You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • آواشناسی جنایی


    آواشناسی جنایی، شاخه‌ای جدید و میان‌رشته‌ای از زبان‌شناسی کاربردی در علوم جنایی است که با استفاده از ابزارهای زبانی و شواهد آواشناختی، به تجزیه و تحلیل کارشناسانه ی متون گفتاری، شنیداری و نوشتاری می‌پردازد و به پلیس و قاضی در کشف حقیقت دعاوی و اثبات وقوع یا عدم وقوع جرم کمک می‌کند (عزیزی، 1391:‌31). در تعریفی دیگر، آواشناسی جنایی عبارت است از مطالعه و بررسی اجزای صوتی سخن که معمولاً به‌قصد شناسایی صحبت‌کننده یا فهمیدن مطالبی در مورد افراد مظنون و مجرمان صورت می‌گیرد. آواشناسی جنایی، اغلب در مورد گفتار ضبط شده، مانند پیام‌های ضبط شده روی نوار یا مکالمه‌های تلفنی تهدید‌آمیز به‌کار می‌رود (بل، 1389: 599).

     

       متن

    یکی از زمینه‌های مطالعات زبان‌شناسان، تحقیقات آواشناسی و معناشناسی است. آواشناسی، شاخه‌ای از علم زبان‌شناسی است که به بررسی ویژگی‌های صوتی گفتار می‌پردازد و به چهار نوع تقسیم می‌شود:

    1- آواشناسی تولیدی: آن نوع از آواشناسی که به چگونگی تولید آواهای گفتاری می‌پردازد؛

    2- آواشناسی آکوستیک: آن نوع از آواشناسی که به ویژگی‌های فیزیکی امواج صوتی می‌پردازد؛

    3- آواشناسی شنیداری: آن شاخه از آواشناسی است که به چگونگی دریافت امواج صوتی از طریق گوش و سپس پردازش و دریافت آن می‌پردازد؛

    4- آواشناسی قانونی یا جنایی: به مسائل و موارد مرتبط با علوم جنایی در خصوص تشخیص هویت گوینده و تجزیه و تحلیل مدارک و مستندات ضبط شده در نوارهای صوتی می‌پردازد.

        منحصر‌به‌فرد بودن و پیش‌بینی‌پذیری تغییرات صدا، این امکان را فراهم کرده تا در صورت دسترسی به صدای ضبط شده افراد، بتوان با استفاده از شگردهای آواشناسی، هویت افراد (صاحب صدا) را شناسایی کرد. این روش برای اولین بار در دهه ی شصت به‌کار گرفته شد و اعتباری معادل انگشت‌نگاری یافت. از دیدگاه کرستا «همان‌طوری‌که انگشت‌نگاری با بررسی شکل ها و ویژگی‌های خاص اثر انگشت هر فرد می‌تواند هویت فرد را مشخص کند، آوا شناسی هم با بررسی ویژگی‌های انحصاری صدای هر فرد هنگام ادای اصوات و کلمات، می‌تواند هویت گوینده را معلوم کند»(رز، 1391: 26).        آواشناسی با جنبه‌های فیزیکی و فیزیولوژیکی گفتار سر و کار دارد و حیطه‌ گسترده ای است که با علوم دیگر نیز ارتباط دارد (همان ). آواشناسی جنایی، یکی از رویکردهای جدید زبان‌شناسی کاربردی است که با سازو‌کارهای علمی و با تجزیه و تحلیل ادلّه ی زبانی به پرسش‌ها و ابهام‌های موجود در فرایند تحقیقات جنایی پاسخ می‌دهد. موضوع بررسی آواشناسی جنایی، در بخش تجزیه ی صدا، گفتار و کلام است.

      موضوع آواشناسی جنایی، کاربرد آواشناسی به‌شکل صحیح است؛ به بیانی دیگر، آواشناسی جنایی دانشی برای تشخیص تفاوت بین نمونه‌های صدای یک گوینده یا گویندگان و تعیین هویت قانونی گوینده است. در بخش تحقیقات جنایی آزمایشگاهی، قسمتی به نام تجزیه‌و‌تحلیل گفتمان اشخاص مظنون وجود دارد که در آن عملیاتی از قبیل تشخیص صدا، تشخیص هویت، تجزیه ی کلام، گویش‌شناسی، تجزیه ی منشا زبان‌ و تجزیه‌و‌تحلیل ظرفیت زبانی انجام می‌شود. فعالیت آواشناسی جنایی، شامل حوزه‌های زیر است: تعیین خصوصیات گوینده (به‌هنگام در دسترس نبودن مظنون)، اظهار نظر کارشناسی در مورد لهجه ی ناحیه‌ای، صداهای متهم، ساختار ردیف‌های صدایی، تشخیص محتوا (هنگامی‌که صداهای ضبط‌شده، کیفیت بدی دارد یا هنگامی‌که صدا خراب است یا لهجه ی خارجی دارد) و قابلیت ارائه ی قانونی نوار صوتی (تعیین این‌که نوار صوتی تحریف شده است یا نه).

    در تحلیل آواشناختی (فیزیکی و شنیداری)، اثر انگشت آوایی یکی از راه‌های شناسایی متهم در تحقیقات جنایی است که از اهمیت خاصی برخوردار است. در این فرایند، آواشناس ابتدا با استفاده از دانش آواشناسی شنیداری به آوانویسی (آوانگاری) گفته‌های فرد می‌پردازد (در این مرحله عدم تشخیص صدای یک حرف از یک کلمه، می‌تواند معنای آن کلمه و حتی معنای کل عبارت را تغییر دهد)؛ بعد از انجام آوانگاری و با بررسی آوانوشته ی به‌دست‌آمده، آواشناس جنایی می‌تواند بفهمد که گوینده، متعلق به کدام منطقه ی جغرافیایی و کدام طبقه ی اجتماعی است. گاهی در کنار گویش و لهجه، شیوه ی تلفظ فقط یک حرف خاص در یک کلمه، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ی هویت متهم در اختیار مأموران تحقیق قرار دهد.

    آواشناسی فیزیکی، مشاهده اسپکتوگرام صدای گوینده را امکان‌پذیر می‌کند. با مطالعه ی اسپکتوگرام می‌توان به اطلاعاتی مانند بسامد (فرکانس)، ارتفاع، شدت و زیر‌و‌بم صدا دست یافت. زبان شناسان با تلفیق و تحلیل اطلاعات به دست آمده از آواشناسی فیزیکی و آواشناسی شنیداری، می‌توانند تشخیص دهند که آیا گوینده با صدای خودش صحبت می‌کند یا در حال تقلید صدا و لهجه دیگری است (افشار، 1387: 8).

    دلایل آواشناسی جنایی برای اثبات جرم را «گفتار مورد اختلاف» یا «گفتار مشکوک» می‌نامند؛ به ‌همان شیوه ای که «اسناد مورد اختلاف» ، موضوع تجزیه و تحلیل اسناد مشکوک است؛ برای مثال، گفتار افراد بومی سواحل جنوب ایران نظیر بوشهر با گفتار افراد بومی استان هرمزگان ـ حتی اگر همه ی آنان فارسی سخن بگویند- تفاوت دارد. آواشناسی می‌تواند اطلاعات سودمندی را درتحقیقات جنایی فراهم کند. آواشناسی به‌غیر از کشف اطلاعات، به تفسیر معنایی که از صوت گفتار دریافت می‌شود، کمک می‌کند. یک نمونه از تفاوت معنایی میان گزاره‌ها عبارت است از: «من آن را دوست دارم» و «من آن را دوست دارم» و «من آن را دوست دارم» هر سه گزاره یکسان نوشته می‌شود، ولی تأکید و تلفظ آن‌ها به‌طور‌کامل با یکدیگر متفاوت است و به‌این ‌دلیل، معنای متفاوتی را انتقال می‌دهند (بل، 1389: 600).

     برای تجزیه و تحلیل گفتار ضبط شده و تشخیص صدا، ابزارهای تخصصی وجود دارد. تشخیص صدا از گوش کردن به گفتار، «تجزیه و تحلیل شنیداری» و نیز ارزیابی بسامد گفتار تشکیل می‌شود.

    وقتی آواشناس جنایی صداها را مقایسه و تشریح می‌کند، این کار را با توجه به واحدهای زبانی، به‌خصوص اصوات گفتاری مانند، صامت‌ها و مصوت‌ها انجام می‌دهد؛ برای مثال، ممکن است آنان مشاهده کنند که مصوت‌های ee در دو نمونه متفاوت است یا این‌که صدای th در هردو به صورت نامتعارفی تولید می‌شود؛ بنابراین، باید چیزهایی در مورد ساختار اصوات گفتار و چگونگی شرح آن‌ها درک شود (رز، 1391 :‌30).

     از آن‌جایی‌که هر‌شخصی ساختار آوایی متفاوتی دارد و هر‌یک از الگوهای آوایی منحصر‌به‌فرد است و از طرفی پذیرش منحصر‌به‌فرد‌بودن آثار صدا مانند آثار انگشت و تجزیه و تحلیل آن مورد بحث است، طیف‌نگاری‌های صوتی می‌تواند دلایل سودمندی را به دست دهد (بل، 1389: 600). به‌دلیل تفاوت‌های زبان‌شناختی، آوا‌شناس جنایی باید در مورد صداهای گفتار ، دانش تخصصی داشته باشد.

    در آواشناسی جنایی، مؤلفه‌هایی که برای شناسایی هویت گوینده مورد استفاده قرار می‌گیرند، ویژگی‌های شناسایی نامیده می‌شوند. این مؤلفه‌ها عبارتند از: بسامد پایه گفتار ( مربوط به زیر و بمی شنیداری)، تولید و کیفیت کلی صدا، زمان، الگوهای آهنگین، شدت، لهجه ( لهجه ی اجتماعی یا منطقه‌ای)، اختلال‌های گفتاری، تلفظ‌های نامعلوم، الگوهای زبانی نامتعارف و استفاده ی نامعمول از تکیه یا تأکید (عزیزی و مؤمنی، 1391: 180). باید توجه داشت که اطلاعات به‌دست‌آمده از رهگذر شگردهای آواشناسی جنایی قطعی نیست و این شیوه از محدودیت‌هایی رنج می‌برد؛ اول این‌که ممکن است افراد در موقعیت‌های اجتماعی با لهجه، شدت و بلندی صدای متفاوتی سخن بگویند. در این حالت حتی با تطابق آواسنج‌های به‌دست‌آمده از دو نوع صدا هم نمی‌توان انتساب این دو صدا به یکدیگر را به‌طور قاطع تعیین کرد. دیگر این‌که استفاده از آواسنج برای تشخیص هویت گوینده، مستلزم دسترسی به کمینه دو آواسنج مجزا از صدای فرد است و در هر‌دو نمونه، کمینه باید یک کلمه مشترک وجود داشته باشد تا بتوان آواسنج‌ها را مقایسه کرد و به اطلاعات لازم برای شناسایی هویت گوینده دست پیدا کرد؛ اما با وجود محدودیت‌های روش تحلیل فیزیکی آوا و ضریب خطای آن، پلیس هنوز برای تکمیل تحقیقات خود از تحلیل آوایی کلام استفاده می‌کند (افشار، 1387: 10).

       به‌طور کلی در آواشناسی جنایی، سه بخش عمده مدّنظر قرار دارند که عبارت اند از:

    1- تدوین روش‌های پایه برای تجزیه زبان در بخش آواشناسی و واج‌شناسی که مورد استفاده مأموران تحقیق و نظام قضایی قرارگیرد؛

    2- آگاهی از این‌که چه وقت و چطور این روش‌ها در موارد جنایی و حقوقی به کار گرفته می‌شوند؛‌برای مثال در مورد صداهای ضبط‌شده‌ای که پیشتر شنیده نشده‌ است؛

    3- توانایی تهیه گزارش در مورد یافته‌ها به سبکی مورد قبول برای نظام قضایی؛ زیرا نحوه ی نگارش تأثیر به‌سزایی بر تصمیم قاضی دارد.

    زمانی که جرمی اتفاق می‌افتد و شاهدی در زمان وقوع جرم وجود ندارد، آواشناسان جنایی وظیفه دارند در مراحل بازجویی از مظنونان و مجرمان، با ماموران تحقیق همکاری کنند. درصورت وجود صداهای ضبط‌شده، وظیفه ی آواشناسان جنایی عبارت است از: تفکیک صداها، تعیین هویت‌، کشف هدف از مکالمات، همکاری با روان‌شناسان جنایی در تشخیص وضعیت روانی مجرم، تشخیص نژاد، سن، جنس و غیره.

    مأموران تحقیق از تخصص و نظرات آواشناسان جنایی در فرایند تحقیقات جنایی برای بررسی گفتار، ردیابی و شناسایی صداهای ضبط‌شده در نوارها و پیام‌های صوتی باقی‌مانده در صحنه ی جرم  یا تهدیدات ضبط‌شده، مانند پیام‌های ضبط‌شده روی نوار یا مکالمه ی تلفنی تهدید‌آمیز استفاده می‌کنند. یک آواشناس جنایی در وهله ی اول، می‌تواند به مشابهت‌ ها و تفاوت‌ گفتارها توجه کند و از میان نمونه‌ها، مهم‌ترین مدرک را از لحاظ جنایی تشخیص دهد. آواشناسان جنایی با بررسی متون گفتاری، شنیداری و نوشتاری، اسناد و مدارک باقی‌مانده از صحنه جرم، پیام‌های تهدیدآمیز و نیز تجزیه‌و‌تحلیل گفتمان (به‌منظور تشخیص هویت گوینده از روی صدای ضبط‌شده و ارائة گزارش کارشناسی به پلیس)، مأموران تحقیق را در کشف حقیقت یاری می کنند. آشنایی مأموران تحقیق و کارشناسان انتظامی با قابلیت‌ها و کارکردهای آواشناسی جنایی و کاربرد آن در تکمیل تحقیقات جنایی، می‌تواند نقش مؤثری در دست‌یابی عدالت کیفری به واقعیت‌های جنایی ایفا کند. استفاده از ظرفیت‌های این شاخه از زبان‌شناسی قانونی و تکمیل بانک‌های اطلاعات گویش در کشورهایی نظیر ایران که دارای گویش‌های گوناگون محلی و منطقه‌ای است، می‌تواند به توفیق تحقیقات جنایی کمک شایانی ‌کند.

    واژه های کلیدی:

    آواشناسی جنایی، مأموران تحقیق، کشف اطلاعات، کشف جرم، تحقیقات جنایی

    ارجاعات:

    -         افشار، ترنم (1387). کاربرد زبان شناسی قانونی در تحقیقات جنایی. تهران: نشر کارآگاه.

    -         بل، سوزان (1389). دانش‌نامه پلیس علمی. ترجمه مهدی نجابتی و علی شایان. تهران: سمت.

    -         رز ، فلیپ (1391). تشخیص هویت از روی صدا. ترجمه محمد محسن مؤمنی هامانه. تهران:  نشر کارآگاه.

    -         عزیزی، سیروس و مؤمنی، نگار (1391). زبان‌شناسی حقوقی، در آمدی بر زبان ـ جرم و قانون. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.

    منابع انگلیسی

    1. Robertson.B.and. Vignaux.G.A. (1995)Interpreting Evidence.Chichester:Wiley:6___ Nolan.f(1997) speaker recognition and forensic phonetics. In Hard castle and Laver(eds) 746-4- 182

    2. Hollein, H. (1990) The Acoustics of crime. London Plenum

    3.kersta.L.G(1962) Voiceprint identification.Nature196:1253-7

    4.Ohala j. (2000)phonetics in the fee marke of scientific ideas and results.JIPA 30/1.2:25-9 و Laver.J.M.D(2000) The nature of phonetics.JIPA30/1.2:31-6

    5. Nolan.f(1997) speaker recognition and forensic phonetics. In Hard castle and Laver(eds) 746-4- 182

    6. French. J. p(1994) an over view o9f forensic phonetics with particular reherence to speaker identification fl1/2: 751

نظر شما