You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • رانت        Rant

    رانت عبارت است از هرگونه كسب درآمدی که به واسطۀ امتيازات انحصاري، مجوزها و سهميه ها، با استفاده از نفوذ سیاسی و اقتصادی و از طریق روابط و به صورت غیر قانونی  به دست می ­آید و در علم اقتصاد به آن رانت اقتصادي نيز مي­ گويند(1).

    رانت در مفهوم خاص به معناي «بهرۀ مالكانه» است؛ اما مفهوم اقتصادي آن بسيار گسترده تر از تعريف لغوي آن است. در اقتصاد، رانت درآمدی است که بی‌تلاش به دست می‌آید و در برابر مفاهیمی چون مزد و سود به کار می‌رود که برآیند کوشش و فعالیت اقتصادی هستند.برخي رانت را دريافتي مازاد بر هزينه فرصت، تعريف مي كنند.

    در رويكرد نظريه انتخاب عمومي، رانت به درآمد حاصل از هرنوع امتياز يا حقوق اقتصادي ويژه­اي گفته مي شود كه افراد وگروه هاي همسو، ذي نفوذ، به صورت قانوني از طريق تحت تأثیر قرار دادن سياستمداران، قانون گذاران يا مجريان به دست مي ­آورند.

    در واقع رانت نوعي مازاد يا سود غير توليدي است كه به دنبال كميابي هاي طبيعي يا ساختگي (مصنوعي) فراهم مي­ شود، به نحوي­كه اين سود غير توليدي بيش از مقداري كه براي به كارگيري يك عامل توليدي لازم است به دست مي ­آيد. به گونه ­اي كه اگر اين مقدار مازاد نيز از عامل توليد گرفته شود، ممكن است هنوزهم انگيزه فعاليت و توليد وجود داشته باشد. اين سود غير توليدي، خارج ار فرايند توليد اقتصادي است، كه مستلزم به مخاطره گذاشتن سرمايه و كوشش فردي است. ودرنتيجه، بهبود فرايند مديريت، خلاقيت و نوآوري، افزايش بهره وري و كارايي سازماني حاصل نشده است (2).

    رانت، فرصت غير متعارفي است كه در اختيار افراد يا گروه هاي خاصي قرار مي­ گيرد و به آنها امكان مي­دهد فايده هاي غير مرسوم و غير عادي ببرند و از موقعيت ويژه اي در اجتماع برخوردار شوند. به عبارت ديگر، رانت، فرآيندي است كه طيّ آن، يك شخص يا گروه، صاحب اطلاعات، فرصت­ها و امتيازاتي مي­شوند كه ديگران از آن بي­ بهره اند و به دنبال تصاحب اين فرصت­ها، به سرمايه­ هاي مالي و موقعيت­هاي ممتاز سياسي، اجتماعي و فرهنگي دست مي­ يابند(3)؛ در رانت، نوعي ارتكاب به فساد نهفته است.

    ديويد پيرس، (4 ) رانت را اين گونه تعريف مي­كند: «رانت پرداختي در ازاي يك عامل توليد است كه از ميزان لازم براي حفظ وضعيت كاربرد فعلي آن بيشتر است ( فساد مالي و اقتصادي، بررسي علل و ريشه ها ص34). به طور كلي، رانت در اصطلاح به معني درآمدي است كه بدون تلاش به دست مي­آيد و در برابر مفاهيمي همچون: مزد و سود كه نتيجه تلاش و فعاليت اقتصادي است، به كار مي­رود(5)

    رانت‌خواری پدیده‌ای است که آسیب‌های فراوان اجتماعی و اقتصادی فراوانی برای کشورها به وجود می‌آورد. بنابرنظر اقتصاددانان، درآمدهایی که خارج از فعالیت‌های مولد اقتصادی و با بهره‌گیری از قدرت و نفوذ سیاسی یا اقتصادی صورت می‌پذیرد همیشه به عنوان آفتی برای نظام اقتصادی هر کشوری حساب شده‌است. رانت خوارها با استفاده از نفوذ سیاسی و اقتصادی­شان یا از طریق آشنایانی که صاحب این نفوذ هستند به صورت غیرقانونی به منابع مالی دست پیدا می‌کنند و به کسب ثروت می‌پردازند. (6)

    انواع رانت و رانت خواری

    با توجه به منشاء ایجاد کننده و بر حسب زمينه ­ها و ابزارهايي كه فرصت رانت خواری را فراهم می­ سازد، انواع رانت و رانت خواري ها متفاوت هستند. از مهم­ترین آن می ­توان به رانت اقتصادي، رانت سياسي، رانت اطلاعاتی اشاره کرد.

    رانت اقتصادی، عدم بازرسی مستمر و فقدان نظارت همگانی موجب می ­شود برخی از دست اندرکاران حوزه ­های کلان و تصمیم گیرندۀ اقتصادی، مزایایی برای نزدیکان (فامیل و یا هم جناح خود) قائل شوند. رانت اطلاعات، بسياري از رانت خواري­ها به دليل دست­يابي به اطلاعاتي خاص از تصميم­گيري­ هاي دولتي است. دست­يابي به اين اطلاعات پيش از آگاه شدن از مردم عادي سبب مي­ شود عده­اي خاص ثروت­هاي كلاني را به آساني به دست آورند.

    اطلاع از تغيير قانوني خاص يا اطلاع از تصميم دولت به انجام يك فعاليت عمراني «مانند كشيدن جاده اي حياتي از يك منطقه باعث مي­شود تا فرد مطلع از اين موضوع به اقداماتی دست بزند كه در آينده اي بسيار نزديك براي وي سود كلاني داشته باشد.

    رانت سیاسی مشهورترین انواع رانت هاست. رانت سیاسی در واقع اعمال قدرت از طريق عدۀ محدودي بوده و احراز مقام ­ها و مناصب سياسي معمولاً از طريق وابستگي به قدرت حاکم ميسر است. نفوذ و قدرت سياسي، زمينه­اي خواهد بود تا دارندگان آن بتوانند از اين نفوذ براي كسب امتيازات اقتصادي استفاده كنند. رانت خواري قضايي، پاسخ­گو نبودن مسئولان دولتي در مقابل نهادهاي قضايي و تنبيهي و نيز برقراري ارتباط نزديك برخي صاحبان ثروت در بخش خصوصي با بخش قضايي باعث مي­شود تا از امتياز پاسخ­گو نبودن در برابر قانون بهره گيرند و به فعاليت­هاي غير قانوني و برخلاف مصلحت اجتماعي دست زنند و به نفع خويش از آن بهره گيرند.

     عوامل ایجاد و آثاررانت

    پارتي بازي، ارائه انحصاري کالاها، سپردن مسئولیت ­هاي مهم اقتصادي اجتماعي و سياسي به افراد کم ظرفيت و بي تعهّد، صدور مجوزهاي انحصاري براي فعاليت ­هاي اقتصادي و اجتماعي، عدم وجود نظارت دقيق بر عملکرد کار گزاران تنها بخشی از عوامل ایجاد رانت به شمار می آیند.

    وجود رانت در هرمحيطي پديد آورنده فساد­هاي مالي و اقتصادي است و هر جا رانت جويي و رانت خواري در ميان باشد رشوه خواري و مفاسد مالي نيز مطرح است. در واقع فساد مالي و اقتصادي و به ويژه  رشوه،  ريشه در ساختار رانتي جامعه دارد و همواره ارتباط مستقيم با آن دارد. در مقابل از آثار سوء رانت خواری بر اقتصاد کشور نیز می­توان به کاهش بهره وري و افزايش تورم،  ايجاد فساد، بيکاري، فقر و انحصار در جامعه ، از بين رفتن خلاقيت در جامعه، حذف وجدان کاري، دو قطبي شدن جامعه و تقسيم نامناسب درآمدها و در نهايت توسعۀ فقر و محروميت، بروز فساد گسترده و فروپاشي نظام سياسي اجتماعي يک حکومت اشاره کرد. (7)

    کلید واژه ها

    رانت، رانت خواری، فساد مالي، رانت اقتصادي، رانت سياسي، رانت اطلاعاتي.

    ارجاعات

    1-     واژه نامه اقتصاد پنهان.معاونت­ پژوهشي آمار و اطلاعات ستاد مركزي مبارزه با قاچاق كالا و ارز رياست جمهوري، 1388، ص68

    2-     حاجی‌یوسفی، امیرمحمد. دولت، نفت، و توسعۀ اقتصادی در ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۳۷.

    3-     صادقیان، غلام‌رضا. رانت‌خواران در كمين فرصت‌هاي انحصاري. كيهان، 16/5/1379

    4-David pearce

    5- حاجی یوسفی، امیر محمد.رانت، دولت رانتيريسم، فصلنامۀ اطلاعاتي سياسي ـ اقتصادي، ش25ومجموعه مقالات همايش سراسري رسانه تلويزيون و سكولاريسم /گروهي از پژوهشگران، مرکز پژوهش­های اسلامی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.(pajuhesh.irc.ir)

    6- بياباني، غلامحسين و سيد كمال هاديانفر. فرهنگ توصيفي علوم جنايي. نشر تأويل،1384، ص 314

    7- سلیمی، محمد. راهبرد­ها و راهکارهای جهاد اقتصادی. ناشرمرکز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما چاپ: زلال کوثر نوبت، چاپ اول، 1390.

     

نظر شما