You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • اقتصاد سياه     Black Economy/Black Market

    اقتصاد سیاه عبارت است از ،فعالیت های اقتصادی« به صورت غير رسمي و غير قانوني» یا بازار کالا و خدماتی که در حیطۀ قانون و نظارت قانونی یک کشور، به‌خصوص قوانین مالیاتی، قرار نگیرد یا به‌صورت رسمی ثبت نگردد (1).

    در هر اقتصادی متناسب با نوع قانون وحکومت آن جامعه، برخی فعالیت­ها مشروع شناخته شده و برخی دیگر نامشروع هستند. فعالیت­هایی که در قالب قانون یک کشور قرار نگیرند، مفهوم اقتصاد سیاه یا اقتصاد زیرزمینی (2)به آن اطلاق می­گردد. 

    در مفهوم، اقتصاد سیاه عبارت است از بخشی از فعالیت اقتصادی که خارج از نظارت دولت و نظام مالیاتی قرار می‌گیرد. فرار مالیاتی، تقلب در پرداخت عوارض گمرکی و هزینۀ تأمین اجتماعی، فروش محصولات غیراستاندارد و عدم رعایت حقوق مالکیت معنوی (حق انحصاری تکثیر)، جرایم سازمان یافته مانند پول‌شویی، قاچاق، رشوه‌خواری، کلاهبرداری‌های اقتصادی، اختلاس، تهیه و مبادلۀ مواد مخدر، مشروبات الکلی و سلاح­های گرم، پول تقلبی و برخی مبادلات پول و ارز... مثال‌هایی از اقتصاد سیاه‌اند.

    به طور کلی ابعاد اقتصاد سیاه شامل پنج فعالیت زیر است: 1) جنایی و جرم (3)  2) اقتصاد غیرقانونی (4)  3) اقتصاد گزارش­نشده (5) 4)  اقتصاد ثبت نشده (6) 5)  اقتصاد غیررسمی (7) می باشد.

    دلایل ایجاد اقتصاد سیاه:

    دلایل ایجاد، گسترش و فعالیت در بخش اقتصاد سیاه به چهار عامل: نهادی و ساختاری، اقتصادی، جغرافیایی و فرهنگی قابل تقسیم است.

    1-      عوامل نهادی و ساختاری: ضعف ساختارهای قانونی، نظام مالیاتی ضعیف و ناکارآمد، ناکارایی نظارت دولتی و اجتماعی (در بخشی فشار قانونی و در بخش دیگر نبود نظارت کافی)، عدم تعریف دقیق حقوق مالکیت، عدم حفاظت از حقوق مالکیت، وجود ریسک و نااطمینانی بالا در اقتصاد به‌خصوص در بخش تولید، فساد اداری و اقتصادی (ضعف شاخص های حکمرانی خوب)، عدم شفافیت اطلاعات، نامتقارن بودن اطلاعات، اقتصاد مبتنی بر رانت، بالا بودن هزینه‌ی مبادله در بخش رسمی اقتصاد.

    2-      عوامل اقتصادی:فقر، بیکاری، ضعف ­شاخص­های فضای کسب‌وکار، تورم، موانع و محدودیت­های تجاری و ارزی، مالیات¬ها، عوارض و تعرفه­های گمرکی، پایین بودن درجۀ باز بودن اقتصاد، تحریم اقتصادی، شکاف طبقاتی و نابرابری درآمدی و ثروت، نابرابری امکانات دولتی خصوصاً نابرابری جغرافیایی، انحصارات و پایین بودن رقابت‌پذیری در اقتصاد، ضعف استانداردها و سهمیه‌بندی­ها، بی‌انضباطی مالی و حجم گستردۀ ‌دولت، بی ثباتی مالی، دستوری بودن نرخ بهره، قیمت­ها، دستمزدها و تا حدودی نرخ ارز.

    3-      عوامل جغرافیایی:گسترده بودن مرزهای ایران، همسایگی با کشوری که بزرگ­ترین تولیدکننده‌ی مواد مخدر است، ناامن بودن اوضاع سیاسی در کشورهای همسایه، فقر و بیکاری گسترده در مناطق مرزی ایران.

    4-      عوامل فرهنگی: نوع نگرش یک ملت به قانون و احترام به قانون، که در طول زمان در یک جامعه شکل می­گیرد از عوامل فرهنگی مؤثر بر حجم بخش غیررسمی است. گسترده بودن فساد و نقض قانون در بین مقامات رسمی و دولتی، شکسته شدن قبح جرم های اقتصادی در جامعه (مانند اختلاس، دزدی از بیت‌المال و عدم پرداخت مالیات در ایران)، عدم کاربرد عقلانیت ابزاری کارگزاران اقتصادی به دلیل شرایط خاص حاکم بر جامعه، عدم اعتماد فعالان اقتصادی به قانون، مجری و ناظر قانون، پایین بودن سرمایۀ اجتماعی (تخریب تدریجی نهادهای اقتصادی و اجتماعی سالم) (8).

    تأثیر اقتصاد سیاه زمانی حادتر می­گردد که اقتصاد سیاه با سرعت بیشتری نسبت به اقتصاد رسمی رشد کند؛ زیرا کارگزاران بخش غیررسمی از امکانات دولتی و عمومی استفاده می­نمایند، اما مالیات پرداخت نمی-کنند و در بلندمدت مطمئناً می­توان بخشی از کسری بودجه‌ی دولت را به این بخش نسبت داد.از سوی دیگر وجود بخش قابل توجهی از فعالیت­های اقتصادی، که در محاسبات ملی وارد نمی­شوند، می­تواند باعث انحراف در سیاست گذاری­های اقتصادی در سطح کلان گردد و کارایی سیاست ها را شدیداً کاهش دهد.

    اقتصاددانان نهادگرا وجود محدودیت های رسمی، قوانین گسترده و دست و پاگیر، تغییر مکرر قوانین، نبود نهادهای کارا به منظور تعریف حقوق مالکیت را که منجر به تبدیل سرمایۀ مردۀ طبقات پایین به سرمایۀ مولد و زنده خواهد شد، عامل اصلی گسترش اقتصاد سیاه (غیر رسمی) می­دانند و پیشنهاد می¬کنند که نهادهای عرف (فرهنگ، آداب و رسوم، اخلاق و عقلانیت ابزاری) باید به نهادهای رسمی (قوانین کارا) تبدیل شوند تا کارگزاران ترغیب به فعالیت در بخش رسمی اقتصاد گردند. (9)

    درآمدي كه از روش­هاي غير­قانوني نظير قاچاق، بازار سياه، فرار از ماليات، نقض كردن قوانين و مقررات و كنترل هاي دولتي و ديگر عمليات مخفي به دست می­آید، در واقع انگيزه­اي براي روي آوردن به اقتصاد سياه است (10).

    کلید واژه ها

    اقتصاد پنهان، اقتصادغیررسمی، اقتصادنامشهود، اقتصاد سیاه، اقتصاد زیرزمینی، اقتصاد موازی.

    ارجاعات

    1-      اقتصاد پنهان. معاونت پژوهش و آمار و اطلاعات ستاد مركزي مبارزه با قاچاق كالا و ارز رياست جمهوري، 1388،ص19.

    2-      Underground economy

    3-      Criminalacts

    4-      illegal economy

    5-      unreported economy

    6-      unrecorded economy

    7-      informal economy

    8-      http://www.investopedia.com/terms/b/black-economy.asp

    9-      جلیلی کامجو، سید پرویز. تأثیر نامطلوب اقتصاد سیاه بر اصول اقتصاد مقاومتی « www.borhan.ir»

    10-   عرب زاده، يزدي. اقتصاد سياه در ايران. تهران: انتشارات ﻤٶسسۀ تحقيقات و توسعه علوم انساني، 1384.

     

نظر شما