You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان: خرده فرهنگ کج‌روی

    الف) معرف

    1. معادل انگلیسی:Deviant Subcultures 

    2. تعریف

    خرده فرهنگ به مجموعه‌ای از ارزشها، سلوکها، شیوه­های رفتار و طرز زندگی یک گروه اجتماعی اطلاق میشود که از فرهنگ مسلط جامعه مفروض متمایز ولی با آن مرتبط است. هر جامعه از اعضای خود انتظار دارد از ارزشها و هنجارها پیروی کنند، امّا همواره عدهای هستند که این ارزشها را زیر پا میگذارند. کسانی که با جامعه همنوا هستند را «بهنجار» و آنان که همنوایی ندارند «نابهنجار» میگویند. کجروی را می‌توان ناهم نوایی با مجموعة هنجارهای معینی تعریف کرد که شمار زیادی از افراد یک خردهفرهنگ پذیرفتهاند (آبرکرامبی و دیگران ، 1367: 76).

    ب) متن

    در جامعه شناسی بیشترین کاربرد خرده فرهنگ، مربوط به مطالعاتی است که در مورد گروه های نژادی، جوانان و انحرافات اجتماعی انجام می شود. در این نوع بررسی ها، خرده فرهنگ های هر کدام از این گروه ها به دقت بررسی می شود، زیرا اعضای هر یک از این خرده فرهنگها تمایل دارند گروه یا قوم خود را بهتر و بالاتر از دیگران بدانند یا اصطلاحاً «قوم مدار» باشند. مفهوم دیگری که در ارتباط با خرده فرهنگ مطرح است ضد فرهنگ است. ضد فرهنگ، خرده فرهنگی است که ارزشها و هنجارهای شیوه زندگی آن اساساً با فرهنگ حاکم در تضاد است. چنین گروهی آگاهانه برخی از مهم‌ترین هنجارهای جامعة بزرگتر را رد میکند (پورافکاری، 1389: 33).

    خرده فرهنگ «شیوة زندگی خاص یک گروه در فرهنگ بزرگ‌تر جامعه» است. در واقع، خرده فرهنگ شامل: راه و روش‌ها، بینش‌ها، ارزش‌ها و نحوة رفتاری است که در گروه‌های کوچک یک جامعه جریان دارد و موجب تفاوت‌های فکری و رفتاری آنها از یکدیگر می‌شود (کاوه، 1391: 152).

    بزهکاران دارای نگرش‌ها و ارزش‌های مشابه نگرش‌ها و ارزش‌های شهروندان پیرو قانون هستند، اما فنونی را فرا می‌گیرند که آنها را قادر می‌سازد تا این ارزش‌ها و نگرش‌ها را به طور موقت خنثی کنند و بین رفتار قانونی و رفتار بزهکارانه، حرکت نوسانی داشته باشند. بزهکاران از طریق تعامل با دیگران فنون مورد استفاده برای تضعیف نفوذ ارزش‌های اجتماعی را فرا می‌گیرند. خرده فرهنگ بزهکار که در قالب آن رفتار مجرمانه پیوسته مورد حمایت قرار می‌گیرد، حرکت نوسانی را در میان جوانان تقویت می‌کند. این خرده-فرهنگ را به عنوان پدیده‌ای نسبتاً نامنظم و فاقد مقررات با ارزش‌های رسمی می‌توان قلمداد کرد. در واقع این خرده فرهنگ به عنوان یک سنت شفاهی غیررسمی و نسبتاً بیان نشدنی معرفی شده است. اعضای خرده-فرهنگ مزبور، رفتار مورد تبعیت خود را از سر نخ‌ها یا نشانه‌های رفتاری هم قطاران خود استنباط می‌کنند (سیکس و ماتزا ، 1957).

    سایکس و ماتزا که به بررسی «خرده فرهنگ کجرو» پرداخته‌اند، اعتقاد دارند که بزهکاران به عنوان بخشی از فرهنگ هنجاری عمل می‌کنند و به ارزش‌ها و معیارهای آن اعتقاد دارند. آنها بر این عقیده‌اند که بزهکاری تنها زمانی اتفاق می‌افتد که ارزش‌های مقبول اجتماعی از طریق به کارگیری مجموعه معینی از توجیه‌های موجود برای رفتار غیر قانونی خنثی شود. بزهکاران معمولاً به مقررات جامعه اعتقاد دارند، اما فنون خاصی را فرا می گیرند تا خود را به طور موقت از بند قیود اخلاقی رها کنند.

     

    مهم‌ترین فنون خنثی سازی شامل موارد زیر است:

    1. انکار مسئولیت: گاهی اوقات بزهکاران ادعا می‌کنند که آنها در خصوص اَعمال غیر قانونی خود مقصر نیستند.

    2. انکار خسارت: بزهکاران از طریق انکار اشتباه بودن یک عمل، قادرند تا رفتار غیر قانونی خود را توجیه کنند.

    3. انکار قانونی: گاهی اوقات بزهکاران رفتار خود را با این استدلال توجیه می‌کنند که قربانی بزهکاری آنها «خود باعث این کار بوده است».

    4. سرزنشِ سرزنش کنندگان: بزهکاران دنیا را به عنوان مکانی در نظر می‌گیرند که قاعدۀ «برادر به برادر رحم نمی‌کند» برآن حاکم است. بزهکاران با تغییر جهت سرزنش به سوی دیگران، می‌توانند این احساس را که اعمال آنان اشتباه است از بین ببرند.

    5. بهانه قرار دادن وفاداری‌های بالاتر: وفاداری به دوستان یا خانواده را به عنوان علت رفتار خود ذکر کرده‌اند (هاجان ، 1994: 271).

    اهمیت خرده فرهنگ‌ها: توجه به خرده فرهنگ‌های یک کشور اعم از فرهنگ‌های قبیله‌ای، مذهبی، طبقه‌ای و کجروانه در جامعه شناسی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در حقیقت یکی از راه‌های شناخت فرهنگ یک کشور آشنایی دقیق با خرده فرهنگ‌ها یا فرهنگ‌های فرعی آن کشور است، زیرا درست است که آگاهی از تاریخ یک قوم و حوادثی که در طول قرون و اعصار بر آن قوم گذشته است لازمه و شرط عمده‌ای برای شناخت فرهنگ آن جامعه است، اما تاریخ تنها کلیات و حوادث عمده را در ارتباط با شناخت فرهنگ بازگو می‌کند، در حالی که تحقیق در خرده فرهنگ‌های یک ملت این امکان را فراهم می‌سازد که بتوانیم به عمق و کُنه خلقیات و روحیات آن ملت پی برده، کارکردهای آداب و رسوم و سنت‌ها را درک کرده و عناصر فرهنگ جامعه را نه از بالا بلکه از پایین، که به صورت «میکرو» باز شناخته و تعریف کنیم.

    کارکردهای خرده‌فرهنگ: بدیهی است، شکل‌گیری خرده‌فرهنگ‌ها کارکردهایی را به دنبال دارد. یکی از کارکردهای آنها را می‌توان به این شکل توضیح داد، که حضور خرده‌فرهنگ‌ها نشانه مبارزه گروه‌های جامعه برای کسب مشروعیت دربارۀ رفتار و شیوه‌های زندگی خود در برابر زمینه‌ای است که فرهنگ مسلط و عمومی جامعه ارائه می‌دهد که در بسیاری موارد می‌تواند مفید واقع شود (صدیق سروستانی، 1387: 45). مثلاً حفظ ارزش‌های فرهنگی و بومی ایران توسط ایرانیان ساکن سایر کشورها که برای تداوم و بقای فرهنگ ایرانی و مشروعیت بخشیدن به آن در برابر فرهنگ مسلط کشورهای بیگانه تلاش می‌کنند (به-عنوان یک خرده‌فرهنگ)، یکی از کارکردهای مثبت تشکیل خرده‌فرهنگ‌هاست. همچنین خرده‌فرهنگ‌ها نقش مهمی در شناخت فرهنگ یک کشور دارند، زیرا آگاهی از تاریخ یک قوم و حوادثی که در طول قرون و اعصار بر آن قوم گذشته را آشکار می‌سازند (صالحی امیری، 1389: 49). از آنجا که خرده‌فرهنگ‌ها تلویحاً نوعی نقد بر نظام اجتماعی و جامعه محسوب می‌شوند، خود فرهنگی موازی را به جریان می‌اندازند و امکان تجربه صورت‌های جایگزینی از واقعیت اجتماعی را که مبتنی‌بر ویژگی‌های طبقاتی، قومی، جنسیتی و ... هستند، فراهم می‌کنند. بر این اساس، خرده‌فرهنگ‌ها بستر اجتماعی و نمادینی را فراهم می‌سازند تا هویت جمعی و عزت نفس فردیِ افراد وابسته به خود را تقویت کنند. محدود بودن آنها به زمان و مکان، انعطاف‌پذیری زیادی را برای ورود، خروج، ترکیب و تخصیص آنها در اختیار افراد می‌گذارد. با این حال، کارکرد کلی آنها، چنان‌که اشاره شد، رفع تضادها و تعارض‌های اجتماعی است که افراد در وضعیت‌های مختلف اجتماعی (مثل محیط کار، مدرسه، عرصه عمومی جامعه)، با آنها دست به گریبانند. به بیان دیگر، رواج خرده‌فرهنگ‌ها، به‌ویژه در نیمه دوم قرن بیستم میلادی در غرب، پاسخی به تنگناها و محدودیت‌های ساختاری بود که بیگانگی و کنارگذاری اجتماعی گروه‌های غیرممتاز و محروم طبقاتی را به‌دنبال داشت (صدیق سروستانی، 1387: 48).

    شکل‌گیری خرده‌فرهنگ: شکل‌گیری خرده‌فرهنگ‌ها عموماً به کمک مفهوم «طبقه» نظریه‌پردازی شده است، اما معمولاً شیوه‌های تأثیر طبقه در روند مطالعه خرده‌فرهنگ‌ها به گونه‌ای متفاوت مورد بررسی قرار گرفته است. برای نظریه‌پردازان آمریکایی خرده‌فرهنگی و به‌ویژه کارکردگرایانی چون تالکوت پارسونز و رابرت مرتن  محققان حوزۀ مکتب شیکاگو، خرده‌فرهنگ حاصل تعامل فرهنگ طبقات پایین و نظام مسلط اجتماعی و فرهنگی است، در حالی‌که محققان بریتانیایی و به‌خصوص نظریه‌پردازان مکتب فرهنگی بیرمنگهام، خرده‌فرهنگ را حاصل روابط متقابل بین نظام مسلط سرمایه‌داری و فرهنگ طبقات کارگر تعریف می‌کردند. خرده‌فرهنگ‌ها را می‌توان شیوه‌هایی برای ابراز وجود دانست که گروه‌های مختلف، در تلاش جمعی برای مقابله با تضادهای طبقاتی، به وجود می‌آورند و خود را غالباً در انتخاب سبک خاصی از پوشش، واژگان و زبان خاص و نوع خاصی از موسیقی نمایان می‌سازد. از این دیدگاه، شرایط ساختاری جامعه، به‌خصوص تضادهای طبقاتی، سازنده خرده‌فرهنگ‌ها دانسته می‌شوند، اما همان گونه که ذکر شد خرده‌فرهنگ‌ها با وجود تفاوت‌هایی که با فرهنگ عمومی جامعه دارند، در عناصری با آن مشترک هستند. به‌طور سنتی، شکل‌گیری خرده‌فرهنگ‌ها در غرب با ویژگی‌های طبقاتی و تضادهای ناشی از آن مرتبط دانسته می‌شود، اما زمینه‌های دیگری مثل خاستگاه قومی، محل سکونت، تعلقات دینی و متغیرهای مشابه نیز در آن سهیم هستند (ذکایی، 1381: 20-21). مثلاً ویژگی‌های مردم یک استان از لحاظ گویش، آداب و رسوم، نحوه پوشش، مهمان‌نوازی، ازدواج و نظایر این فرهنگ‌ها آنها را از سایر فرهنگ ها مشخص و متمایز می‌کند. این فرهنگ ویژه را خرده‌فرهنگ آن استان می‌گوییم در حالی‌که جزئی از فرهنگ کشور تلقی می‌شود (صالحی امیری، 1389: 49).

    در هر جامعه‌ای، اقوام و اقلیت‌های مختلف قومی، از مهم‌ترین خرده‌فرهنگ‌های آن جامعه‌اند. عنوان «اقلیت‌های ملی» در مورد گروه‌های قومی و فرهنگی خاصی به کار می‌رود که در درون کشوری به سر می‌برند که دولت آن تحت سلطه قوم دیگری است. برخی کشورها که در مرزهای دو حوزه فرهنگی قرارگرفته‌اند دارای اقلیت‌های قومی گوناگون هستند. میزان وفاداری اقلیت‌های ملی به دولت مرکزی به دلایل مختلف، متفاوت است. (بشیریه، 1388: 280).

    نظریه پردازان خرده فرهنگی (با تأکید بر جرم و ناهنجاری و پلیس)، بزهکاری جوانان را از جرم متمایز دانسته و بر این باور بودند که رفتار بزهکارانه به وسیله افرادی رخ می‌دهد که هنوز به سن قانونی نرسیده‌اند. برخی از این نظریه پردازان عبارت بودند از: آلبرت کوهن  والتر میلر ، کلووارد و اُهلاین ،، ماتزا ، فِلِدمن ، گِسن ، و بوردوا  که به تشریح دیدگاه شان پرداخته می‌شود.

    انواع خرده فرهنگ‌ها: خرده فرهنگ‌ها را می‌توان بر اساس تعداد گروه‌های اجتماعی، اقشار و طبقات، و اقلیت‌ها به دسته‌های مختلف تقسیم کرد. خرده فرهنگ‌ها را در بین قشرها یا طبقات شهری نیز می‌توانیم مشاهده کنیم؛ مثلاً در یک شهر واحد مثل تهران یا اصفهان یا مشهد قشرها و گروه‌های شغلی معینی وجود دارند که هر کدام در محدوده فرهنگی خاصی قرار دارند. اصطلاحات، استعارات، طرز سخن گفتن، لباس پوشیدن، برخوردهای اجتماعی، طرز تلقی آنها از واقعیت ها کاملاً با یکدیگر متفاوت بوده و به راحتی می‌توان آنها را از هم تمیز داد به همین دلیل جماعت بازاری، کسانی که در بوروکراسی دولتی به کار مشغول-اند، افسران ارتش، پزشکان، رانندگان تاکسی و... هریک دارای خرده فرهنگ ویژه دارای بوده و در برخوردهای اجتماعی تا حدود زیادی رفتار آنها انعکاسی از تعلق آنها به خرده فرهنگ خاصی است. خرده-فرهنگ بزهکاری یا انحرافی یکی از انواع خرده فرهنگ‌هاست؛ این نوع خرده فرهنگ به خلاف سایر خرده فرهنگ‌ها احتمالاً کمترین پذیرش اجتماعی را در جامعه دارند.

    خرده فرهنگ انحرافی: کوهن  با بسط نظریات مرتن ، مطالعاتی را در همین زمینه یعنی خرده-فرهنگ‌های انحرافی که یکی از انواع خرده فرهنگ‌هاست، انجام داد. او با بررسی پسران بزهکار، نظریه خرده فرهنگی را با تفکیک رفتار انحرافی جوانان از انحرافات اجتماعی بزرگسالان و تأکید بر بزهکاری پسران طبقات پایین تدوین کرد. به نظر کوهن، پسران جوانی که گاهی اوقات مرتکب برخی از کژ رفتاری‌ها می‌شوند، عمل آنها صرفاً به منظور کسب منافع مادی نیست، زیرا آنها بعضی از رفتارهای انحرافی جوانان مانند خشونت‌های فیزیکی را رفتاری می‌دانند که جوانان صرفاً به منظور لذت‌های شخصی مرتکب می‌شوند و این نوع رفتار توسط الگوهای خرده فرهنگی آنان به عنوان رفتارهایی درست ارزیابی می‌شود (ستوده، 1386: 65). میلر  نیز در تحلیل خود که از کجروی ارائه می‌دهد، این نظر کوهن را که معتقد بود «بزهکاری از یک فرهنگ فرعی که واکنشی در مقابل شکست ناشی از حصول هدف‌های کلی است»، مردود دانسته و ادعا می‌کند که افراد، تنها با زندگی در میان طبقات اجتماعی فرودست و تأثیرپذیری از خرده فرهنگ آنها به طرف اعمال غیرقانونی و رفتارهای انحرافی کشیده می‌شوند. این دو جامعه شناس در اثر خود با عنوان «بزهکاری و فرصت» ادعا کردند دسترسی افراد برای کسب ارزش‌ها و ایفای نقش‌های اجتماعی، در ساختار فرصت‌های متفاوت صورت می‌گیرد.

    ماتزا  نیز دیدگاه کلووارد و اهلاین  را جبری دانسته و آن را رد کرد. او معتقد بود برای عمل انسان، باید آزادی عمل و حق انتخاب قائل شد. وی می‌گوید: «بسیاری از جوانان صرفاً بدون آگاهی از نتیجه عمل خود، به سمت کجروی کشیده می‌شوند (کاوه، 1391: 211). ساترلند  به خلاف آن دسته از نظریه پردازانی که ارتکاب ناهنجاری‌ها و جرائم را انگیزش طبیعی مردم می‌دانند، ناهنجاری‌ها را به «تفاوت ارتباط»، مربوط دانسته، بر این باور بود که انگیزش ناهنجار در افراد جامعه متغیری است که به وسیله شرایط معین اجتماعی که آنها را به رفتار ناهنجار وا می‌دارد، تعیین می‌شود. مفهوم تفاوت ارتباط نیز بسیار ساده است. در جامعه‌ای که دارای خرده‌فرهنگ‌های گوناگون و متعددی است، برخی از محیط‌های اجتماعی معمولاً مشوق فعالیت‌های ناهنجارند. در صورتی که محیط‌های دیگر چنین نیستند. افراد از طریق ارتباط با دیگرانی که در این محیط‌ها قرار دارند و گاه حامل هنجارهای تبهکارانه‌اند، ناهنجار می‌شوند (گیدنز، 1373: 344؛ رفیع پور، 1378: 52).


    در محلاتی که شبکه‌های تبهکاری سازمان یافته در آن وجود دارند، خرده‌فرهنگ‌های باندهای تبهکار به هدایت افرادی که به اهداف فرهنگی نرسیده‌اند، از کارهای کوچک دزدی به زندگی تبهکاری بزرگسالان کمک می‌کنند. در مناطقی که این گونه شبکه‌ها یافت نمی‌شوند، ناهنجاری باندهای جوانان معمولآً شکل نزاع و وحشی گری به خود می‌گیرد، زیرا فرصت اندکی برای اعضای باند وجود دارد تا جزیی از شبکه تبهکاری در آیند. دستگیری و مبارزه با جرم از سوی پلیس در این مناطق شایع‌تر از سایر مناطق است. افراد عضو این محلات که نمی‌توانند با نظم اجتماعی مشروع (آنچه قانون آن را تدوین کرده و پلیس به دنبال آن است) یا با خرده فرهنگ‌های تبهکار رویارویی کنند، معمولاً به انزواگرایی از نوع اعتیاد به مواد مخدر و الکل پناه می‌برند.

    پلیس و خرده فرهنگ کجروی: تأکید بر مفهوم «توسعه ناهنجاری‌ها و آسیب‌های اجتماعی» در ادبیات پلیسی، سودمند است، زیرا نشان می‌دهد که چگونه پاسخ‌های سازمانی بازدارنده از جرم و ناهنجاری (مانند پلیس) در فرایند پیشگیری‌ها، عملاً ممکن است با افزایش یا کاهش میزان‌های ناهنجاری اجتماعی مرتبط شود. به نظر «ویلیکنز » هنگامی که رفتاری از سوی پلیس، فعل مجرمانه تعریف می‌شود، داغی است که بر پیشانی مجرم (و برخی خرده فرهنگ‌ها) می‌نشیند. داغی که ارتباط او را با جریان کلی جامعه قطع می‌کند و فرد ناهنجار (مجرم) می‌فهمند که به وی به عنوان یک فرد ناهنجار نگریسته می‌شود. حاصل این آگاهی شروع فرایند شرکت در خرده فرهنگ ناهنجار است. نتیجه آنکه افزایش فشارها از یک سو و از سوی دیگر جدا افتادگی بیشتر فرد ناهنجار از جامعه، گرایش بیشتر وی به اعمال ناهنجار را مهیا می‌سازد (مور و سینکلر ،1376: 286 - 307).

    اسلام و خرده فرهنگ‌های کجروی: در سال های اخیر بحث رابطه مبانی اسلامی با علوم اجتماعی، ابعاد تازه‌ای به خود گرفته است. علمای دینی تلاش‌های فراوانی در پی یافتن پاسخ‌های به علل ظهور خرده‌فرهنگ‌های کجرو، متغیرهای اثرگذار در تعریف، شکل گیری و کنترل کجروی با تأکید بر آیات و رویات مطرح شده است. برخی یافته‌ها در این باره حاکی از وجود نوعی نگاه خرده فرهنگی دربارۀ تولید و تفسیر کجروی در قرآن کریم است که از باب تشخیص علت در بیماری‌های اجتماعی به گونه‌ای همخوان با روایت‌های غربی این نظریات به نظر می‌رسد، ولی قرآن کریم در ارائه راه حل و درمان کجروی، نگاهی ارزش‌مدارانه و مبتنی بر معارف ثابت و لایتغیر الهی دارد، که به مثابه نقد رویکردهای سکولار غربی است (سراج زاده و بابایی، 1387).

    کلیدواژه ها: خرده فرهنگ، کجروی، ارزشها و هنجارها.

    منابع

    -        آبرکرامبی، نیکلاس و دیگران (1367). فرهنگ جامعه شناسی، ترجمۀ حسن پویان، تهران: چاپخش.

    -        بشیریه، حسین (1388). جامعه‌شناسی سیاسی، تهران: نی.

    -        پورافکاری، نصرتالله (1389). فرهنگ جامع روانشناسی- روانپزشکی و زمینه های وابسته، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.

    -        ذکایی، محمدسعید (پاییز 1381). «خرده‌فرهنگ، سبک زندگی و هویت»، رشد آموزش علوم اجتماعی، شمارۀ 21-20، صص 21-20.

    -        رفیع پور، فرامرز (1378). آنومی، تهران: سروش.

    -        ستوده، هدایت الله (1386). آسیب شناسی اجتماعی (جامعه شناسی انحرافات)، تهران: آوای نور.

    -        سراج زاده، سید حسین و مینا بابایی (1387). «جهانی شدن، فرهنگ جهانی و کجروی فرهنگی»، فصل نامۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 48، صص 43- 71.

    -        صالحی امیری، سیدرضا (1389). مفاهیم و نظریه‌های فرهنگی، تهران: ققنوس.

    -        صدیق سروستانی، رحمت‌الله (1387). آسیب‌شناسی اجتماعی، تهران: سمت.

    -        کاوه، محمد، (1391). آسیب شناسی بیماری‌های اجتماعی (جلد اول)، تهران: نشر جامعه شناسان.

    -        گیدنز، آنتونی (1373). جامعه شناسی. ترجمۀ منوچهر صبوری، تهران: نی.

    -        مور، استفن و استفن پ. سینکلر (1376). دیباچه‌ای بر جامعه شناسی، ترجمۀ مرتضی ثاقب فر، تهران: ققنوس.

    -Sykes. Gresham and Matza. David. Techniques of neutralization: a theory of delinquency, American sociological review.1957.pp. 664-70.

    Hagan j. Crime and Disrepute, U.S.A: Pine Forge Press;1994.p.54-

    منابع برای مطالعه بیشتر

    -        زکریایی، محمدعلی (1384). درآمدی بر جامعه شناسی کجروی، تهران: ستاد مبارزه با مواد مخدر.

    -        سلیمی، علی و محمد داوری (1385). جامعه شناسی کجروی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

    -Karl Spracklen (2018) Making Sense of Alternativity in Leisure and Culture: Back to Subculture. emerald.? https://doi.org/10.1108/978-1-78756-511-120181015. https://www.emerald.com/insight/search?q=abnormal+subculture++&showAll=true.

     

     

     

نظر شما