفاده از پرتوی نشر شده در نتیجه برانگیختگی الگترونیکی توسط بمباران با اشعه ایکس»، اسکتروسکوپی جذب اتمی (AAS)«روشی برای اندازه‌گیری‌های کیفی و کمی»، آنالیز فعال‌سازی نوترون (NAA)«فرایند هسته‌ای»، گاز کروماتوگرافی (GC) و کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC)«تکنیک‌های کروماتوگرافی»، تعدادی از روش‌های دستگاهی استفاده شده توسط از آزمایشگاه‌ها جهت شناسایی ذرات GSR و تخمین فاصله شلیک هستند. (D.alby. Butler. BirkettJ.2010:55).

    بقایای شلیک (GSR) پیدا شده در صحنه جرم، بسیار حساس و آسیب‌پذیر بوده و بنابراین باید بعد از شلیک سلاح تا حد امکان به‌سرعت جمع‌آوری شود. جمع‌آوری GSR از نمونه‌های زنده را می‌توان با استفاده از کیت‌های آزمایشگاهی یا کیت‌های تجاری که برای این منظور فراهم آمده، انجام داد. جمع‌آوری GSR از نمونه‌های زنده باید در کمتر از شش ساعت انجام گیرد و در این مدت نباید اجازه داد که افراد دست‌هایشان را بشویند یا دست‌هایشان با سایر سطوح تماس پیدا کند؛ زیرا احتمال از دست رفتن ذرات GSR وجود دارد. اگر قرار است از جسد نمونه GSR گرفته شود، نمونه‌برداری باید قبل از جسد حرکت داده شود. انجام گیرد. اگر نتوان نمونه‌برداری را در صحنه انجام داد، آنگاه باید دست‌ها را با بسته‌های کاغذی بسته‌بندی کرد (لی،1383: 190).

    کارشناسان آثار و ابزار و سلاح از طریق آزمایش مدارک به‌دست‌آمده از صحنه جرم، قادر هستند که باشناسایی و تعیین اثر گلوله/پوکه به‌دست‌آمده، سلاح شلیک‌شده، نوع سلاح که شلیک کرده و در صحنه جرم به دست نیامده، فاصله تیراندازی، جهت و مسیر گلوله و اینکه شلیک توسط این سلاح صورت گرفته یا خیر، بازسازی صحنه‌های تیراندازی، تعیین موقعیت مکانی تیراندازی، قربانی، تعداد شلیک و زوایای مربوط به علت تیراندازی از بازسازی صحنه‌های تیراندازی را مشخص کنند (شیرزاد و زارع پور،93:1391).

     

    واژه‌های کلیدی:

    بقایای شلیک، صحنه جرم،GSR، سواب، باروت سوخته، چاشنی.

    ارجاعات:

    1. بل، سوزان (1389)، دانشنامه پلیس علمی، ترجمه مهدی نجابتی و علی شادیان، تهران: انتشارات سمت، چاپ اول.

    2. بیابانی، غلامحسین، سید کمال هادیان­فر (1384)، فرهنگ توصیفی علوم جنایی، تهران: نشر تأویل، چاپ اول.

    3. شیرزاد، جلال و حسن زارع پور (1391)، «بررسی نقش آزمایشگاه‌های تحقیقات جنایی در کشف علمی جرائم جنایی» ، فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی.، سال هفتم،شماره 27

    4. لی، هنری (1383)، راهنمای صحنه جرم، ترجمه سید مرتضی خدائیان و صدیقه زند اکبری، تهران،نشر کارآگاه، چاپ اول.

    .5 D.alby.O. Butler.D..and BirkettJ.W.Analysis of Gunshot Residue and Associ-ated Materials.Areview.Jforensic Sci.2010.55(4):924.943.

نظر شما