You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • سرمایة اجتماعي                        Social capital

     سرمایه ثروت یا ارزشی است  که از آن می­توان برای افزایش یا ایجاد منابع در اختیار یا جدید استفاده کرد. سرمایه اجتماعی مجموعه­ ای از روابط، تعاملات و شبکه ­های  اجتماعی که در میان افراد و گروه­ های اجتماعی  وجود دارد و موجب گرمی روابط اجتماعی و تسهیل عمل جمعی و اجتماعی آنها  می­ شود (1)؛ به عبارت دیگر سرمایه اجتماعی ناشی از خصوصیات زندگی اجتماعی شبکه ­ها، هنجارها و اعتمادهاست که مشارکت کنندگان را قادر می­ سازد تا برای رسیدن به اهداف مشترک با یکدیگر همکاری نمایند(2). 

    در دو دهة اخیر، سرمایة اجتماعی در حوزه ­های گوناگون علوم اجتماعی توسعة شتابانی به خود گرفته و به ­عنوان یکی از نظریه­ های جامعه ­شناسی، بخشی از ادبیات موجود را به خود اختصاص داده است. این مفهوم، تقریباً در تبیین مسائل و موضوعات مطرح در بیشتر زمینه­ های مختلف (اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، امنیتی)، مورد توجه واقع شده است.

    از نظرآنتونی گیدنز، سرمایة اجتماعی عبارت از شبکة روابط، تعهد و اعتماد اجتماعی می­ باشد. پی­یر بوردیوسرمایة اجتماعی را شبکة نسبتاً بادوامی از روابط نهادینه شده توأم با شناخت تعهدات از جمله اعتقاد متقابل می­ داند که به ­عنوان منابعی بالفعل و بالقوه، موجبات لازم برای تسهیل کنش ­های فردی و جمعی کنشگران را فراهم می­ کند (3).

    از نظر فرانسیس فوکویاما سرمایة اجتماعی عبارت است از هنجارهای غیررسمی جاافتاده­ ای که همکاری میان دو یا چند نفر را تشویق م ی­کند (3).

    جیمزکلمن سرمایة اجتماعی را بخشی از ساختار اجتماعی می­ داند که به کنشگر اجازه می ­دهد تا با استفاده از آن، به منابع خود دست یابد. این ُبعد از ساختار اجتماعی، شامل تکالیف و انتظارات، مجاری اطلاع­رسانی، هنجارها و ضمانت اجرایی است که انواع خاصی از رفتار را، تشویق کرده یا منع می­ کند (4).

    آنچه می­توان نتیجه گرفت آن است که سرمایة اجتماعی مجموعه ­ای از شبکه ­ها، هنجارها، پیوندها، ساختارها و اعتماد اجتماعی است که همکاری و هماهنگی برای منافع متقابل را در سطح خرد، میانی و کلان، تسهیل می­ نماید (6).

    سرمایه اجتماعی و نظم و امنیت

    سرمایه اجتماعی، خمیرمایه نظم در جامعۀ مدنی است.برای تحقق توسعۀ نظم اجتماعی، از سه سازوکار نام برده شده است:

    1) سازوکار اجبار، که مبتنی بر استفاده از پلیس و زندان است.

    2) سازوکار سودانگارانه، که مبتنی بر مشوق­ های اقتصادی، هزینه عمومی، کارهای زیربنایی و غیره است.

    3) سازوکارهای هنجاری، که مبتنی بر بهره ­گیری از ارزش­ها و آموزش اخلاقی است.

    جامعه­ ای که متکی به سازوکارهای اجباری برای حفظ نظم اجتماعی است، جامعه ­ای فاقد اعتماد است که دارای نقصان است. تعداد زیاد افسران پلیس، مؤدیان مالیاتی و غیره، دلالت بر نارسایی در نظم اخلاقی دارد. سرمایة اجتماعی با فراهم ساختن زمینه نظارت و کنترل اجتماعی غیراقتدارآمیز بر فرد و جامعه ­پذیر ساختن وی که از مجرای احترام به عرف، سنت­ها، هنجارها و ارزش­های اجتماعی حاصل می­شود، از یک سو به معنادار ساختن زندگی اجتماعی برای فرد و زمینه ­سازی مشارکت مثبت و فعال وی در زندگی اجتماعی می­پردازد و از سوی دیگر از جهت پیامدهای جمعی و عمومی، موجب سلامت کلی جامعه، پایداری و ثبات اجتماعی می­ شود.

    سرمایه اجتماعی از مسیر جامعه ­پذیری، کنترل اجتماعی، پیوستگی اجتماعی، هنجارمندی اجتماعی، فراهم ­سازی فرصت و نوعی دارایی، با نظم و امنیت اجتماعی پیوند پیدا می­ کند و بر این مبناست که بسیاری از صاحب­نظران معتقدند که اغلب جوامع امروزی فاقد سرمایه اجتماعی کافی هستند و این دلیل عمده­ای برای افزایش میزان ارتکاب به انحراف، بزهکاری و جرم است.

    سرمایه اجتماعی و امنیت اجتماعی

    افزایش میزان سرمایة اجتماعی- بخصوص در شکل بین­ گروهی آن، با افزایش کیفیت زندگی، توسعة اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، نظام کارآمد، کنترل اجتماعی غیررسمی، رعایت هنجارها، استحکام خانواده، نظم اجتماعی پویا، امنیت اجتماعی، حمایت و بده ­بستان اجتماعی و دیگر پیامدهای مثبت، همراه است. کاهش سرمایة اجتماعی نیز با بی­نظمی و بحران­ های اجتماعی، بی ­تفاوتی مدنی، فساد سیاسی، بروز جرم و خشونت، اختلال هنجاری و اختلال در روابط اجتماعی، افول خانواده، وندالیسم اجتماعی، ناکارایی نهادی و افراط­گرایی گروهی و جناحی و دیگر نتایج منفی، همراه است.

    ارتباط سرمایه اجتماعی و امنیت اجتماعی به شرح زیر است:

    - سرمایه اجتماعی و امنیت اجتماعی به­ عنوان کالای عمومی شناخته شده­ اند که در یک جامعه متوازن و پایدار، عموم جامعه از وجود آن استفاده می­ کنند.

    - سرمایه اجتماعی و امنیت اجتماعی به سختی و با تلاش آشکار و پنهان آحاد افراد، سازمان­ها و نهادهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و امنیتی حاصل و محقق می­ شوند. سرمایه اجتماعی محصول همکاری و تعامل متقابل و همه جانبۀ جامعه و دولت است، لیکن فرسایش و نابودی آنها، به آسانی و با خطای راهبردی بخش معینی از جامعه، صورت می­ گیرد.

    - فقدان اجتماع و اتفاق نظر در مورد بیان نظری (مفهومی) امنیت اجتماعی و سرمایه اجتماعی و به تبع آن، نبود تعریف و سنجه­ های عملی (تجربی) معین در مورد آنها.

    - هر دو مفهوم از صورت مثبت و ایجابی، برخوردار هستند و دلالت بر نوعی دارندگی و داشتن دارند. در مواردی، برای بیان فضای مفهومی و تجربی آنها، از نگاه سلبی و سنجه­ های منفی که دلالت بر فقدان آنها دارند، استفاده می­ شود. آنچنان که به نظر فوکویاما (1385)، می­ توان از شاخص ­هایی چون؛ میزان جرم و جنایت، فروپاشی خانواده، مصرف موادمخدر، خودکشی و فرار از پرداخت مالیات، برای سنجش فقدان سرمایه اجتماعی استفاده کرد و در نگاه سلبی به امنیت اجتماعی، آن را در برابر با نبود تهدید و فقدان هراس، تعریف می­کنند.

    - هر دو سازه، مقوی مشروعیت اجتماعی و سیاسی و نیز تسهیل کنندۀ نظم اجتماعی پویا و توسعۀ پایدار هستند.

    - سرمایه اجتماعی، در قیاس با امنیت اجتماعی، بیشتر نقش تبیین­ کنندگی دارد و امنیت اجتماعی، نقش تبیین­ شونده را دارد. به عبارت دیگر، سازه سرمایه اجتماعی، به ­عنوان سازه­ای مستقل عمل می­ کند که مولد سازه­ های دیگری چون نظم پویا و امنیت اجتماعی است و سازه امنیت اجتماعی، بیشتر به عنوان معلول و محصول دیگر سازه­ ها معرفی شده است.

    - سرمایه اجتماعی تبیین­کنندۀ امنیت اجتماعی است، هر چند که این، به معنی وجود رابطه یک­طرفه تام نیست، ولی حداقل در مقام تحلیل، همواره این امنیت اجتماعی است که بر مبنای میزان و اشکال مختلف سرمایه اجتماعی، مورد تحلیل و تبیین قرار می­گیرد.

    - به رغم تأکید و قوتی که گفتمان امنیت جامعه محور در دورۀ جدید پیدا کرده است، با وجود این، دولت در کنار دیگر عوامل، سهم و نقش مهمی در تولید امنیت اجتماعی دارد. در حالی که دولت، در تولید سرمایه اجتماعی در قیاس با دیگر عوامل، سهم کمتری دارد.

    سرمایه اجتماعی و جرم

    رابطه بین سرمایه اجتماعی و جرم، رابطه ­ای پیچیده و چندساحتی است که به ما نکاتی را گوشزد می­کند. به لحاظ روش­شناختی، به وجود علیت معکوس بین سرمایه اجتماعی و جرم، باید توجه نمود و به لحاظ محتوایی، باید به اشکال مختلف سرمایه اجتماعی، توجه کرد. اشکال مختلف سرمایه اجتماعی، در قالب زمینه ­های اجتماعی متفاوت، نتایج و پیامدهای متفاوتی را برای جرم دارند. آنچنان که وجود سرمایه اجتماعی درون­گروهی قوی در بین گروه ­های مافیایی و جرایم سازمان ­یافته که اعضای خود را در ورود به جرم و جنایت تشویق و حمایت می­کنند، سرمایه اجتماعی است که منجر به جرم می­شود. اگر سرمایه اجتماعی، باعث ظهور نتایج مطلوب می­شود، پس می­تواند باعث تولید بدی ­های اجتماعی شود. استعداد سرمایه اجتماعی در تولید نتایج منفی، نباید حیرت­ انگیز باشد.

    سرمایه اجتماعی بنا به ماهیتی که دارد در اشکال مختلف درون­گروهی، بی ­گروهی (جامعه ­ای)، شناختی و ساختاری، نمود پیدا می­ کند؛ که پیوند سرمایه اجتماعی را با جرم، متناقض می­ سازد. به­ گونه ­ای که سرمایه اجتماعی، در عین اینکه مانع جرم می­ شود، تسهیل کنندۀ جرم است. بر این مبناست که مهندسی سرمایه اجتماعی ضرورت پیدا می­کند. تلاش باید در جهت حرکت از سرمایه اجتماعی درون­ گروهی خاص­ گرایانه، به سوی سرمایۀ اجتماعی جامعه­ ای عام­گرایانه باشد. پیشگیری از جرم، منوط به بسط و گسترش سرمایه اجتماعی عام­گرایانه و کاهش سهم میزان سرمایه اجتماعی خاص­ گرایانه است (1).

    کلیدواژه ­ها

    هنجار، نظم، امنیت اجتماعی، جرم، سرمایۀ اجتماعی،روابط اقتصادی، سرمایۀ اجتماعی عام گرایانه.

    ارجاعات

    1- غفاری، غلامرضا. سرمایة اجتماعی و امنیت انتظامی. تهران: انتشارات جامعه­شناسان، 1390، صص183-153.

    2- Putnam.R.(1996).Who Killed Civic  Lipe,the American Prespect.

    3- بوردیو، پی­یر. نظریة کنش دلایل عملی انتخاب عقلانی. ترجمة مرتضی مردمی­ها. تهران: انتشارات نقش­ونگار، 1380، صص36-33.

    4- فوکویاما، فرانسیس. پایان نظم (بررسی سرمایة اجتماعی و حفظ آن). ترجمة غلامعباس توسلی. تهران: انتشارات جامعه ایرانیان، صص11-10.

    5- کلمن، جیمز. بنیادهای نظریه اجتماعی. ترجمة منوچهر صبور. تهران: نشر نی، 1377، ص476.

    6- جهانتاب، محمد. تأثیر سرمایة اجتماعی بر احساس امنیت. رسالة دکتری. تهران: دانشکدة علوم اجتماعی علامة طباطبایی، 1390، ص 62.

    منابع بیشتر

    1- تاج بخش، کیان. سرمایة اجتماعی، اعتماد، دمکراسی و توسعه. تهران: نشر شیرازه، 1384، ص 16.

    2- پوتنام، رابرت. جامعۀ برخورداراز سرمایه اجتماعی و زندگی عمومی. مجموعه مقالات سرمایه اجتماعی. تهران: انتشارات شیرازه، ص 285.

نظر شما