You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.




  • سم‌شناسی Toxicology

    سم شناسی شاخه‌ای از علوم است که به بررسی  سموم ، داروها ، مواد مخدر و اثرات زیان آور آنها بر موجودات زنده‌   می پردازد . در عین حال ، سم‌شناسی را ، علم شناخت سموم و نحوه مبارزه با آن‌ها نیز تعریف کرده‌اند (1).

    متن:

    سم : سم یا زهر به ماده ای گفته می شود که از یک راه مشخص یا راههای گوناگون، در مقادیری معین باعث اختلال یا توقف فعل و انفعالات حیاتی بدن به طورموقت یا دائم می شود.

    مسمومیت : مسمومیت عبارت است از بهم خوردن تعادل فیزیولوژیک ، جسمانی یا روانی موجود زنده که در اثر ورود و تماس با  سمی که از راههای گوناگون ، ممکن است رخ دهد. بروز مسمومیت با ظاهرشدن علائم خاص هر مسمومیت همراه است و شدت آن به نوع ماده سمی ، مقدارآن و طول مدت تماس بستگی دارد (2).

    مسمومیت ها از نظر ماهیت به دو دسته تقسیم می شوند:

    ا لف مسمومیت حاد ( Acute intoxication ) : در مسمومیت حاد، ماده سمی در مدت زمان کوتاه و به مقدار نسبتا زیاد با فرد تماس پیدا می کند. علائم و عوارض مسمومیت حاد اغلب شدید بوده و درصورت عدم درمان ممکن است منجربه مرگ شود.

    ب مسمومیت مزمن ( Chronic intoxication ) : در مسمومیت مزمن ، معمولا ماده سمی به مقدار اندک و در نوبت های متعدد و درمدت زمان طولانی وارد بدن می شود وعلائم آن به کندی و پس از گذشت زمان طولانی ظاهر می شود .

     مسمومیت ها را می توان از دیدگاه علت بروز نیز به گونه های زیر تقسیم نمود :

    ا لف مسمومیت اتفاقی مسمومیت در اثر ناآگاهی یا بی دقتی؛

     ب مسمومیت عمدی مسمومیت به قصد خودکشی مسمومیت جنایی؛

     ج مسمومیت شغلی.

    سمومی که از مسیرهای مختلف وارد بدن موجود زنده می‌شود می‌توانند باعث ایجاد تغییراتی در عملکرد زیستی ارگان یا بافت هدف در موجود زنده شود. این تغییرات ، در علم سم شناسی مورد بررسی قرار می‌گیرد. در سم شناسی ، علم  بیوشیمی کاربرد فراوان دارد. ارفیلا (Orfila) که اصلیتی اسپانیایی داشت و در دانشگاه پاریس کار می‌کرد به عنوان پدر علم سم شناسی مدرن شناخته می‌شود. او به طور مشخص سم شناسی را توصیف و از سایر علوم مجزا کرد. وی در سال ۱۸۱۵ اولین کتاب خود در مورد سم‌شناسی را منتشر کرد.

     به دلیل گسترش روز افزون علم سم‌شناسی بعد از جنگ جهانی دوم ، شاخه‌های مختلفی از این علم منشعب شده‌ است. این تقسیم‌بندی به منظور سهولت در بیان مفاهیم در قالب‌هایی مشخص انجام شده‌است و بستگی به کاربرد این علم در مسایل و علوم مورد نظر دارد. به طور کلی ؛ سم‌شناسی به شاخه‌های زیر تقسیم می‌شود :

    ·                        سم شناسی کلینیکی و پزشکی؛

    ·                        سم شناسی غذایی و دارویی؛  

    ·                        سم شناسی محیطی؛  

    ·                        سم شناسی پرتوها؛   

    ·                        سم شناسی نظامی؛  

    ·                        سم شناسی پزشکی قانونی.

    متخصصین سم‌شناسی با انجام آزمایش های گوناگون سعی در تعیین اثرات مواد سمی بر روی انسان و سایر موجودات زنده دارند. آزمایش های تحقیقاتی سلولی و ملکولی ،  بیوشیمی ، سم‌شناسی ، به منظور بررسی مکانیسم اثرات مواد سمی و همچنین اثرات حاصل از آ‌ها بر روی سیستم عصبی ، سیستم ایمنی صورت می‌گیرد. آزمایش ها در این زمینه اکثرا بر روی موجودات آزمایشگاهی انجام می شود. به این منظور متخصصین مقدار مشخصی از یک ماده سمی را از طریق خوراکی، استنشاق و یا پوستی وارد بدن موجود زنده می‌کنند و سپس به بررسی اثرات زیان آور ناشی از آن بر روی بدن موجود زنده می‌پردازند و از این طریق سعی در تعمیم اثرات این مواد بر انسان دارند. البته این مورد یکی از موارد دستیابی به اطلاعات سم شناسی است.

     سم شناسان با آزمايش های شيميايي حساس بر روی چند تارمو ، مي‌توانند ثابت کنند كه مظنون هفته‌ها قبل  از مواد مخدر غير قانوني استفاده كرده است و سموم با مقدار جزئی در يك قطره خون قرباني قابل تشخیص می باشد. بخش عمدة كار در آزمايشگاه سم شناسي در ارتباط با مواد مخدر و الكل است كه به ظاهر در حدّ مجاز مصرف شده است. اگرچه آزمايش هایی كه در كنار جاده‌ها به عمل مي‌آيد تا حدودي وجود الكل را در بازدم راننده اندازه‌گيري مي‌كند .

     آزمايش ساير مواد مخدر نیز از همين الگو پيروي مي‌كند ، آزمايش ساده‌اي كه می تواند ثابت ‌كند که ماده شيميايي مورد ظن در بدن متهم وجود دارد . در اين روش وقتي مواد مخدر در نمونه ادرار با آنتي بادي‌هاي درون كيت تركيب مي‌شود ، رنگ را تغيير مي‌دهد. اگر نتيجه آزمايش مثبت باشد ، سم شناسان با آزمايش هاي پيچيده‌تر و دقیق تر نتایج اولیه را کنترل می کنند. آزمايش های مواد مخدر برای مصرف‌كنندگان مواد مخدر و نیز برای ورزشكاران مظنون به دوپینگ انجام مي‌شود. رنگ نگاري به صورت گسترده‌اي در شاخه‌هاي مهم سم شناسي از جمله بررسی تصادفات ، ‌خودكشي ها بر روی نمونه های قربانی که توسط آسیب شناس پس از كالبد شناسي به دست می آید، انجام می شود. متداول ترين نمونه‌ها كبد و خون است . اما آسيب شناسان بعضي وقت ها نمونه‌هاي ديگر را نيز ارسال می کنند. آزمایش مصرف الکل که از آزمایش های بخش سم شناسی می باشد توسط دستگاه الکل سنج تنفسی (Breathalyzer ) انجام می شود (شکل1).

    شکل1. آزمایش مصرف الکل توسط دستگاه الکل سنج تنفسی (Breathalyzer )

            کلید واژه ها

             سم‌شناسی، مسمومیت حاد، مسمومیت مزمن، سم، مواد مخدر

          ارجاعات

    1-    A Textbook of Modern Toxicology , Third Edition, edited by Ernest Hodgson 2004 : chapter1 ,  pp.1-3

    2-    Toxicology: The Basic Science of Poisons, 6th ed., C. D. Klaassen, ed. New York: McGraw-Hill , 2001, pp. 945–964.

     


نظر شما