You are using an outdated browser. For a faster, safer browsing experience, upgrade for free today.



  • عنوان: قتل ناموسی

    الف) معرف

    1. معادل انگلیسی      Honor Killing

    2. تعریف

    قتل ناموسی به ارتکاب خشونت و اغلب قتل زنان یک خانواده به دست مردان خویشاوند خود گفته می‌شود (حسن[1]، 1985: 23). این زنان به­علت «ننگین کردن شرافت خانواده خود» مجازات می‌شوند. این ننگ موارد گوناگونی را شامل می‌شود؛ از جمله خودداری از ازدواج اجباری، قربانی یک تجاوز جنسی بودن، طلاق گرفتن (حتی از یک شوهر ناشایست)، روابط عاشقانه غیرمتعارف، رابطه با جنس مخالف، فرار از خانه، از دست رفتن بکارت یا ارتکاب زنا. برای اینکه فردی قربانی جنایت‌های ناموسی شود، تنها کافی است که گمان برده شود او آبروی خانواده را بر باد داده است (منشداوی، 1379: 76؛ دایره المعارف بریتانیکا[2]، 2019).

    ب) متن

    در برخی دسته‌بندی‌ها، جنایت‌های ناموسی نوعی از خشونت علیه زنان محسوب می‌شوند، هرچند ممکن است مردی به­دلیل داشتن روابط نامتعارف با دیگری به دست همسر خود کشته شود. این قتل‌ها به‌عنوان واقعیتی اجتماعی در زمره قتل‌هایی هستند که از گذشته دور وجود داشته و تا به امروز به حیات خود به‌ویژه در جوامع سنتی ادامه می‌دهد (عشایری و عجمی، 1393). ریشۀ  این قتل­ها به باورهای فرهنگی مرتکبان آنها می­رسد (کاظمی سرکانه و زر رخ، 1389).

     

     

     

     با این وصف مهم‌ترین ویژگی این نوع قتل‌ها آن است که عرف محلی آنها را مجاز می‌داند؛ به­همین­دلیل کشته شدن چنین زنانی، اثری منفی در جامعۀ مذکور ایجاد نمی‌کند و حتی گاهی گفته می‌شود که حق آنها بوده است (براندون، 2008: 3). «گلدشتاین[3]» در این باره می‌گوید: این قتل‌ها از نظر مردم آن، نه­تنها جرم به‌حساب نمی‌آیند که به‌عنوان اقدامی مشروع برای پاسداری و دفاع از ناموس و شرف تلقی می‌شوند؛ ازاین‌رو مسئله قتل‌های ناموسی در قالب دیدگاه‌های مربوط به جامعة سنتی و مدرن قابل تبیین است (گلدشتاین، 2002: 11).

    وضعیت قتل‌های ناموسی در جهان: بر اساس آمار صندوق جمعیت سازمان ملل، سالانه حدود ۵۰۰۰ زن در قتل‌های ناموسی کشته می‌شوند. «قتل‌های ناموسی» پدیده‌ای است که مختص به یک یا چند کشور یا چند آیین و مذهب خاص نیست؛ بااین‌حال قتل‌های ناموسی اغلب در کشورهای با اکثریت مسلمان اتفاق می‌افتند (کاظمی سرکانه،1389). بیشتر اینان ساکن غرب آسیا، شمال آفریقا و بخش‌هایی از جنوب آسیا هستند. حداقل ۱۰۰۰ زن در عرض یک سال (۱۹۹۹) به این شکل در پاکستان به قتل رسیدند[4]. بر اساس این آمار، این جرائم بیشتر در کشورهای اسلامی رخ می‌دهند درحالی‌که به گفته رهبران مذهبی، هیچ ریشه‌ای در اسلام ندارند (حسن، 1985). پژوهشی در دانشگاه اینونو ترکیه[5] نشان می‌دهد در طول هفت سال اخیر، ۳۰۰ قتل ناموسی در ترکیه وجود داشته است. بسیاری از این قتل‌ها در مناطق کردنشین ترکیه اتفاق افتاده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که با بالا رفتن مجازات قتل ناموسی، بسیاری از زنان توسط خویشاوندان خود وادار به «خودکشی» شده‌اند. بیشتر قاتلان نیز پسران جوان خانواده هستند که در صورت دستگیری مجازات کمتری برایشان منظور می‌شود (ستوده، 1383: 178: اروسی و توپارک، 2017)[6].

    متأسفانه آمارهای دقیقی از این‌گونه قتل‌ها در کشور ما وجود ندارد، هرچند مطابق آخرین پژوهش­ها دربارۀ چهار کشور مسلمان که در اکتبر 2018 انجام شد، به­ترتیب پاکستان بیشترین و مالزی کمترین فراوانی قتل‌های ناموسی را داشته است. ایران در رده سوم و هندوستان رده چهارم بوده است (لاو و همکاران، 2018).

    مروگاننزان[7] (2014) و سینگال[8] (2014) پژوهش­هایی به­ترتیب با عنوان «خطرهای قتل ناموسـی در هنـد» و «قتل ناموسی هند» انجـام دادند که یافته‌های آن نشان می‌دهد که «بسته بـودن نظـام کاسـتی، درون‌گروهی بـودن ازدواج، ممنوع بودن ازدواج با برون گروه، فقر اقتصادی، فقر فرهنگی، فقـدان تحـرک اجتماعی، محصور بودن در عقاید سنتی، فقدان آگاهی اجتماعی و سنت‌گرایی» علل اصلی قتل‌های ناموسی در نظام کاسـتی هند است. به­نظر فیلیپ کنراد[9] (1392) بسته بودن محیط اجتماعی، ساختار مردانه، سنتی بودن روابط، حاکمیت پدرسالاری، خونخواهی، انتقام و عصبیت از مواردی هستند که باعث قتل ناموسی می‌شوند. یافته‌های پلاگ و دانیل[10] (1391) نشان داد که در جوامع بسته و عشایری در صورت ارتباط جنسی یا تماس بدنی، زنان از طرف برادر، پدر یا یکـی از اعضای ایل به شکل فجیعی به قتل می‌رسید. سور[11] (2014) در پژوهشی با عنوان «فرهنـگ ناموسـی در ترکیه» به این نتیجه رسید که خشونت علیه زنان در روستا امری شایع است و نسل به نسل تکرار می‌شود. به باور وی ساختار اجتماعی، سنت­پرستی، خانواده­گرایی و اقتدارگرایی از عوامل دخیل در مسئله قتـل ناموسی است. زاموت[12] (2014) در پژوهش خود در خصوص قتل‌های ناموسی خاورمیانه دریافت که مردان، کشتن زنان به‌ویژه خواهر، دختر و زن خـود را برای زدودن داغ ننگ در آیین خود مجاز می‌دانن؛ مثلاً در عراق، اردن و پاکستان که جامعه، سـنتی است و حالـت ایلیاتـی دارد، غیرت مردانگی، احساس گنـاه کـردن، عـذاب وجـدان، نظـارت اجتماعی و نگاه خیره از عواملی هستند که در قتل ناموسی و اقدام به آن تأثیر بسزایی دارد.

     

     

    ایران و قتل‌های ناموسی: قتل ناموسی در برخی شهرهای ایران هم رایج است؛ بر اساس گزارش پلیس ایران تنها در سال ۱۳۸۸ در شهر اهواز، پانزده زن قربانی قتل ناموسی شدند که البته این آمار در قیاس با سال 1384 که میزان قتل‌های ناموسی در اهواز ۳۵ درصد بوده، کاهش یافته است. به‌گفته بازپرس شعبۀ ویژه قتل اهواز برخی آداب و رسوم «مانند لزوم ازدواج دخترعمو با پسرعمو» یکی از دلایل این قتل‌ها است که برخی مواقع اگر غیر از این اتفاق بیفتد منجر به قتل می‌شود و برخی قتل‌های ناموسی هم فقط بر مبنای سوءظن رخ می‌دهد (قرائی مقدم، 1379؛ خادم ازغدی، 1391).

    عوامل قتل‌های ناموسی: در تحلیل چرایی وقوع پدیدۀ «قتل‌های ناموسی» باید به نقش و تأثیر متغیرهایی همچون حاکم بودن آداب و رسوم و فرهنگ مردسالار در یک جامعۀ سنتی، رسانه‌های گروهی، قانون و یا عواملی چون مهاجرت و سطح تحصیلات افراد، اختلافات خانوادگی و سوءظن، اشاره داشت (عشایری و عجمی، 1393؛ عبدی، 1369: 45). قتل‌های ناموسی یک عامل موجه صرف ندارد بلکه همه این عوامل به سهم خود در وقوع این پدیده نقش دارند؛ اما به­نظر می‌رسد که سهم متغیرهایی چون فرهنگ مردسالار و آداب و رسوم خاص حاکم بر یک جامعه، بیشتر از دیگر متغیرها باشد؛ ازاین‌رو می‌توان گفت که آداب و رسوم یک جامعه و همچنین فرهنگ مردسالارانه بر قتل‌های ناموسی تأثیر فراوانی دارد (غانمی، 1384: 77؛ حجاریان، 1375: 59).

    در کنار سایر عوامل تأثیرگذار بر وقوع قتل‌های ناموسی، قوانین کیفری یک جامعه می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر میزان ‌آنها در جامعه داشته باشند. نوع و میزان مجازات تعیینی برای مرتکبان قتل‌های ناموسی، استفاده از معاذیر مخففه در صورت ارتکاب این نوع قتل‌ها، میزان اطلاع افراد جامعه از این‌گونه تخفیف‌های قانونی و عفو مرتکب از سوی اولیای دم که در قتل‌های ناموسی رواج گسترده‌ای دارد، از مهم‌ترین تأثیرات قوانین کیفری در افزایش میزان وقوع قتل‌های ناموسی در جامعۀ ایرانی است که توجه جدی به این مسائل تأثیر زیادی درزمینۀ کاهش قتل‌های ناموسی را درپی خواهد داشت. تحقیقات بازنگری مجدد در این احکام و مقررات قانونی در کشور ما می‌تواند تأثیر فراوانی در بهبود نحوۀ برخورد و مواجهه با قتل‌های ناموسی و مرتکبان آنها داشته باشد. بدون تردید با توجه به صبغۀ شرعی قوانین ما، این بازنگری باید مبتنی بر مبانی فقهی و منابع شرعی باشد و هر تغییری بدون عنایت به این مبانی مطمئناً با شکست مواجه خواهد شد (کاظمی سرکانه، 1389).

    شرع و قتل‌های ناموسی: در برخی کشورها قوانینی وجود دارد که تحت شرایطی اجازه قتل ناموسی را می‌دهد؛ مثلاً در ایران، بر اساس مادۀ ۶۳۰ قانون مجازات اسلامی، هرگاه مردی همسر خود را در حال زنا با مرد اجنبی مشاهده کند و علم به تمکین زن داشته باشد، می‌تواند در همان حال آنان را به قتل برساند و درصورتی‌که زن مکرَه (اکراه شده یا میل به این کار نداشته) باشد، فقط مرد را می‌تواند به قتل برساند. حکم ضرب‌وجرح در این مورد نیز مانند قتل است. مبنای این اصل قانونی، فتوای فقهای شیعه است که مبتنی بر روایاتی در این زمینه است. البته در این وضعیت هرچند شخص، گناه و جرمی مرتکب نشده باید واقعه را در دادگاه اثبات کند. همچنین نظر مخالفی نیز در بین اقلیتی از فقها، همچون آیت‌الله‌العظمی سید ابوالقاسم خویی، مطرح شده است که روایات مربوط به این حکم را غیرمعتبر یا مربوط به حالت دفاع می‌دانند (صادقی، 1388: 55- 56). ضمن آنکه وجود نظرهای مختلف، برداشت و تفسیر فقها از احادیث بوده است؛ ازاین‌رو نمی‌توان آنها را مطابق تام و تمام حکم اسلام دانست (قانع راد و فهرستی، 1388).

    از دیدگاه جرم­شناسانه می‌توان به پلیس به‌عنوان یکی از عوامل مهم در پیشگیری و مقابله با چنین قتل‌هایی اشاره کرد، زیرا این سازمان، هم در مقولۀ پیشگیری و هم مقابله با جرائم، دارای وظایف و اختیاراتی است، با این اوصاف قتل‌های ناموسی به­دلیل حساسیت‌های داخلی و خارجی نیازمند تحقیق و مطالعات بیشتر است.

    پلیس و قتل‌های ناموسی: درزمینۀ پدیدۀ «قتل‌های ناموسی» برای پلیس، توجه به پیشگیری، مهم­تر از واکنش است؛ زیرا وقوع هر قتل ناموسی برابر است با از بین رفتن و سلب حـق حیـات یک انسان و همین امر است که این جنایت را از سایر جرائم متمایز می‌کند. در حقیقت مهم‌ترین وجه تمایز پلیس از سایر نهادهای عدالت کیفـری درزمینۀ قتل‌های ناموسی، مواجهه اولیه با زن در معرض قتل است؛ به‌ویژه اینکه فضای فرهنگی جامعۀ ایران به سرپوش گذاشتن بر مشکلات خانوادگی، تمایل دارد و ایـن نگـاه ممکـن است بر نحوۀ پاسخگویی به زن توسط پلیس، تأثیر مستقیم بگذارد. رفتار و عملکرد پلیس، به‌عنوان نخستین مرجع رسـمی حمایـت از زنـان، تـأثیر بسزایی در شکل‌گیری برداشت آنان از دسـتگاه عـدالت کیفـری و نیز رجوع دوباره به پلیس به هنگام چنین رخدادهایی دارد. برخـورد مناسـب مأموران پلیس در مواجهه با زنانی که به‌صورت بالقوه در معرض قتـل ناموسـی هسـتند، می‌تواند در ایجاد احساس امنیت و رضایت خاطر زن، تأثیر چشمگیری داشته باشد. در مسیر جلوگیری از بروز به‌اصطلاح قتل‌های ناموسـی و کـاهش وقـوع آنها بایـد بـه پویاسازی کارکردهای پلیس، اعم از پلیس قضایی و پلیس اداری، پرداخت؛ به‌ویژه پلیس اداری که در مقام پیشگیری از وقوع جرم فعال است.

    ممکن است برخی زنان در معرض کشته شدن از سوی نزدیکانشان، از بیم رفتار غیرمنطقی که مأموران پلیس دارند، از گزارش ماوقع یا درخواست تعقیب اعضای خـانواده خودداری کنند. احتمالاً کمبود نیروهای پلیسـی آموزش‌دیده در شناسـایی قربانیـان بـالقوه قتل‌های ناموسی، فقدان یـا کمبـود نیروهای پلـیس زن حرفه‌ای، نبـود شاخه مجرب پلیسی برای حمایت فوری از زنـان در معـرض خطـر، عـدم تعقیـب و پیگیری‌های به­موقع و البته ساختار فرهنگی جامعه که از این افراد حمایت می‌کنند، از جمله نقاط ضعف اقدامات تأمینی در ساختار پلیس است. وظایف پلیس در مواجهه با زنانی که ممکن است به­دلیل تعصبات ناموسی کشته شوند، متنوع و گوناگون است. چنین به­نظر می‌رسد که مأموران پلیس ایران در وضـعیت فعلـی، حساسیت‌های متفاوتی در این باره دارند که گاه موجب برخوردهای غیر قابل پیشی بینی می‌شود. در این خصوص راهکارهایی مانند موارد زیر را می­توان به­کار گرفت: تشکیل و بهره‌برداری از کلانتری ویژه زنان، واکنش‌های پیشگیرانه توسط پلیس، استفاده و به‌کارگیری نیروهای آموزش‌دیده، تشکیل مراکز و اماکن امن، مشارکت و همکاری پلیس با شهروندان و نهادهای ذی‌ربط، آموزش گروه­های مختلف جامعه (منشداوی، 1379) و اطلاع‌رسانی و آگاهی­دهی به آنها (کاظمی و زررخ، 1389).

               

      کلیدواژه‌ها: قتل‌های خانوادگی، قتل‌های ناموسی، آداب و رسوم، جوامع سنتی، زنان، غیرت.

     منابع

    -        پلاگ، فرد و دانیل بیتس (1391). انسان‌شناسی فرهنگـی، ترجمـۀ محسـن ثلاثـی، تهران: انتشارات علمی.

    -        تریاندیس، هری (1391). فرهنگ و رفتار اجتماعی، ترجمۀ نصرت فتی، تهران: رسانش.

    -        حجاریان، محمدحسن (1375). تعصب ناموسی و ارتباط آن با جرم، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، رشتۀ حقوق دانشگاه شهید بهشتی.

    -        حسین­زاده، علی­حسین و حسین امیری­نژاد (1393). «بررسی جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر قتل‌های ناموسی»، فصلنامۀ علمی تخصصی دانش انتظامی خوزستان، دورۀ سوم، شمارۀ نهم، صص 13-35.

    -        ذخادم ازغدی، علی (1391). «قتل در فراش (مادۀ 630 قانون مجازات اسلامی)»، وکیل مدافع، دوره 2. شمارۀ 6 و 7 ، صص 99 - 112.

    -        ستوده، هدایت­الله (1383). آسیب‌شناسی اجتماعی (جامعه‌شناسی انحرافات) تهران: آوای نور.

    -        صادقی، محمدهادی (1388). حقوق جزای اختصاصی؛ جرائم علیه اشخاص، تهران: میزان.

    -        عبدی، عباس (1369). مسائل اجتماعی قتل در ایران، تهران: نشر جهاد دانشگاهی.

    -        عشایری، طاها و محمد عجمی (1394). «ریشه‌یابی جامعه‌شناختی باورهای اجتماعی - فرهنگی مؤثر بر قتل‌های ناموسی»، پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی، سال دهم، شمارۀ اول، صص 29 - 54.

    -        غانمی، کفاح (1384). بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر گرایش به قتل‌های ناموسی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم اجتماعی. دانشگاه تربیت‌معلم استان خوزستان.

    -        قانع­راد، صدیقه و زهرا فهرستی (1388). «بررسی فقهی قتل حکم در مقام ازناموس دفاع یا ماده ق 630 ی 1». فصلنامۀ تخصصی فقه و تاریخ تمدن، سال ششم، شمارۀ 21. صص 113- 129.

    -        قرائی­مقدم، امان الله (1379). «قتل‌های ناموسی یا «نهوه کردن» در میان قبایل عرب خوزستان»، حقوقی دادگستری، شمارۀ 32، صص 75 تا 92.

    -        کاظمی سرکانه، سید سجاد (پاییز 1389). «قتل­های ناموسی و چالش­های فراروی آن»، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، شمارۀ 21، صص 93 تا 118.

    -        کاظمی سرکاته، سید سجاد و احسان زررخ (تابستان 1389). «راهبردهای پلیس در پیشگیری از قتل های ناموسی»، مطالعات پیشگیری از جرم، سال پنجم، شمارۀ پانزدهم، صص 163 تا 186.

    -        کتاک، کنراد فیلیپ (1391). انسان‌شناسی: کشـف تفاوت‌های انسـانی، ترجمـۀ محسن ثلاثی، تهران: علمی نشر.

    -        منشداوی، عبدالامیر (1379) قتل ناموسی. تهران: آفرینه.

     

          منابع انگلیسی

    Baker, V. N (1999). Family Killing Fields, Violence Against women, Sage - Pub.

    Brandon, james (2008). Crimes of a community, Center for social cohesion, -p 3.

    -Ersoy, Gokhan; Toprak, Sadik (2017-08-23). "Femicide in Turkey between 2000 and 2010". PLOS ONE.

    Goldstein, Matthew (2002). The Biological Roots of Heat-of-Passion -Crimes and Honor Killings. Politics and the Life Sciences 21 (2): 31.

    Hassan,Yassmeen (1985). The Passing of Traditional Society, Glencoe: -Free press.

    Lowe Michelle, Roxanne Khan, Vanlal Thanzami, Mahsa Barzy and Rozina ----Karmaliani (2018) Attitudes toward intimate partner “honor”-based violence in India, Iran, Malaysia and Pakistan. Journal of Aggression, Conflict and Peace Research, vol. 10 no. 4. https://doi.org/10.1108/JACPR-09-2017-0324.

    -Murugananthan, S(2014). 'Honour Killing' the Menace - A case study in Tamil NaduInternational Journal of Management Research and Social Science (IJMRSS) Volume 1, Issue 1, October - December 2014 -

    -Sever, Aysan(2014). Culture of Honor, Culture of Change, A Feminist Analysis of Honor Killings in Rural Turkey.psre

    -Singhal, Vipin Kumar(2014). Honour Killing in India: An Assessment, Indian Council for Social Science Research (ICSSR).

    -Zaumot,Joud(2014). Honour Crimes in middle east, Capstone Project. Advisor: Dr. Ramzi Haraty.http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2406031

     

    منابع برای مطالعۀ بیشتر

    -خلعتبری، عبدالحسین (1388). اطلاعات جنایی، تهران: نشر نور دانش.

    -صدیق سروستانی، رحمت‌الله (1383). آسیب‌شناسی اجتماعی (جامعه‌شناسی انحرافات)، تهران: آن.

    -قرایی­مقدم، امان الله (1387). جامعه‌شناسی قتل‌های سریالی؛ گفت‌وگوی سلامت با دکتر قرایی مقدم، مجلۀ سلامت: جامعۀ سالم، شمارۀ 181.

    -هیکی، اریک دبیلیو. (1385). قاتلان سریالی و قربانیان آنها، ترجمۀ یاشار سیف‌اللهی، تهران: مرکز مطالعات کاربردی ناجا.

    -عبدالرحماني رضا و چگيني علي (1394) تحليل جامعه شناختي قتل هاي سريالي زنان. پژوهش های اطلاعاتی و جنایی. دروره 10. شماره 1. صص 79-103.



    [1] Hassan

    [2] Encyclopedia Britannica. Retrieved 2019-09-06/// https://www.britannica.com/topic/honor-killing

    [3] Goldstein

    [4] "State of World Population 2000". www.unfpa.org. Retrieved 2019

    [5] Inonotürk University

    [6] Ersoy, Gokhan; Toprak, Sadik (2017-08-23). "Femicide in Turkey between 2000 and 2010". PLOS ONE

    [7] Murugananthan

    [8] Singhal

    [9] Conrad Phillip

    [10] Daniel

    [11] Sever

    [12] Zaumot

نظر شما