You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    مواداستنشاقی مورد سوء مصرف ـ

     Inhalant Drugs Abused

    تعریف: از نظر اصطلاحی مواد استنشاقی مورد سوء مصرف، ترکیبات فراری هستند که بخار شیمیایی حاصل از آن‌ها می­تواند به منظور ایجاد اثرات روانگردانی استنشاق شود (مؤسسه ملی سوء مصرف مواد[1]، 2012: 1)

    یکی از روش‌های سوء مصرف مواداستنشاقی

    چیستی مواد استنشاقی

     مواد استنشاقی، فرآورده‌های شیمیایی هستند که از آن‌ها بو یا بخاری متصاعد می‌شود که قابل استنشاق است و پس از ورود به بدن، اثرات روان‌گردان ایجاد می­کنند. اگرچه گروه‌های دیگری از مواد نیز وجود دارند که به طریق استنشاقی مصرف می‌شوند (مثل شیشه، کوکائین یا هروئین و )، اما به‌کار بردن این اصطلاح برای این دسته از مواد به این دلیل است که به هیچ شیوه دیگری به جز استنشاق (مثل خوردن یا تزریق) استفاده نمی‌شوند؛ در واقع، این مواد جدا از ساز و کار اثرشان بر روی سیستم اعصاب مرکزی یا اثرات روانگردانی شان، به دلیل نحوه مصرف، در این گروه قرار می­گیرند (مرکز اروپایی رصد مواد و اعتیاد به مواد[2]، 2015). اثرات مواد استنشاقی، در جریان مصرف عمدی آن‌ها یا بر اثر قرار گرفتن در معرض این مواد به مدت کوتاه ولی با مقادیر زیاد، ایجاد می‌شود. این مواد جزو خطرناک ترین مواد مورد سوء مصرف هستند و محدوده­ای برای خطرناک بودن یا کم خطر بودن این مواد وجود ندارد. نکته قابل توجه در مورد این مواد آن است که در دنیا اغلب نوجوانان زیر 18 سال مصرف کننده این مواد هستند؛ چرا که تهیه سایر مواد برای آنان مشکل است و مصرف کنندگان بالغ اغلب فقط در صورت عدم دسترسی به سایر مواد از مواد استنشاقی استفاده می­کنند (وو و هاوارد[3]، 88:2007). در برخی مواد استنشاقی، دوز مصرفی برای ایجاد حالت فرح بخش نزدیک به دوز مهلک آن است و برخی گزارش ها حاکی از آن است که تفاوت این دو مقدار به قدری کم است که احتمال خطر برای افراد مبتلا به بیماری های مزمن بالا است. این مواد معمولاً قابل اشتعال بوده و گاهی باعث سوختگی می­شوند. برخی مصرف کنندگان نیز به دلیل عدم دریافت اکسیژن کافی در حین مصرف دچار خفگی می­شوند. استفاده طولانی مدت از این مواد باعث صدمه به اعصاب و در نتیجه از دست دادن توانایی استفاده از دست ها و پاها و همچنین ابتلا به انواع روان پریشی می­شود (میلر[4]، 1393: 48).

    نحوه مصرف مواد استنشاقی

    نحوه مصرف به نوع ماده فرار و همچنین ماهیت محصولی بستگی دارد که این ماده در آن وجود دارد. گازها مثل پرکننده­های گاز فندک می­توانند به طور مستقیم از ظرف حاوی آن‌ها استنشاق شوند. افشانه ها با وارونه کردن تخلیه می­شوند و میزان گاز پیشران خروجی از آن‌ها (معمولاً بوتان) تغلیظ می­شود. ممکن است اسپری از طریق یک پارچه (حوله یا جوراب) صورت گیرد تا مواد غیر فرار موجود در محصول در پارچه باقی بمانند. حلال ها مثل تولوئن[5] ممکن است بر روی یک دستمال یا در یک محفظه ریخته شوند و سپس بخار آن‌ها استنشاق شود. چسب معمولاً در یک کیسه پلاستیکی ریخته شده و سپس بخار آن استنشاق می‌شود. گاز هلیوم، اغلب از سیلندرهای یک بار مصرف که برای پر کردن بادکنک­های جشن به فروش می‌رسند به درون یک محفظه پلاستیکی که روی سر می­کشند، وارد می­شود. در مواردی نیز مرگ ناشی از خفگی بر اثر کشیدن کیسه نایلونی بر سر توسط سوء مصرف کنندگان، طی دوره استنشاق حلال­ها گزارش شده است.

        اغلب ترکیبات فرار که مورد سوء مصرف قرار می­گیرند، در محصولات خانگی، صنعتی یا پزشکی در فروشگاه ها، محل کار یا آزمایشگاه ها به سادگی برای عموم در دسترس هستند. مواد استنشاقی براساس عملکرد دارو شناختی خود به سه دسته تقسیم می‌شوند: حلال‌های فرار، نیتروز اکسید[6] و آلکیل نیتریت‌ها[7]. گروه اول، یعنی حلال‌های فرار، شایع‌ترین و متنوع‌ترین مواد استنشاقی مورد سوء مصرف هستند. انواع سوخت‌ها مانند بنزین، گازوئیل و گاز فندک (بوتان)، داروهای بیهوشی مانند اتر، چسب‌ها، انواع افشانه‌ها، رنگ‌های شیمیایی و... دراین گروه قرار می‌گیرند.

    انواع مواد استنشاقی

    بوتان یا گاز پتروشیمی مایع شده[8]: استنشاق گازهای سوختی مثل بوتان، ایزوبوتان و پروپان برای رسیدن به حالت های نشئگی، توهم و اختلالات حسی، از خطرناک ترین انواع سوء مصرف مواد است. مقدار لازم برای رسیدن به حالت توهم نزدیک به دوز کشنده آن است. وقتی فرد تحت تأثیر این ماده قرار دارد زمان برایش آهسته تر می­گذرد و افکار با سرعت بیشتری به سراغش می­آیند. مصرف کنندگان اغلب از سردرد و سرفه شکایت دارند. صدمات ریه گزارش شده، از جمع شدن سیال و گرفتگی تا اختلالات تنفسی و تخریب ریه را شامل می­شود. از عوارض ناخواسته می­تواند ایست قلبی باشد که در این صورت به ندرت احتمال زنده ماندن وجود دارد. سوء مصرف بوتان از منابع تحت فشار می­تواند به علت سرما باعث یخ زدگی گلو، ریه، مری و سوختگی پوست شود (میلر، 100:1393). احتمال انفجار و سوختگی به ویژه سوختگی مجاری تنفسی از دیگر خطرات سوء مصرف بوتان است.

    فرئون[9] : فرئون یک ترکیب کلرو فلوئورو کربن است که به عنوان یکی از اجزای سیستم های تهویه هوا شناخته شده است. این ترکیب به طور معمول برای تمیزکاری فلزات استفاده می­شود و همچنین دارای مصارف صنعتی است. در گذشته فرئون اغلب در افشانه های آئروسول تحت فشار استفاده می­شد؛ ولی پس از مشخص شدن اثرات تخریبی آن بر روی لایه ازن، استفاده از آن متوقف شد. فرئون دارای فرمول های شیمیایی متعددی است که برخی دارای اثر توهم زایی بوده و برخی دیگر فاقد این خاصیت هستند. فرئون می­تواند باعث اسپاسم ریه، صدمه به کبد، افزایش ضربان قلب و نوعی حمله قلبی مهلک، موسوم به انقباض بطنی شود. تماس با فرئون مایع که به شدت سرد است می­تواند باعث سرمازدگی شدید و حتی تغییر قابل ملاحظه در چهره فرد شود (میلر، 261:1393).

    تولوئن[10]: تولوئن یا متیل بنزن یک جزء عمومی در بنزین، چسب، محصولات رنگ (شامل لاک ناخن) و حشره‌کش‌ها است. این ماده در ساخت مواد منفجره و همچنین ساخت مواد روانگردان تحت کنترل استفاده می­شود. مصرف تفریحی استنشاقی بخار تولوئن، اغلب به صورت گروهی اتفاق می افتد. تولوئن می‌تواند سبب شود مصرف کننده آرام شود، خوش باشد و توهماتی در او ایجاد شود. ممکن است افراد خیالات باطلی از توانایی پرواز یا شنا کردن داشته باشند یا اینکه تصور کنند باید از فرمان هایی اطاعت کنند. ممکن است افراد احساس گیجی و بی قراری کنند و اختلالاتی در تعادل و کنترل دست و پاها داشته باشند. در مصرف کنندهای تفریحی ممکن است آسیب به مغز، کبد، ریه و چشم رخ دهد (میلر، 1393: 629؛ کریستوفر و همکاران[11]، 2004: 1).

    نفتالین[12]: گلوله های ضد بید معمولاً حاوی نفتالین یا پارا دی کلرو بنزن[13] هستند. پوشک بچه و برطرف کننده های بوی بد دستشویی نیز ممکن است حاوی این مواد باشند. افراد بخار این مواد را به صورت تفریحی استنشاق می‌کنند؛ ولی موارد خوردن دهانی آن نیز مشاهده شده است. نفتالین می­تواند باعث آشفتگی، خستگی،‌ تب، رنگ پریدگی پوست، کم شدن اشتها، ناراحتی شکمی، حالت تهوع و استفراغ، آب مروارید و تخریب کلیه شود (میلر، 459:1393).

    نفتالین

    متیل کلروفرم[14]: متیل کلروفرم یا تری کلرو اتان[15] ، حلالی است که در صنعت کاربردهای فراوانی دارد و در پزشکی برای برداشتن نوار چسبناک از پوست بیمار استفاده می‌شود. مصرف تفریحی این ماده برای ایجاد حالت سرخوشی است. این ماده ابتدا افراد را هیجانی و سپس کسل می‌کند. استنشاق متیل کلروفرم باعث سوزش بینی می‌شود. بی حسی، خارش و دیگر نارسایی­های حسی، سردرد، اسهال و کاهش فشار خون از دیگر عوارض استنشاق متیل کلروفرم است (میلر، 607:1393-610).

    اتر: دی اتیل اتر[16] یا به طور ساده تر اتیل اتر یا اتر به عنوان حلال، ماده بیهوشی و همچنین در ساخت برخی مواد تحت کنترل کاربرد دارد. اتر به حالت گازی به صورت تفریحی استفاده می­شود (گاهی همراه با کلروفرم)؛ اما نوشیدن مایع آن به صورت تفریحی معمول تر است. اثرات نوشیدن آن مانند الکل بوده ، ولی سریع تر و قوی تر است. افراد با مصرف اتر دچار هیجان و گیجی می­شوند، ممکن است سرخوش باشند یا دچار توهم شوند. این گاز باعث آسیب کانال های تنفسی می­شود و دوزهای سنگین تر آن، باعث کاهش ضربان قلب و افت فشار خون می­شود. اتر ماده ای به شدت آتش زا است و سازمان های نظارتی متعددی استفاده درمانی آن را برای کاهش احتمال احتراق، محدود کرده اند (میلر، 224:1393).

    نیتروز اکسید (گاز خنده): در پزشکی، نیتروزاکسید به عنوان یک داروی بیهوشی و یک مسکن در دندان پزشکی گرفته تا برای تسکین سردردهای میگرنی و سرطان استفاده می­شود و یک آرامبخش معتبر به حساب می آید. این ماده در بدن انسان نیز به مقدار کم تولید می­شود. اثرات بارز نیتروزاکسید شامل احساس خارش یا سوزش، بی حسی، رؤیا پردازی، سرخوشی، تغییر یافتن ادراک حسی، تغییر آگاهی بدن و تجربه متفاوت از هذیان زمان است. مصرف کننده‌ ها ممکن است هوشیاری خود را از دست بدهند که می‌تواند به دلیل افتادن یا ناتوانی در بستن منبع این گاز در یک استفاده تفریحی خطرناک باشد (میلر، 483:1393-486). استفاده تفریحی از نیتروز اکسید به منظور ایجاد سرخوشی و توهم، معمولاًاز طریق بادکنک صورت می­گیرد (گارلند، هووارد و پرون[17]، 337:2009).

    سوء مصرف نیتروز اکسید

    نیتریت: مصرف استنشاقی ایزوبوتیل نیتریت[18] در بعضی گروه های نوجوان رایج است و کوکایین مردم فقیر نامیده شده است. آمیل نیتریت از دیگر مواد این گروه است که مصرف کنندگان استنشاقی آن حس سرخوشی و شل شدگی عضلات را گزارش کرده اند. این گروه از مواد به دلیل توانایی افزایش میل جنسی اغلب در کلوب های رقص استفاده می‌شوند. آمیل نیتریت[19] همچنین به عنوان پادزهری برای مسمومست با سیانید مورد استفاده قرار می­گیرد. نیتریت‌ها اشتعال‌زا هستند و استفاده از آن‌ها در اطراف سیگار روشن خطرناک است (میلر، 481:1393).

    Description: Description: http://dopamine.net.au/wp-content/uploads/2018/01/amyl-nightclub.jpg

    آمیل نیتریت که به عنوان تمیزکننده چرم عرضه می­شود

     

    شیوع مصرف مواد استنشاقی

    ميزان استفاده از این مواد در ميان كساني كه در مناطق فقيرنشين زندگي مي كنند، بيشتر است. در امریکا معمولاً مصرف مواد استنشاقي از سن 9 تا 12 سالگي شروع می‌شود، در دوره نوجواني به اوج مي رسد ، پس از 35 سالگي كاهش پیدا می کند و در سنين سالمندى دوباره رشد مى يابد (بیدالا[20]، 443:2010). در ایران نیز مانند سایر نقاط جهان بیشتر مصرف‌کننده‌های مواد استنشاقی را مردان تشکیل می‌دهند و نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله، بیشترین گروه سنی مصرف کننده این مواد هستند. معمولاً استنشاق به صورت چندنفری صورت می­گیرد و یک تفریح انفرادی نیست. مصرف مواد استنشاقی مسئول یک درصد مراجعات مربوط به مواد به مراکز فوریت‌ها است. اگرچه مصرف مواد استنشاقی نسبت به سایر مواد، از شیوع کمتری برخوردار است و در حال حاضر مشکل عمده سلامت جامعه به شمار نمی­رود، اما با توجه به سهل‌الوصول بودن این مواد و همچنین عوارض متعددی که بر جای می‌گذارند، نباید از نظر دور بماند. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻛﺎﺭﺑﺮﺩ ﺍﻳﻦ ﻣﻮﺍﺩ ﺩﺭ ﻭﺳﺎﻳﻞ ﻛﺎﺭﺩﺳﺘﻲ، ﻫﻨﺮﻱ ﻭ آرایشی و ﺭﻭﺍﺝ ﺍﻳﻦ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎ ﻧـﺰﺩ ﺩﺧﺘﺮﺍﻥ نوجوان، امکان سوء مصرف این مواد در بین این قشر نیز باید مورد توجه قرار گیرد (اسداللهى و دیگران 8:1391).

    نشانه­های سوء مصرف مواد استنشاقی

    ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﻛﻪ ﺯﻣﻴﻨﻪ ﻣﺼﺮﻑ ﻣﻮﺍﺩ ﻣﺨﺪﺭ ﺍﺯ ﺩﻭﺭﻩ ﻱ ﻧﻮﺟـﻮﺍﻧﻲ ﺷـﺮﻭﻉ ﻣـﻲ ﺷـﻮﺩ، ﻋﻮﺍﻣـﻞ ﺯﻣﻴﻨﻪ ﺳﺎﺯ ﻧﻈﻴﺮ ﻓﻘﺪﺍﻥ ﻧﻈﺎﺭﺕ ﺧﺎﻧﻮﺍﺩﻩ، ﺯﻧﺪﮔﻲ ﺩﺭ ﻣﺤﻴﻂ­ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺩﺳﺘﺮﺳـﻲ ﺁﺳـﺎﻥ ﺑـﻪ ﻣـﻮﺍﺩ ﻣﺨـﺪﺭ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ ﻭ ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ ﺍﻟﮕﻮﻫﺎﻱ ﻣﺼﺮﻑ ﻛﻨﻨﺪﻩ ﻣﻮﺍﺩ ﻣﺨﺪﺭ ﺩﺭ ﻛﻮﭼﻪ، ﺧﻴﺎﺑﺎﻥ ﻳﺎ ﺧﺎﻧﻪ، ﻣﺼﺮﻑ ﻣﻮﺍﺩ ﺍﺳﺘﻨﺸﺎﻗﻲ ﻭ ﺣﻼﻝﻫﺎﻱ ﺷﻴﻤﻴﺎﻳﻲ ﻣﻲﺗﻮﺍﻧﺪ ﻳﻚ ﭘﻴﺶﺑﻴﻦ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﻬﻢ ﺩﺭ ﮔﺮﺍﻳﺶ ﺑﻌﺪﻱ ﻓﺮﺩ ﺑـﻪ ﺳـﻮﻱ ﻣﺼﺮﻑ ﻣﻮﺍﺩ ﻣﺨﺪﺭ ﺑﺎﺷﺪ؛ بنابراین، ضروری است که والدین و همچنین مأموران پلیس با انواع این مواد و اثرات و عوارض آن‌ها آشنایی کافی داشته باشند. علاوه بر اثرات مخرب جسمی و روانی، رانندگی تحت تأثیر مصرف این مواد می­تواند بسیار خطرناک باشد.

        تشخیص زودهنگام سوء‌مصرف مواد استنشاقی، از اهمیت به‌سزایی برخوردار است؛ چرا که می‌توان با اقدام به موقع از عوارض جدی و طولانی مدت مصرف آن‌ها جلوگیری کرد. والدین باید هشیار باشند که علایم زیر می‌توانند نشانه سوء‌مصرف مواد استنشاقی در نوجوانان باشد:

     -متصاعد شدن بوی بنزین، رنگ و مواد شیمیایی مشابه از دست‌ها، دهان یا لباس‌ها؛

     -وجود رنگ یا لکه‌های مشابه روی صورت، دست‌ها و لباس‌ها؛

     -پیدا کردن اسپری‌های خالی رنگ، جای مواد شیمیایی یا پارچه‌های آغشته به مواد شیمیایی در اتاق نوجوانان؛

     -داشتن ظاهری کثیف و آشفته؛

     -تکلم بریده بریده؛

     -تهوع و از دست دادن اشتها؛

     -بی‌اعتنایی و کمبود توجه.

        مدیریت کسانی که سوء‌مصرف مواد استنشاقی دارند یا به آن‌ها وابسته‌اند، پیچیده و مستلزم یک رویکرد جامع و چند جانبه است. پزشکان عمومی، معلمان، مشاوران مدرسه و والدین می‌توانند نقش اساسی در ارزیابی و تشخیص این مشکل در نوجوانان داشته باشند و آن‌ها را برای مراجعه به مراکز تخصصی ترک اعتیاد راهنمایی و یاری کنند. ترک مواد استنشاقی نیاز به حمایت های روانی و جسمانی دارد و حتما باید تحت نظر مشاوران روان شناسی و روان پزشکی انجام بگیرد.

        آموزش مراقبت از سلامتی و خطرات و عواقب مصرف مواد در دوره نوجوانی از اهمیت به‌سزایی برخوردار است که ممکن است با سایر مشاوره‌ها، مثل مشاوره برای چگونه گذراندن اوقات فراغت همراه شود. آموزش مهارت‌های زندگی و نحوه مقابله با استرس‌ها نیز نقش مهمی در پیشگیری از ابتلا به سوء مصرف مواد دارد. پلیس برای کنترل و همچنین افزایش سطح آگاهی شهروندان نسبت به آثار سوء مصرف این مواد، اقدام به اجرای طرح­های متعدد آموزش همگانی به صورت اعزام کارشناس پلیس برای سخنرانی به مجموعه­ها به ویژه دبیرستان ها، اداره های دولتی و ... و برگزاری نمایشگاه های تخصصی و توزیع دفترک­ها و لوح های فشرده آموزشی کرده است.

    کلیدواژه‌ها: مواد استنشاقی، تولوئن، متیل کلروفرم، نیتروز اکساید، نیتریت.

    منابع

    اسداللهى، عبدالرحيم؛ براتوند، محمود. حسینی، سید حسین (1391) ﺑﺮرﺳﯽ ﺳﻮء ﻣﺼﺮف ﻣﻮاد اﺳﺘﻨﺸﺎﻗﯽ و ﺣﻼلﻫﺎی ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽدر ﻣﺮدان ﺑﺰﻫﮑﺎر زﻧﺪانﻫﺎی اﻫﻮاز، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ داﻧﺶ اﻧﺘﻈﺎﻣﯽ ﺧﻮزﺳﺘﺎن (1)1: 7-20.

    ‌میلر، ریچارد لارنس (1393)، دانشنامه داروهای اعتیادآور، ترجمه سید امیر اقوایی، تهران، انتشارات ناجی نشر.

    واژه یاب آنلاین، لغت نامه دهخدا و فرهنگ فارسی معین بازیابی شده در تاریخ 20/6/1399 از

    http://www.vajehyab.com/dehkhoda/ استنشاق

    http://www.vajehyab.com/dehkhoda/ سوء

    Baydala, L. (2010), Canadian Paediatric Society, Inhalant abuse, First Nations, Inuit and Métis Health Committee. Paediatr Child Health, 15(7):443-448.

    Christopher M. Filley, MD, William Halliday, MD, B. K. Kleinschmidt-Demasters, MD,(2004), The Effects of Toluene on the Central Nervous System, Journal of Neuropathology & Experimental Neurology 63: 1–12 .

    European Monitoring Center for Drug And Drug Addiction (EMCDDA) (2015, January), Volatile substances drug profile, Retrieved from : http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/volatile on 2019/10/12.

    Garland EL, Howard MO, Perron BE (2009) "Nitrous oxide inhalation among adolescents: prevalence, correlates, and co-occurrence with volatile solvent inhalation". J Psychoactive Drugs. 41 (4): 337–347.

    National Institute on Drug Abuse (NIDA) (2012, July 1) Inhalants, Retrieved from: https://www.drugabuse.gov/publications/research-reports/inhalants.

    Wu, L.-T. , Howard, M. O. (2007), ‘Psychiatric disorders in inhalant users: Results from The national epidemiologic survey on alcohol and related conditions’, Drug and Alcohol Dependence 88:146–155.

    منابع بیشتر برای مطالعه

    Committee on Native American Child Health، American Academy of Pediatrics, (2007), “Inhalant Abuse” 119, 5, 1009-20.

    Lockwood, B., (1996), Poppers: Volatile nitrite inhalants, The Pharmaceutical Journal, 257(3):154–155.

     

     



    [1] National Institute on Drug Abuse (NIDA)

    [2] European Monitoring Center Drug and Drug Addiction (EMCDDA)

    [3] Wu & Howard

    [4] Miller

    [5] Toluene

    [6] Nitrous Oxide

    [7] Alkyl Nitrites

    [8] LPG

    [9] Freon

    [10] Toloen

    [11] Christopher et al

    [12] Mothballs

    [13] Para-Dichlorobenzene

    [14] Methyl Chloroform

    [15] Trichloroethane, Tce

    [16] Diethyl Ether

    [17] Garland, Howard and Perron

    [18] Isobutyl nitrite

    [19] Amyl nitrite

    [20] Baydala

نظر شما