You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • پلیس علمی   scientific Police

    پلیس علمی، یکی از شاخه‌های علوم جرم‌یابی و رشته‌ای مرکب از دانش‌های مهم روز است که در جستجوی شناخت حقیقت و چگونگی وقوع عمل مجرمانه با استفاده ازروش‌های علمی است (انصاری، 1380: 44)؛ به‌بیان دیگر، پلیس علمی عبارت است از مطالعه ی شیوه‌های تحقیق، کشف جرم و دستگیری مجرمان.

      متن

    اثبات جرایم، همواره یکی از مهم‌ترین مسائل دادرسی کیفری بوده است. تا قرن 19 میلادی، شیوه ی کشف جرایم و دستگیری مجرمان در کشوهای مختلف، چندان تفاوتی با هم نداشت و پلیس پس از حضور در محل وقوع جرم و استماع شهادت شهود و تهیه صورت‌مجلس، در صورت امکان به دستگیری مجرم یا متهم اکتفا می‌کرد. از قرن نوزدهم استفاده از روش‌های علوم تجربی، فیزیک، شیمی، علوم طبیعی و علوم ریاضی به سازمان پلیس راه یافت و به تدریج کشورهای مختلف برای مبارزه با بزهکاری و کشف جرایم و دستگیری مجرمان به روش‌های خاص علمی متوسّل شدند؛ در نتیجه، علم جدیدی با عنوان «پلیس علمی» یا «پلیس تکنیک» به علوم جدید افزوده شد. در تعریف این علم، بین دانشمندان اختلاف نظر وجود دارد. برخی عقیده دارند که پلیس علمی، رشته‌ای از علوم جرم‌یابی است و علم مستقلی محسوب نمی‌شود. بعضی دیگر نیز پلیس علمی را علم کشف بزه و شناسایی و تعقیب بزهکاران تعریف کرده‌اند. بر اساس تعاریف ارائه شده، پلیس علمی یکی از شاخه‌های معین علوم جرم‌یابی است و حوزه  مطالعاتی آن یک رویکرد علم‌گرا در رشته‌هایی مانند شیمی، زیست‌شناسی، فیزیک، آمار و غیره است. روش پلیس علمی، اطمینان‌بخش است، نه ذهنی و خیالی (همان: 46)؛ از این‌رو، هدف پلیس علمی پرداختن نظری و عملی به تحقیقات جنایی، به‌کارگیری اصول علمی در بررسی مدارک و شواهد، جمع‌آوری دلایل و مدارک فیزیکی، کاربرد عینی علوم فیزیک و روش‌های فنی در بررسی و تجزیه‌و‌تحلیل دلایل و شواهد، تفسیر شواهد فیزیکی، شناسایی مجرم، تشخیص هویت مجرمان، اثبات جرم و ارائه آن به دادگاه برای کمک به دستگاه قضایی است.

        از وظایف اصلی پلیس علمی، مطالعه و بررسی شیوه‌های ارتکاب جرم و وسایل به کار رفته در جرم، آثار و نشانه‌های باقی مانده از مجرم، جمع‌آوری دلایل و ارائه آنها به آزمایشگاه جنایی با هدف کشف حقیقت عمل مجرمانه و چگونگی وقوع جرم است. پلیس با استفاده از اصول و روش‌های علمی و فنی، دلایل فیزیکی و مادی را جمع‌آوری و در آزمایشگاه‌های جنایی بررسی و تجزیه تحلیل کرده و نتیجه را به مقام‌های مسئول و محاکم قضایی اعلام می‌کند (بیابانی و هادیانفر، 1384:‌150).

    تقسیمات پلیس علمی

    1-      تشخیص هویت افراد (اعم از افراد عادی، مجرمان و اجساد مجهول‌الهویه)؛

    2-      بررسی صحنه ی جرم و جمع‌آوری دلایل و مدارک؛

    3-      بررسی آزمایشگاهی دلایل و مدارک جرم؛

    4-      آگاهی از شگرد کار و روش‌های ارتکاب جرم؛

    5-      شناخت علل و انگیزه‌های مجرمان؛

    6-      تحلیل صحیح چگونگی وقوع جرایم؛

    7-      نحوه ی صحیح مصاحبه با متهمان، مظنونان و شاکیان و بازجویی از آنان.

    پلیس علمی، بر علوم تجربی و دلایل فیزیکی (دلایل مادی و حسی) متکی است؛ بر این اساس ایجاب می‌کند انواع دلایل فیزیکی جمع‌آوری‌شده از صحنه ی جرم و وسایل اثبات جرم مورد توجه، مقایسه و تجزیه‌و‌تحلیل قرار بگیرد (نجابتی، 1381: 7). مهم‌ترین روش‌های پلیس علمی در جمع‌آوری دلایل مادی و حسی عبارتند از روش‌های نوری، زیست‌شناختی، شیمیایی؛ علاوه بر این، علوم روان‌شناسی، انسان‌شناسی، حشره‌شناسی، گیاه‌شناسی، آسیب‌شناسی و... نیز مبنای کار پلیس علمی است. چگونگی کاربرد روش‌های مذکور واحد نبوده و در موارد مختلف متفاوت است؛ اما از مجموع این روش‌ها می‌توان اصولی را که بیانگر چگونگی کاربرد عمومی روش‌هاست، به‌طور خلاصه به اصول زیر تقسیم کرد.

    ·        اصل بقا

    به موجب این اصل، از هر فعالیتی، اثری باقی می‌ماند. فعالیت جنایی هم از این قاعده مستثنا نیست. مهم این است که چگونه می‌توان به این آثار دست یافت. اگر این آثار را با استفاده از علوم و فنا‌وری یافته و جمع‌آوری کنیم و سپس با ابزار و وسایل مطمئن مورد آزمایش قرار دهیم، می‌توانیم به ماهیت آنها پی‌ببریم. «هر نوع تماس، از خود اثر و نشانه‌ای به‌جا می‌گذارد»؛ این عبارت، عقیده ی کسانی است که صحنه ی جرم را بررسی می‌کنند و آن را دلیل تلقی می‌کنند.

     

    ·        اصل مشابهت

    بر اساس این اصل، بسیاری از عناصر طبیعی و مصنوعی به یکدیگر شبیه‌اند و با شناخت دقیق این مشابهت‌ها می‌توان به اطلاعات جدیدی دست یافته و به وحدت رسید. چنانکه انسان‌ها شبیه یکدیگراند، ولی ما می‌توانیم از راه بررسی‌های علمی (زیستی) پی‌ببریم که دو انسان اگرچه کاملاً مشابه‌اند؛ ولی یکی نیستند. همچنین مصنوعات کارخانه‌ها و تولیدکنندگان صنعتی که ماشینی و یکسانند؛ اما در اثر استعمال، از یکدیگر متفاوت می‌شوند (کفش‌های ماشینی نو و مستعمل).

    ·        اصل وحدت

    این اصل بدین معنا است که هر شی مادی، در اثر استعمال، وضعیتی منحصر به خود پیدا می‌کند؛ برای مثال دو کفش همسان  یا دو لاستیک متعلق به دو اتومبیل که به‌طور‌کامل یکسانند، در نتیجه ی کار کردن، وضعیت منحصر‌به‌فردی پیدا می‌کنند.

    ·        اصل تبادل

    بر اساس تئوری ادموند لوکارد فرانسوی، در صحنه‌های جرم، بین مجرم ، مجنی‌علیه و صحنه ی جرم، به‌علت تماسشان تبادلی صورت می‌گیرد و حتماً آثاری از مجرم روی مجنی‌علیه یا صحنه ی جرم و یا هر دوی آنها و بالعکس باقی می‌ماند و چنانچه آثاری به‌دست نیاید، دلیل نبودن آثار نیست؛ بلکه شاید آموزش کافی  یا امکانات و تجهیزات لازم برای نمونه‌برداری آثار وجود نداشته است (انصاری، 1380: 53).

        واحدهای آزمایشگاه‌های پلیس علمی نقش مهمی در فرایند کیفری، از مرحله جمع‌آوری ادلّه تا مرحله محکومیت، ایفا می‌کنند. در بسیاری از پرونده‌های کیفری، انتساب عمل مجرمانه به اشخاص و صدور احکام عادلانه، به پاسخ‌گویی آزمایشگاه‌های جنایی به پرسش‌ها و ابهام‌های قضایی منوط است (سوانسون، 1381: 384). روش‌های علمی و استفاده از آزمایشگاه‌های جنایی، دلایل فیزیکی و حسی، مقایسه و تجزیه‌و‌تحلیل آنها در شناسایی مجرمان، اثبات جرم و احقاق حق و تأمین عدالت کیفری از اهمیت خاصی برخوردار است؛ از این‌رو متخصصان پلیس علمی، به محض حضور در محل وقوع جرم، از تمامی جوانب صحنه ی وقوع جرم و آثار و ادلّه‌ای که در محل وجود دارد، عکس برداری و مستند‌سازی می‌کنند و آثار و شواهد باقی‌مانده در صحنه ی جرم از قبیل ته‌سیگار، تار مو، تکه لباس، اشیای زینتی، کاغذ، گرد‌وغبار، گیاه و گل، لکه‌های خون، آب دهان، اسپرم و چیزهای دیگری که برای شناسایی هویت مجرم ضروری است را با دقت جمع‌آوری و برای مقایسه و تجزیه‌وتحلیل به آزمایشگاه‌های مجهز پلیس علمی تحویل می‌دهند. مهم‌ترین خدمات این آزمایشگاه‌ها به پلیس علمی عبارت اند از:

    1-     واحد علوم مادی (فیزیکی): در این واحد اصول و روش‌های شیمی، فیزیک و زمین‌شناسی، برای شناسایی و مقایسه ی مدارک صحنه ی جرم به‌کار گرفته می‌شود. این واحد از کارکنان جرم‌یابی بهره می‌گیرد که تجربه ی استفاده از آزمون‌های شیمیایی و دستگاههای پیشرفته بررسی اقلام گوناگون نظیر داروها، شیشه، رنگ، مواد منفجره و خاک را دارند؛

    2-     واحد بیولوژی: واحد بیولوژی از بیولوژیست‌ها و بیوشیمیست‌هایی استفاده می‌کند که عمل شناسایی و انگشت‌نگاری DNA را بر روی لکه‌های خون خشک‌شده و سایر سیّالات بدن انجام می‌دهند. در این آزمایشگاه، بقایای بیولوژیک به جامانده در صحنه ی جرم  بررسی و مطالعه می‌شود. این واحد شامل دایره  سرولوژی، دایره  مو و الیاف است؛

    3-     واحد فیزیک جنایی «اسلحه‌شناسی»: این واحد سلاح‌ها، گلوله‌های شلیک‌شده و پوکه‌ها، غلاف و انواع مختلف مهمات‌ها را بررسی می‌کند. تمام اشیا برای شناسایی بقایای شلیک سلاح‌ها بررسی می‌شوند و فاصله هدف تا مکانی که سلاح شلیک شده را تخمین می‌زنند. اصول اولیه بررسی سلاح‌ها نیز در مقایسه آثار به‌وجود آمده از ابزار به‌کار گرفته می‌شود (سافرستین، 1386: 30

    4-     واحد بررسی اسناد مشکوک و مجعول: در این واحد تشخیص جعل اسناد، مقایسه خط و امضا، بازسازی اسناد کهنه، تجزیه و تحلیل کاغذ، جوهر و بررسی نوشته‌های برجسته و تورفته (این اصطلاح برای نقش‌هایی که به‌صورت تو‌رفته و برجسته بر روی کاغذی که در زیر یک کاغذ دیگر در حین نگارش قرار گرفته به‌کار می‌رود) محو شده و اسناد سوخته و ذغال مورد شناسایی و مطالعه قرار می‌گیرد (بیابانی و هادیانفر، 1384: 371)؛

    5-     واحد عکاسی: یک آزمایشگاه عکاسی کامل، مدارک فیزیکی (مادی) را ثبت و بررسی می‌کند.  این کار ممکن است به استفاده از تکنیک‌های خاص عکس‌برداری نیاز داشته باشد؛ نظیر تصویربرداری دیجیتال، عکس‌برداری با اشعه مادون قرمز، ماورای بنفش و اشعه ایکس، که اطلاعات نامریی را به صورتی واضح می‌کنند که با چشم غیرمسلح هم قابل‌مشاهده باشد. این واحد همچنین عکس‌های تهیه‌شده را برای نمایش در دادگاه ارائه می‌دهد؛

    6-     واحد شیمی و سم‌شناسی: در این واحد شناسایی مواد موجود در سیالات و اجزای بدن، خون، مو و مایعات بیولوژیکی به‌منظور تعیین وجود یا عدم وجود داروها و سموم بررسی می‌شود (لایل، 1388: 52)؛

    7-     واحد ظهور آثار انگشت پنهانی: در این واحد، آثار انگشت پنهانی بر روی مدارکی که در ارتباط با سایر بررسی‌های آزمایشگاهی ارسال شده‌اند، مورد پردازش قرار گرفته و ظاهر می‌شوند؛

    8-     واحد تجزیه و تحلیل اصوات: در پرونده‌هایی که تهدید با تلفن صورت گرفته  یا پیام‌های ضبط‌شده بر نوار وجود دارد، کارآگاهان ممکن است برای ارتباط دادن صدا به مظنون خاصی، به مهارت‌های واحد تجزیه و تحلیل اصوات نیاز داشته باشند. در این اواخر، کارهای خوبی با استفاده از اسپکتروگراف (طیف‌نگار) انجام شده است. این دستگاه گفتار را به صورت دیداری که (آثار صوت) نامیده می‌شود، نمایش می‌دهد. اعتبار این روش به‌عنوان یکی از هدف های شناسایی افراد بر این فرضیه استوار است که الگوهای صدا در کلام برای هر شخص ممتاز است و آثار صوت این تفاوت را نشان می‌دهد (سافرستین، 1386: 32).

    از جمله وظایف دیگر پلیسِ علمی، شناخت مناسب، جمع‌آوری دلایل و مدارک، مستندسازی و انجام تحقیقات جنایی  برای شناسایی مجرمان و بررسی پیرامون شیوه‌های ارتکاب جرم است. تشخیص جعل و اسناد مجعول، تعیین نوع اسلحه در ارتکاب جرم، تهیه تصویر مجرم بر اساس اظهارات گواهان و سرانجام بررسی آثار انگشتان در «انگشت‌نگاری» از جمله زمینه‌های اصلی تحقیقات پلیس علمی است.

    واژه‌های کلیدی:

    پلیس علمی، کشف جرم، تحقیقات جنایی، آثار انگشتان،  صحنه ی جرم، ازمایشگاه جنایی

    ارجاعات:

    -         انصاری، ولی الله (1380). کشف علمی جرایم. تهران: انتشارات سمت.

    -         بیابانی، غلامحسین و هادیانفر، سیّدکمال (1384). فرهنگ توصیفی علوم جنایی. تهران: نشر تأویل.

    -         سافرستین، ریچارد (1386). مجرم‌شناسی. ترجمه سید مرتضی خداییان. تهران: نشر کارآگاه.

    -         سوانسون، نیل‌سی و همکاران (1381). تحقیقات جنایی. ترجمه مهدی نجابتی و همکاران. چاپ دوم. تهران: نشر جهاد دانشگاهی واحد علامة طباطبایی.

    -         لایل، دی. پی (1388). علوم جنایی به زبان ساده. ترجمه میروحید وهابی عراقی. تهران: نشر کارآگاه.

    -         نجابتی، مهدی (1381). پلیس علمی (کشف علمی جرایم). تهران: انتشارات سمت.

نظر شما