You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    تحلیل گفتمان جنایی     Discourse analysis Criminal                       

    تعریف

    تحلیل گفتمان جنایی شاخه‌ای از تحلیل گفتمان انتقادی است که آوا‌نوشتة گفتمان شفاهی متهمان و مظنونان را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد و به‌هنگام تحلیل این متون علاوه بر بررسی گفتمان مکتوب، شاخص‌های گفتمان شفاهی نظیر همکاری میان طرفین گفت‌وگو، رعایت نوبت در حرف زدن، شیوة طراحی و توزیع فرصت‌های گفت‌وگو میان افراد و میزان حرف زدن هر نفر را بررسی می‌کند (عزیزی، 1389: 161).

     

    متن

    واژة گفتمان از واژة فرانسوی discourse و لاتین discursus به‌معنی گفت‌و‌گو، محاوره، گفتار و از واژة discursum به‌معنی طفره رفتن، از سر‌ باز‌کردن، تعلّل ورزیدن و غیره گرفته شده است (بشیر، 1385: 92). گفتمان عبارت است از به‌کارگیری زبان به‌منظور برقراری ارتباط و تحلیل گفتمان عبارت است از جست‌وجوی برای یافتن آنچه به گفتمان انسجام می‌بخشد (آقاگل‌زاده، 1385 :‌8). به‌بیان دیگر گفتمان مجموعه‌ای از گزاره‌هایی است که یک مفهوم کلی را در بر‌می‌گیرد.

    تحلیل گفتمان ـ که در زبان فارسی به «سخن‌کاوی»، «تحلیل کلام» و «تحلیل گفتار» نیز ترجمه شده، شاخه‌ای از علم زبان‌شناسی است که زبان نوشتاری، گفتاری یا نشانه‌ای یا هر‌گونه پدیدة نشانه‌شناختی را مورد مطالعه و تجزیه وتحلیل قرار می‌دهد و هدف آن توصیف کلام پیوسته معنی‌دار بالاتر از جمله است (همان: 57). به‌عبارت دیگر تحلیل گفتمان، کشف معانی ظاهری و مستتر جریان‌های گفتمانی است که در شکل‌های گوناگون زبانی و فرا‌‌زبانی آشکار می‌شود. این واژه را در طول زمان، محققان رشته‌های مختلف با معانی متفاوت، ولی نزدیک به‌هم به‌کار گرفته‌اند؛ اما به‌گفتة «تئون ای ون دایک» مفهوم آن مانند مفاهیمی چون زبان، ارتباط، تعامل، جامعه و فرهنگ، مفهومی اساساً مبهم است (سلطانی، 1384). به‌بیان دیگر تحلیل گفتمان، چگونگی تبلور و شکل‌گیری معنا و پیام واحدهای زبانی را در ارتباط با عوامل برون و درون‌زبانی واحدهای زبانی و نیز کل نظام زبانی (زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی، موقعیتی) بررسی می‌کند (میلز، 1382 :‌16).

    تحلیل گفتمان نوعی تجزیه و تحلیل کلام است که در رشته‌های گوناگون همچون زبان‌شناسی، علوم اجتماعی، علوم سیاسی، روان‌شناسی، ادبیات، علوم جنایی و غیره کاربرد دارد (بهرام‌پور، 1379: 8).

    یول و براون در تعریف تحلیل گفتمان می‌نویسند: «تحلیل گفتمان تجزیه و تحلیل زبان در کاربرد آن است، در این صورت نمی‌تواند منحصر به توصیف صورت‌های زبانی مستقل از اهداف و کارکردهایی باشد که این صورت‌ها برای پرداختن به آن‌ها در امور انسانی به وجود آمده‌اند.» شیفرین و استابز نیز با تکیه بر گسترة فراجمله‌ای تحلیل گفتمان آن را چنین تعریف می‌کنند که تحلیل گفتمان «می‌کوشد تا نظام و آرایش فراجمله‌ای عناصر زبانی را مورد مطالعه قرار بدهد و بنابراین واحدهای زبانی نظیر تبادلات مکالمه‌ای یا متون نوشتاری را مورد بررسی قرار می‌دهد» (بلیک، 1387).

    در تحلیل گفتمان مجموعة اوضاع اجتماعی، زمینة وقوع متن و نوشتار، گفتار، ارتباطات غیرکلامی و رابطة ساختار و واژه‌ها در گزاره‌ای کلی نگریسته می‌شود. واژه‌ها هر‌کدام به‌تنهایی مفهوم خاص خود را دارند؛ اما در وضعیت به‌کارگیری و در اذهان گوناگون معانی متفاوتی دارند و انتقال، دریافت و تأثیرگذاری متفاوت و گوناگونی در پی‌دارند. مهم‌ترین اهداف تحلیل گفتمان عبارت‌اند از:

    1. نشان دادن رابطة بین نویسنده، متن و خواننده؛

    2. روشن ساختن ساختار عمیق و پیچیده تولید متن یعنی «جریان تولید گفتمان»؛

    3. نشان دادن تأثیر بافت متن (واحدهای زبانی، محیط بلافصل مربوط و کل نظام زبانی) و بافت موقعیتی (عوامل اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، تاریخی و شناختی) بر روی گفتمان؛

    4. نشان دادن موقعیت و شرایط خاص تولید‌کننده گفتمان (وضعیت تولید گفتمان)؛

    5. نشان دادن بی‌ثباتی معنا: یعنی معنا همیشه در حال تغییر است، هرگز کامل نیست و هیچ‌وقت به‌طور کامل درک نمی‌شود؛

    6. آشکار ساختن رابطه بین متن و ایدئولوژی. تحلیل گفتمان از بدو پیدایش همواره در‌صدد بوده است تا نشان دهد که هیچ متن یا گفتار و نوشتاری بی طرف نیست بلکه به موقعیتی خاص وابسته است. این امر ممکن است کاملاً ناآگاهانه و غیرعامدانه باشد؛

     هدف عمدة تحلیل گفتمان این است که روش جدیدی را در مطالعة متون، رسانه‌ها، فرهنگ‌ها، علوم، سیاست و اجتماع به‌دست دهد. مبادی فکری این روش همان پیش‌فرض‌های پسامدرن هستند (میلز، 1382). مبادی فکری این روش در واقع همان پیش‌فرض‌های پسامدرن‌اند (عزیزی،‌1389: 68).

    اصطلاح «تحلیل گفتمان» نخستین بار در سال 1952 در مقاله‌ای از زبان‌شناس معروف انگلیسی زلیک هریس به کار رفته است. به اعتقاد بسیاری از زبان‌شناسان تحلیل گفتمان شامل تحلیل ساختار زبان گفتاری مانند گفت‌وگوها، مصاحبه‌ها و سخنرانی‌ها و تحلیل متن شامل تحلیل ساختار زبان نوشتاری مانند مقاله‌ها، گزارش و غیره است. نکتة حائز اهمیت در این رویکرد زبان‌شناختی، شناسایی بسترها و زمینه‌های تولید متن (شفاهی و کتبی) و تأثیر متقابل این دو بر یکدیگر است. با این پیش‌فرض، در تحلیل متون جنایی همواره باید در نظر داشت که زمینة تولید و ظهور این گفتمان چه بوده و متن در چه بستر اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تولید شده است (بل، 1389: 582).

    حوزة دیگری از زبانشناسی کاربردی تحلیل گفتمان جنایی است که متن نوشتة مذاکره‌ها در دادگاه‌ها یا دیگر اظهارات قانونی مانند اعتراف‌های صورت‌گرفته را از نظر دقت، درک، قصد و معنا ارزیابی می‌کند. تحلیل گفتار هنگامی که ترجمه‌ای صورت گرفته، مهم است، زیرا مترجمان اغلب از قضاوت خودشان برای گزینش واژه‌ها و عبارت‌ها به یک زبان برای معنای زبان دیگری استفاده کنند. از این رو مترجم می‌توانند دقیقاً یک گزاره را برگزینند و دو ترجمه مختلف به‌دست دهند که تفاوت‌های موجود در آن‌ها ممکن است در یک زبان محسوس و در زبان دیگر اساسی و چشمگیر به‌نظر برسد، از این رو گزینش واژه در ساختار جمله و دیگر رکن‌های زبان‌شناسانه در انتقال معنا نقشی اساسی پیدا می‌کند (افشار، 1387: 8 ).

     تحلیل گفتمان جنایی به‌ندرت به بررسی و تحلیل از پیش‌نوشته‌شده‌ها مانند نامه‌های تهدید و یادداشت‌های خودکشی می‌پردازد. در اغلب موارد آنچه مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد، آوا‌نوشتة گفتمان شفاهی متهمان و مظنونان است.

    مصاحبه و بازجویی دقیق و فنی از شهود، مطلعان، مظنونان و متهمان یکی از راه‌های مؤثر در اثبات جرم است. تحلیل گفتمان دانشی است که مأموران تحقیق در فرایند بازجویی و مصاحبه از آن برای تجزیه و تحلیل گفتاری سخنان مظنونان و متهمان برای کشف حقایق، اخذ اطلاعات صحیح، اخذ اقرار و اعتراف و در نهایت تکمیل دلایل پرونده استفاده می‌کنند. از این‌رو در تحقیقات جنایی و بازجویی‌ها، یکی از بارزترین ویژگی‌های زبان‌شناختی گفتمان، تحلیل پاسخ‌های مظنونین و متهمان به سؤالات است. به این مفهوم که مظنونین و متهمان برای جلوگیری از برداشت‌های ضمنی و گاه نادرست افسران پلیس، به جای استفاده از سبک روایی و شرح ما‌وقع، از جواب‌های کوتاه و جملات شکسته استفاده می‌کند و سعی می‌کند با استفاده از واژه‌ها، جملات مشابه و عبارات مثبت، راه را بر برداشت‌های ضمنی پلیس از گفتارش ببندد. گاه متهم از یک جمله یا عبارت با بسامد بالاتری برای پاسخ دادن به سؤالاتی که جوابش آن جمله یا عبارت نیست، استفاده می‌کند. این تکرار گاه به‌منظور طفره رفتن از پاسخ دادن به سؤال پلیس است و یا به‌دلیل آن است که متهم منظور سؤال را درست نفهمیده و یا چون از عواقب پاسخی که می‌دهد آگاه نیست، سعی می‌کند با جملات تکراری پلیس را گمراه کند و به سؤال پاسخ ندهد. ویژگی دیگر این گفتمان افزودن ضمیر و همچنین علائم پیوستگی است. تکرار ضمایر بدون مرجع مشخص و یا جابه‌جا کردن مرجع ضمیرها در بین عبارات و جملات با بسامد نسبتاً بالایی در گفتار متهمان دیده می‌شود. در تحلیل گفتمان، گفتار فرد مظنون به جرم می‌تواند بر نحوة ارائة گزارش کارآگاهان به دادگاه مؤثر باشد. توجه زبان‌شناسان به زبان وکلا و شهود و تأثیر راهبردهای زبانی در تصمیم‌گیرهای مسئولان بسیار مهم است.

    در بازجویی‌ها کارآگاهان با به‌کار گرفتن فنون و شگردهای متعدد بازجویی و با سود بردن از دانش زبانی خود سعی می‌کنند متهم را به سمتی سوق دهند که پاسخ‌های مطلوب آن‌ها را به جای روایت خودش از ماجرا اقرار کند و یا با بازگو کردن سخنان متهم به بیانی دیگر از پاسخ‌های متهم، آنچه در نظر دارند را برداشت می‌کنند. در چنین مواردی، متهم برای به حداقل رساندن برداشت شخصی پلیس از صحبت‌هایش و برای رساندن منظور خود، سعی می‌کند روش‌های مختلفی را به‌کار گیرد. در این موارد یکی از بارزترین ویژگی‌های زبان‌شناختی تحلیل گفتمان متهمان، جواب‌های کوتاه و مقطع است. امروزه دانش تحلیل گفتمان جنایی در جهت یافتن و استنباط صحیح از قصد و منظور مظنونین و متهمان در فرایند تحقیقات جنایی و مراحل مصاحبه و بازجویی، تجزیه و تحلیل متن قوانین، مستندات ارائه شده از سوی طرفین دعوا در محکمه و استفاده از زبان‌شناسان در تشخیص صدا در اسناد شفاهی و خط در اسناد مکتوب بسیار مفید و راهگشاست.

    در بخش تحقیقات جنایی، آزمایشگاهی تحت عنوان تجزیه و تحلیل گفتمان اشخاص مظنون وجود دارد که در آن عملیاتی از قبیل تشخیص صدا، تشخیص هویت، تجزیه کلام، گویش‌شناسی، تجزیه منشاء زبان و تجزیه‌و‌تحلیل ظرفیت زبانی انجام می‌شود. تحلیلگران گفتمان جنایی، گفت‌و‌گوهایی که در مراحل مصاحبه و بازجویی شکل می‌گیرد را به لحاظ زبانی و به‌منظور دست یافتن و استنباط صحیح از قصد و منظور مظنون و متهم مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهند و پلیس را در زمینه اثبات جرم مساعدت و یاری می‌کنند.

    کلید‌واژه‌ها

    زبان‌شناسی جنایی، تحلیل گفتمان، تحقیقات جنایی، باجویی، کشف جرم، اثبات جرم، گویش‌شناسی

    ارجاعات

    1. آقاگل‌زاده، فردوس (1385) تحلیل گفتمان انتقادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.

    2. ــــــــــــــــــ (۱۳۸۴) زبان‌شناسی قضایی (قانونی) رویکردی نوین در زبان‌شناسی کاربردی، مجموعه مقاله‌های نخستین همایش انجمن زبان شناسی ایران.

    3. افشار، ترنم (1387) کاربرد زبان شناسی قانونی در تحقیقات جنایی، نشریه کارآگاه.

    4. بشیر، حسن (1385) تحلیل گفتمان دریچه‌ای برای کشف ناگفته‌ها، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، چاپ چهارم.

    5. بل، سوزان (1389) دانشنامه پلیس علمی، ترجمه مهدی نجابتی، علی شادکام، انتشارات سمت، چاپ اول.

    6. رید بلیک، و ادوین هارولدس (1387) طبقه‌بندی مفاهیم در ارتباطات، ترجمة مسعود اوحدی، تهران، نشر سروش.

    7. بهرام‌پور، شعبان‌علی (1379) مقدمه کتاب تحلیل انتقادی گفتمان «نورمن فرکلاف»، تهران، نشر مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.

    8. سلطانی، علی‌اصغر (۱۳۸۴) قدرت، گفتمان و زبان: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران، نشر نی.

    9. عزیزی، سیروس (1389) نقش راهبردهای کارشناسی زبان در کشف جرم، دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز.

    10. لطفی پور ساعدی، کاظم (1372) درآمدی به سخن کاوی، مجله زبان شناسی.

    11. میلز، سارا (۱۳۸۲) گفتمان، ترجمه فتاح محمدی، چاپ اول. زنجان، نشر هزاره سوم.

     

نظر شما