You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  •  

    گیاهان روانگردان ـ   psychoactive plants

    تعریف: روانگردان، به دسته‌ای از ترکیبات شیمیایی گفته می‌شود که موجب تأثیر بر مغز و سلسله اعصاب می‌شوند و آگاهی و روان فرد را تغییر می‌دهند. این ترکیبات با اتصال به گیرنده‌های سروتونین تاثیر خود را نمایان می‌کنند (آقاجانیان و مارک[1]، 17:1999). گیاهان روانگردان، گیاهانی هستند که حاوی مواد روانگران هستند و مصرف آن‌ها باعث تغییر شناخت و ادراک فرد می‌شوند (شالتس[2]، 5:1976).

    منابع طبیعی مواد توهم زا

     مواد توهم زای طبیعی، از گیاهان، بوته‌ها، قارچ‌ها یا گل‌ها به‌دست می‌آیند. بعضی از این گیاهان، به‌طور مستقیم مصرف می‌شوند و از برخی از آن‌ها نیز مواد توهم‌زا تهیه و سپس مصرف می‌شود. یک دسته معروف از این مواد توهم‌زا، فرآورده‌های گیاه شاهدانه هستند؛ که عبارت اند از: حشیش، بنگ، گراس (ماری‌جوانا) و روغن حشیش (احتشامی، 1385: 44).‌ از قارچ گندم چاودار[3]، که ارگوت[4] نامیده می‌شود نیز، ماده توهم‌زای دیگری درست می‌کنند که با نام ال.اس.دی[5]، در بازار مصرف وجود دارد (کاکویی، 1385: 132)؛ علاوه بر این گیاهان توهم‌زا، گیاهان دیگری نیز وجود دارند که یا مصرف مستقیم آن‌ها ایجاد توهم می‌کند یا موادی که از آن‌ها تهیه می‌شود ایجاد توهم می­کنند.

    قارچ‌های جادویی[6]: قارچ‌های چتری حاوی ماده توهم‌زای سیلوسیبین[7] و سیلوسین[8] هستند. آزتک‌ها[9] که از تمدن‌های قدیمی مکزیک بوده‌اند، این قارچ‌ها را «گوشت خدایان»[10] نامیده‌اند (کاکویی، 131:1385). در شکل 1 نمونه ای از این قارچ ها نشان داده شده است.

    Description: Description: https://newsmedia.tasnimnews.com/Tasnim/Uploaded/Image/1396/07/22/13960722164742476122229710.jpeg

    شکل. 1 قارچ های توهم زا

        این قارچ ها به صورت تازه یا خشک شده به عنوان مواد روانگردان جدید به فروش می­رسد. سیلوسیبین کریستال بی‌رنگ است که به شکل کپسول‌های رنگارنگ عرضه می‌شود (کاکویی، 132:1385). قارچ‌های حاوی این ماده نیز به صورت خام، پخته، یا دم کرده در مشروبات الکلی، بلعیده می‌شود (دفتر مقابله با جرم و مواد مخدر سازمان ملل، 1390: 73). همچنین اسپورهای[11] این قارچ ها به همراه شن یا به صورت سوسپانسیون[12] در یک سرنگ استریل به صورت مستقیم عرضه می­شوند که با قراردادن آن‌ها در مجاورت آب و یک بستر مناسب، پس از چند روز شروع به سبز شدن کرده و به صورت قارچ های کوچک در می­آیند (مات، مارلو و فورمن[13]، 2009: 3). توانایی روانگردانی این قارچ‌ها تا حد زیادی به نوع ، قسمت های مورد استفاده، محل و شرایط رشد و همچنین سن آن‌ها بستگی دارد. کمترین میزان لازم برای ایجاد اثرات روانگردانی دلخواه، یک گرم قارچ خشک شده یا ده گرم قارچ جادویی تازه است (فنگ[14] و همکاران، 25:2017) .

     

    شکل. 2 ساختار شیمیایی سرتونین، سیلوسیبین و سیلوسین

        سیلوسیبین و سیلوسین، جزو دسته ایندول الکیل آمین[15] ها یا تری‌پتامین[16] ها به شمار می­روند. سیلوسیبین در بدن به سیلوسین هیدرولیز تبدیل می‌شود که ساختاری شبیه به سروتونین[17] دارد و تمایل زیادی به گیرنده‌های سروتونین 5HT2A نشان می­دهد. ساختار سیلوسیبین، سیلوسین و سروتونین در شکل 2 نشان داده شده است. افراد ممکن است پس از مصرف، احساس آرامش، گیجی، سرخوشی، اختلال دید، هذیان یا توهم را تجربه کنند. سایر اثرات نامطلوب شامل بیقراری، اضطراب و عدم درک درست از زمان و فضا است (مرکز اروپایی رصد مواد مخدر و اعتیاد به مواد مخدر، 2018). قابل ذکر است که در ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر پرورش، خرید و فروش و مصرف قارچ های جادویی غیرقانونی است.

    کاکتوس پیوت (لوفوفورا ویلیامسی)[18] : یک کاکتوس کوچک و بدون تیغ و اغلب گرد است که ماده اصلی آن -یعنی مسکالین[19]- از مواد توهم‌زا است. بومیان شمال مکزیک و جنوب‌غربی آمریکا، از این کاکتوس در آیین‌های مذهبی خود استفاده می‌کنند و آن را کاکتوس الهی یا مقدس می­نامند. بخش فوقانی کاکتوس، که بالای سطح زمین قرار می‌گیرد و به آن تاج کاکتوس می‌گویند، از قسمت‌های دکمه مانند نامتقارنی تشکیل شده است که آن‌ها را از ریشه جدا کرده و سپس خشک می‌کنند. معمولا این دکمه‌ها جویده یا در آب خیسانده و مصرف می­شوند. بیش از 60 ماده متفاوت دیگر به غیر از مسکالین در پیوت وجود دارد که ممکن است در ایجاد اثرات این گیاه دخیل باشند. مسکالین علاوه بر این که به صورت طبیعی از این قارچ‌ها به‌دست می‌آید، از طریق مصنوعی هم تهیه می‌شود. مسکالین به خانواده فنتیل آمین‌ها تعلق دارد (3و4و5- تری اتوکسی β-فنیل اتیل آمین) و ساختار آن در شکل 4 نشان داده شده است.

    Description: Description: نتیجه تصویری برای پیوت 

    کاکتوس پیوت                                             ساختار شیمیایی مسکالین

        30  تا 60 دقیقه پس از خوردن کاکتوس پیوت، اثرات جسمانی ناخوشایند آن مثل تهوع، استفراغ، چنگه‌های شکمی، لرز یا گرگرفتگی، رعشه، سردرد، نیاز به دفع ادرار، درد قفسه سینه، بی قراری و گشادی مردمک چشم ها شروع می­شوند. مرحله دوم، با از بین رفتن ناراحتی‌های مرحله اول چند ساعت پس از خوردن پیوت شروع می­شود. احساس سرخوشی، شادی و وجد زیاد، احساس رؤیای توهم و هذیان عظمت (احساس توانایی‌های ابر انسانی)، مواردی هستند که مصرف کنندگان در توصیف اثرات مسکالین به آن اشاره می­کنند. اثرات مسکالین مشابه ال. اس. دی و سیلوسین و سیلوسیبین است؛ اما شروع آن کندتر است و بیشتر طول می­کشد (12 ساعت یا بیشتر). شکل‌های غیرقانونی مسکالین عبارت اند از: ماده خشک و قاچ شده به شکل دکمه، کاکتوس دکمه‌ای درون کپسول، پودر مسکالین در کپسول‌ها یا به شکل قرص (دفتر مقابله با جرم و مواد مخدر سازمان ملل، 1390: 72).

    مریم گلی، سالویا[20]: گیاهی چندساله، علفی، ریشه راست، دارای انشعاب‌های فراوان ساقه با ارتفاع 80-50 سانتی‌متر است. این گیاه که به مریم چمنی هم معروف است، در زمین‌های خیلی خاص و مرغوب مثل زمین‌های شمال کشور، رشد می‌کند. زیستگاه بومی این گیاه، در جنگل‌های ابری مکزیک است و برای صدها سال‌، توسط کاهن‌های محلی مازاتک[21] در طول جلسات درمان معنوی، استفاده می‌شده است. در طب سنتی نیز، در دوزهای پایین برای درمان بیماری‌هایی از جمله اسهال، کم خونی، سردرد و رماتیسم استفاده می‌شود. برگ های گیاه سالویا دارای ماده ای روانگردان به نام سالوینورین[22] A است که وقتی خورده یا کشیده می­شود، حالتی رؤیا گونه شبیه به اثر توهم زای ال.اس.دی یا مسکالین ایجاد می­کند. نام های خیابانی آن سالویا، سالی دی، نعناع جادویی و فرزانه جادوگران است (ببو، کردی و بویر[23]، 2008: 46).

                  

     

     

     

     

     

     

     

     


    گیاه مریم گلی                                                     ساختار سلوینورین A

     

    گیاهان حاوی تری پتامین‌ها: تری پتامین‌ها به طور طبیعی در گیاهان و قارچ‌ها یا حیوانات مختلف وجود دارند و از قدیم‌الایام به‌عنوان انفیه یا نوشیدنی‌های توهم‌زا، استفاده می‌شده‌اند. مشتقات «دی متیل تریپتامین»[24] و «دی اتیل تریپتامین»[25]، مواد توهم‌زایی هستند که به صورت پودر متبلور یا مایع، به همراه توتون یا جعفری یا ماری‌جوانا تدخین می‌شوند (کاکویی، 184:1385). شکل‌های غیرقانونی آن، جامد قهوه‌ای روشن (گیاه مطبوخ)، پودر، مایع روغنی، قرص و کپسول است (دفتر مقابله با جرم و مواد مخدر سازمان ملل، 1390: 75). حدود 300 نوع از گونه اقاقیا وجود دارد. از دو گونه اقاقیا به‌نام‌های اقاقیای سنگالی و اقاقیای سیلانی، صمغ ‏عربی تهیه می‌شود که حاوی مقادیر زیادی از دی‌متیل تری‌پتامین است (سایت رادیوم بلوسکی[26]، 1392)‏.

    Description: Description: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Acacia_dealbata.jpg/220px-Acacia_dealbata.jpg

    گیاه اقاقیا حاوی دی‌متیل تری‌پتامین

    گیاه داتورا

    داتورا (جیمسون وید)[27]، یک گیاه علفی یک ساله‌ با گلهای سفید تا بنفش است. این گیاه به احتمال زیاد بومی شمال شرقی آمریکای شمالی است و از آنجا به دیگر مناطق آمریکا، اروپا و سایر مناطق دنیا وارد شده‌است. داتورا در زمین‌های بایر، کنار جاده و نزدیک مناطق مسکونی در ارتفاعات کم تا نسبتاً زیاد در بیشتر مناطق معتدل و نیمه حاره نیمکره شمالی یافت می‌شود. برگ ها و دانه های این گیاه حاوی ماده سمی داتورین است. داتورین[28] از سه آلکالویید آتروپین[29]، هیوسیامین[30] و اسکوپولامین[31] تشکیل یافته‌است که مقدار آن ها در گونه های مختلف داتورا متفاوت است. مصرف این گیاه سبب ایجاد توهم دیداری و هذیان می­شود. مصرف بدون دقت این گیاه سمی می­تواند سبب مسمومیت و حتی مرگ شود (لی گراف[32] و همکاران، 261:2016).

    Description: Description: نتیجه تصویری برای داتورا

    گیاه داتورا

    گیاه کراتوم

    کراتوم[33]، حاوی آلکالوییدهای زیادی شامل میتراژنین[34] میترافیلین[35] و هیدروکسی میتراژنین است. این گیاه به طور سنتی در مالزی و تایلند توسط کارگران و کشاورزان به منظور افزایش انرژی استفاده می‌شود. شیوه مصرف برگ های تازه کراتوم به صورت جویدن است؛ در حالی که پودر آن اغلب بلعیده یا در داخل چای جوشانده می‌شود. برگ های خشک شده به ندرت از طریق تدخین مصرف می‌شوند. این گیاه محرک سیستم عصبی مرکزی است. در حالی که در مقادیر پایین اثر محرک دارد و برای رفع خستگی ناشی از کار در طول روز مصرف می­شود، مقادیر بالای آن می‌تواند اثرات آرام بخش مخدری داشته باشد. برخی از افراد برای درمان اعتیاد خود، به برگ کراتوم (به صورت چایی، قرص، کپسول یا قطره و عصاره) روی می‌آورند به این امید که ترک اعتیاد راحت‌تر و سریع‌تری را تجربه کنند. در ایران نیز کراتوم به عنوان داروی گیاهی ترک اعتیاد تبلیغ و فروخته می­شود؛ اما حقیقت آن است که این گیاه نه تنها داروی مطمئنی برای ترک اعتیاد نیست، بلکه فرد مصرف کننده را با مشکلات و عوارض دیگری نیز روبرو خواهد کرد (وارنر، کافمن و گراندمن[36]، 27:2016).

     

    گیاه کراتوم

    گیاه خات

    درختچه خات (کاتا ادولیس)[37] گیاه بومی شرق آفریقا و شبه جزایر عربی است. جویدن خات از گذشته در کشورهای این مناطق مرسوم بوده است. اثرات روانگردانی خات در نتیجه انتشار آلکالوئیدهای کاتینون[38] و کاتین[39] پس از جویدن آن به اثبات رسیده است.

        مصرف خات به صورت جویدن، منجر به جذب مواد موثر آن با میزان اثری تفریباً برابر با 5 میلی گرم آمفتامین[40] می‌شود. اثرات دارویی خات شبیه به مصرف آمفتامین بوده و شامل افزایش هوشیاری، شادی و سرخوشی، افزایش دمای بدن، بی اشتهایی، افزایش سرعت تنفس، ضربان قلب و فشار خون است (برنارد[41] و همکاران، 1:2011).

     

    ساختار کاتینون                                   درختچه خات

     

        مصرف این مواد به قشر خاصی اختصاص ندارد و می‌تواند هر فردی را در دام خود گرفتار کند. معمولاً افراد افسرده و ناراحت به سوی این مواد گرایش پیدا می‌کنند. آمار رسمی از میزان شیوع مصرف گیاهان روانگردان در ایران منتشر نشده است؛ ولی گزارش های پلیس نشان می­دهد که انواع مختلفی از این گیاهان به ویژه قارچ های جادویی در بازار مواد مخدر ایران به فروش می­رسد. این گیاهان در دسته مواد روانگردان جدید قرار می­گیرند و علی رغم نقص قانونی در زمینه منع خرید و فروش و مصرف این مواد در ایران، پلیس مبارزه با مواد مخدر به منظور حفظ سلامت جوانان و جلوگیری از شیوع مصرف این گیاهان، با ورود این مواد به ایران و پرورش و توزیع آن‌ها مقابله می­کند؛ چراکه بسیاری از جوانان با ناآگاهی از اثرات مصرف این گیاهان و تحت تأثیر تبلیغاتی که مصرف این گیاهان را بی خطر معرفی می­کنند، اقدام به مصرف این گیاهان توهم زا می­کنند. تشخیص و درمان سوء مصرف این مخدرهاي نوظهور، چالش هاي متعددي را براي مسئولان نظام بهداشت و سلامت ایجاد کرده است. تشخیص مسمومیت با این مخدرهاي جدید به سادگی امکان پذیر نیست؛ چرا که بیشتر این مواد با روش های آزمایشگاهی رایج و معمول قابل تشخیص نیستند. اگر چه این مواد نوظهور در میان قشر جوان محبوبیت فراوانی دارد، اما میزان آگاهی بخشی در برابر این حجم از تنوع و تبلیغ، بسیار کم است و برای مقابله با پیشرفت این معضل و کاهش محبوبیت این مواد، باید آگاهی بخشی در خصوص آثار مخرب مصرف آن‌ها در سطح تمام نهادها و به ویژه سازمان هایی چون آموزش و پرورش و رسانه ها گسترش یابد. پلیس برای کنترل و همچنین افزایش سطح آگاهی شهروندان نسبت به آثار سوء مصرف گیاهان روانگردان، اقدام به اجرای طرح­های متعدد آموزش همگانی به صورت اعزام کارشناس پلیس برای سخنرانی به مجموعه­ها به ویژه دبیرستان ها، اداره های دولتی و ... و برگزاری نمایشگاه های تخصصی و توزیع دفترک­ها و لوح های فشرده آموزشی کرده است.

    کلیدواژه‌ها: مسکالین، پیوت، قارچ جادویی، سالویا.

    منابع

    احتشامی، علی (1385)، کلیات و طبقه‌بندی مواد مخدر؛ تهران: دانشگاه علوم انتظامی.

    کاکویی، عیسی (1385) گامی در شناخت مواد مخدر و روانگردان؛ تهران: دانشگاه علوم انتظامی.

    دفتر مقابله با جرم و مواد مخدر سازمان ملل (1390) اصطلاحات و اطلاعات مواد مخدر؛ ترجمه حسین نوری‌نژاد، تهران: دفتر تحقیقات کاربردی پلیس مبارزه با مواد مخدر.

    Aghajanian, G., Marek, G. (1999) Serotonin and Hallucinogens. Neuropsychopharmacol, 21: 16–23, https://doi.org/10.1016/S0893-133X(98)00135-3.

    Babu KM, McCurdy CR, Boyer EW. (2008) Opioid receptors and legal highs: salvia divinorum and Kratom. Clin Tox, 46:146-152.

     Bernhard H.; Bajo, M. T., Wildenberg V. D., Wery P. M., Ruiz, Manuel J.; Colzato, Lorenza S. (2011) "Long-term effects of chronic khat use: impaired inhibitory control". Frontiers in Psychology. Frontiers in cognition. 1: 219. doi:10.3389/fpsyg.2010.00219.

    European monitoring centre for drugs and drug addiction, (2018) Hallucinogenic mushrooms drug profile, Available at: http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/mushrooms Available at July 2019.

    Feng L.Y., Battulga, A., Han, E., Chun , H., Li, J.H., (2017), New psychoactive substances of natural origin: A brief review, journal of food and drug analysis, 25:461-471.

    Le Garff, E., Delannoy, Y., Mesli, V., Hedouin, V., Tournel, G., (2016), Forensic features of a fatal Datura poisoning case during a robbery, Forensic Science International , 261:17-21.

    Lott JP, Marlowe DB, Forman RF. (2009) Availability of websites offering to sell psilocybin spores and psilocybin. J Psychoactive Drugs 41(3) 305–7.

    Shultes, Richard Evans; (1976) Hallucinogenic Plants; New York: Golden Press; Scanning and html by loplop, Aug '99 Maintained by Erowid.org; Retrieved from: https://www.erowid.org/library/books_online/golden_guide/g01-10.shtml.

    Warner ML, Kaufman NC, Grundmann O (2016) "The pharmacology and toxicology of kratom: from traditional herb to drug of abuse". Int. J. Legal Med. (Review) 130 (1): 27–38.

    Williams, S. (2009) Jesus and the Magic Mushroom. Published by Lulu.com. ISBN 9780578020723, page 13:18.

    http://rhodium.blogsky.com/1392/07/09/post-497/List-of-Acacia-species-known-to-contain-psychoactive-alkaloids-IN-IRAN.

    منابع بیشتر برای مطالعه

    Ratsch, C., (2005), The Encyclopedia of Psychoactive Plants: Ethnopharmacology and Its Applications, Park Street Press, ISBN-10: 0892819782.



    [1] Aghajanian & Marek

    [2] Shultes

    [3]گیاهی است از خانواده ی گندمیان که بسیار شبیه گندم و جو دوسر به نظر می رسد، به رنگ خاکی تیره دیده می‌شود و پوسته ندارد. چاودار یکی از 5 غلات پر مصرف دنیا محسوب می‌شود

    [4] Ergot

    [5] Lysergic acid diethylamide (LSD)

    [6] Magic Mushroom

    [7] Psilocybin

    [8] Psilocin

    [9] Aztecs

    teonanácatl [10] (به معنای «گوشت خدایان») ترکیبی از دو واژهٔ teó به معنای خدا و nanácatl به معنای قارچ در زبان ناهواتل.

    [11] spore

    [12] suspension

    [13] Lott, Marlowe and Forman

    [14] Feng

    [15]Indole alkyl amine

    [16] Tryptamine

    [17] Serotonin

    [18] Lophophora williamsii (Peyote)

    [19] Mescaline

    [20]Salvia

    [21]Mazatec

    [22] Salvinorin

    [23] Babu, McCurdy and Boyer

    [24] Dimethyltryptamine

    [25] Diethyltryptamine

    [26] Rhodium.blogsky.com

    [27] Jimsonweed

    [28] Daturin

    [29] Atropine

    [30] Hyoscyamine

    [31] Scopolamine

    [32] Le Garff

    [33] Kratom

    [34] Mitragenin

    [35] Mitraphylline

    [36] Warner, Kaufman, Grundmann

    [37] Catha Edulis

    [38] Cathinon

    [39] Cathine

    [40] Amphetamine

    [41] Bernhard

نظر شما